ਕਈ ਕਲਾਕਾਰ ਤੇ ਲੇਖਕ ਅਜਿਹੇ ਹੋਏ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਹੀ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੀ ਮਨ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਹੁਲੀਆ ਤਾਂ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ, ਜਾਂ ਇਉ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਦਿਆਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਛੁਪੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚਾਹ’ ਤਹਿਤ ਨਿਗੂਣਾ ਕਰ ਕੇ ਛੁਪਾਇਆ। ਵੱਡੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਇਹੋ ਹੀ ਬਿਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਅੱਜ ਕਲਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿੜ ਅੰਦਰ ਕਈ ਖੋਜੀ, ਕਈ ਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਜੁਗਤਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਵਾਕਫ਼ੀਅਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਠੀਕ ਇਹੀ ਗੱਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਘੇ ਕਲਾਕਾਰ ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ 32 ਸਾਲ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੁਲਝੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਘਰਾਣੇ ਨੂੰ ‘ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਾਇਆ, ਚਾਚਾ, ਬਾਪ, ਭਰਾ, ਭਤੀਜੇ ਨਾਮੀ ਉਸਤਾਦ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ। ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਇਕ ਉਸਤਾਦ ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਘਰ ਦਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਮ ਸਿੱਖਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਲ ਸੀ, ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ‘ਨੱਕਾਸ਼’ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬਹੁਮੁੱਲੇ 32 ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਤੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲਗਾ ਸਫ਼ਲੇ ਕੀਤੇ।

ਆਪ ਦਾ ਜਨਮ 1867 ਈ. ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਭਾਈ ਤਾਬਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕਸੇਰਿਆਂ ਕੋਲ ਘਰ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਪੰਜ ਜਮਾਤਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਪੈ ਗਏ। ਸੂਝਵਾਨ ਉਸਤਾਦ ਮਿਲੇ। ਹਾਲੀਂ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਸਿੱਖਦੇ ਨੂੰ ਕਿ ਆਪ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੰਮ ਸਿਖਾਇਆ। ਆਪ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸਿਖਦੇ ਰਹੇ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਚਲੀ ਛੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਰ ਵਕਤ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਕਰਕੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਬੜੀ ਚਾਹ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੂਝਵਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪ ਸੁਣਨ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵੱਲ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’, ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’, ‘ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਪੜ੍ਹੇ। ਆਪ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ। ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਨੱਕਾਸ਼ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਖ਼ਿਆਲ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਹਰੇ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਔਖੇ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸੌਖਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ।

ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਾਜ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ‘ਮੁਗ਼ਲਈ ਸਕੂਲ’ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਨਾ ਹੀ ਕਾਂਗੜਾ ਕਲਮ ਵਾਂਗ ਟੀਹਰੀ ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੀ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਨਕਲ ਕੀਤੀ। ਮੁਗ਼ਲਈ ਕਲਮ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਅਪਣਾਇਆ ਕਿ ਉਹੀ ਰੂਪ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਕਲ ਹੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। ਮੁਗ਼ਲਈ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀਪੁਣਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਰਤ ਨਾ ਰਹੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਤਿੱਖੇ ਪਹਾੜੀ ਨਕਸ਼ ਤੇ ਕੁਝ ਆਪ ਮਿੱਥੇ ਕੋਮਲ ਸੋਹਲ-ਅੰਗ ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਬਣਾ ਕੇ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਚੜ੍ਹ ਚੋਟੀਆਂ ’ਤੇ ਜਾ ਚੜ੍ਹੇ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਖਾਂ ਬਦਾਮਾਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਨੱਕ, ਤੂਤ-ਚੁੰਝੇ ਤੇ ਭਰਵੱਟੇ ਕਮਾਨ ਸ਼ਾਹੀ ਹੀ ਰੱਖਣੇ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਭਲਾ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੇ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਕੀ ਮਿਲਣੀ ਹੋਈ? ਇਹ ਢੰਗ ਪੰਜਾਬੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੱਕਾਸ਼ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸਲੀ ਪੰਜਾਬ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਠਾਠ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਵਕਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਗੱਚ, ਟੁੱਕਰ (ਟੁੱਕੜੀ) ਜੜਤਕਾਰੀ ਤੇ ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਚ ਵਿਚ ਉੱਭਰੇ ਹੋਏ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਜਪੁ ਨੀਸਾਣ’ ਲਿਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਨੇ ਉੱਭਰੇ ਅੱਖਰ ਲਿਖੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨਤਾਈ ਉਸਤਾਦਾਂ ਜਿਹੀ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਸਾਏ ਤੇ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਮੁਸੱਵਰ ਵਾਂਗ, ਨੱਕਾਸ਼ ਅਸਲ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਹੀ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਫੁੱਲ-ਬੂਟੇ ਦੂਜਿਆਂ ਫੁੱਲ-ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੱਕਾਸ਼ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਖ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਲਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ-ਮਿਣੀਆਂ ਪਕੜਾਂ, ਘੜਵੰਜ, ਦਹਿਨ ਆਦਿ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਏ, ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਹੁਨਰ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਸੱਵਰ ਤਿੱਲੀ ਮੁਰੱਬੇ ਵਿਚ ਮਰਤਬਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਚ ਗੁਲਦਸਤਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਲੀਹ ਤੋਰੀ। ਆਪ ਨੇ ਮਰਤਬਾਨ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਪ ਦੀਆਂ ਜੜਤ ਵਡਮੁੱਲੀ ਕਿਰਤ ਅਣਗਹਿਲੀ ਕਾਰਨ ਮਿਟ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮੋਹਰਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਅਜੋੜ ਨਮੂਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਨੱਕਾਸ਼ ਜੈ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੇ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਵਿਚ ਅਸਲੀਅਤ ਨਾਲੋਂ ਸੁਹੱਪਣ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਫੁੱਲ ਦੀ ਪੱਤੀ-ਪੱਤੀ ਦਾ ਖੋਲ ਕੀਤਾ, ਹਰ ਪੱਤੇ ਦਾ ਰੇਸ਼ਾ-ਰੇਸ਼ਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰਿ ਕੀ ਪੌੜੀ ਤੇ ਬੁਖਾਰਚੇ ਵਿਚ ਬਾਰੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਦੋ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕੱਛੂਆਂ ਦਾ ਜਾਲ ਸੀ। ਉਪਰਲੀ ਛੱਤ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਿੱਤਲੀਆਂ, ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਮਹੀਨ ਤੇ ਸਾਇਆ ਚਾਨਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ। ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਇਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ, ਢਕੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਟਹਿਕਦੇ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਅੱਧ-ਖਿੜੇ ਆਦਿ ਦਿਖਾਏ ਹਨ। ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਗ਼ਲਤ ਵੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸੁੱਕਿਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਖਿੜੇ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ। ਤਿੰਨ ਘੰਟਿਆਂ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿਚ ਜੇ 30 ਸਾਲ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਝਾੜੀ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਆਦਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ?

65 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਐਨਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਇੰਨੀ ਬਾਰੀਕੀ ਲਿਆ ਕੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਸਿਰ-ਤੋੜ ਰਫਤਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਉਲਟੇ-ਸਿੱਧੇ ਰੰਗਦਾਰ ਧੱਬੇ ਮਾਰ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਆਦਮੀ ਆਰਟਿਸਟ ਹੋਣ ਦੀ ਡੀਂਗ ਮਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਆਰਟਿਸਟ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੇ ਪਾਸ ਕੁ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਕਦਰ ਕਲਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕਲਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਰਟ (ਕਲਾ) ਦੀ ਸਟੱਡੀ (ਅਧਿਐਨ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਆਰਟ (ਕਲਾ) ਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਤੇ ਡੁੰਘਿਆਈ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੂਜਨੀਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਹਰ ਕਲਾ ਪਿਆਰੇ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤੇ ਸੁਹਜ-ਸੁਆਦ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਇਕ ਅਨੂਠਾ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਦੇ ਕੁਝ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦੇ ਛਾਪਿਆਂ ਦੀ ਝਲਕ ਦੇਖਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ‘ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਚਿਤਰਾਵਲੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਪੁਸਤਕ ਵਾਚਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਜੀ. ਐਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਆਰਟਿਸਟ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਨੂੰ 1949 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਸਰੋਪਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ 1953 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਪੁਰੀ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਏ।

‘ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਚਿਤਰਾਵਲੀ’ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਲੀਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ— ਫੀਲ ਰਬਾਬੀ, ਫਰੀਦਾ ਗੋਰ ਨਿਮਾਣੀ, ਇਨੀ ਨਿਕੀ ਜੰਘੀਐ… ਆਦਿ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ। ਫਰੀਦਾ ਗੋਰ ਨਿਮਾਣੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਰਾਤ ਦਾ ਕਬਰਸਤਾਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਬਿਰਧ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੁੱਟੀ ਕਬਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਬਾਹਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਨੇ, ਦਰੱਖਤ ਉੱਤੇ ਉੱਲੂ, ਅਕਾਸ਼ ’ਤੇ ਅੱਧ ਜਿਹਾ ਚੰਦ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਮੌਤ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉਲੀਕੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਹਿਨ, ਜੜ੍ਹਤਕਾਰ, ਪੱਠੇ, ਬਾਰਡਰ ਤੇ ਹੋਰ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼ ‘ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ’ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਉਸਤਾਦ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਂ-ਕਿਰਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੈਲੇਫ਼ੋਰਨੀਆ ਫ਼ੋਕ ਆਰਟ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (ਅਮਰੀਕਾ) ਵਿਖੇ ‘ਸਿੱਖ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਆਰਟ’ ਦੇ ਨਾਮ ਹੇਠ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ।

ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੱਕਾਸ਼ ਜੀ ਡੂੰਘੀ ਲਗਨ, ਨਿਮਰਤਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ- ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ, ਪਰ ਵਧੀਕੀ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਆਪ ਕਦੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਹਾਰਦੇ। 1930-31 ਈ. ਵਿਚ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਹੰਤ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਨੱਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ, ਜੋ ਕਲਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਮਿੱਥੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਬਦੇਸ਼ੀ ਯਾਤਰੂ ਵੀ ਕਈ-ਕਈ ਮਿੰਟ ਖਲੋਅ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚਿੱਟਾ ਪੱਥਰ ਮੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਬੜੀ ਚੋਟ ਲੱਗੀ ਤੇ ਆਪ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।

ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਨਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਨਿਰੰਤਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਜ਼ਾਰ ਸੋਢੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੁਕਾਨ ਲੈ ਲਈ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਅਥਵਾ ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ’ਤੇ ਉਲੀਕਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਉਡਾਰੀਆਂ ਤੇਜ ਕੀਤੀਆਂ। ਆਪਣੇ ਕਲਾ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ‘ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦਰਪਣ’, ‘ਵਿਸ਼ਕਰਮਾ ਆਰਟ ਬੁੱਕ’ ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੁਨਰੀ ਪਿਆਰਿਆਂ ਲਈ ਸੁਚੱਜਾ ਰਾਹ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਜੋ ਸੱਟ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਵੱਜੀ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕਲਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਕੇਵਲ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵੱਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ, ਬਨਸਪਤੀ ਦਾ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਮਾਲ ਦਾ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਉਲਟਾ-ਪੁਲਟਾ, ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਕਮਾਲ, ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਆਦਿ ’ਚ ਆਪਣਾ ਗਿਆਨ ਖ਼ੂਬ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਆਪ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਲਾ-ਪਾਰਖੂ ਸ੍ਰੀ ਮੁਲਖ ਰਾਜ ਆਨੰਦ, ਅਬਦੁਲ ਰਹਿਮਾਨ ਚੁਗ਼ਤਾਈ ਤੇ ਡਾ. ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਆਦਿ ਨੇ ਬੜਾ ਸਲਾਹਿਆ ਹੈ।

ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦਾ ਇਕ ਚਮਕਦਾ ਸਿਤਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਜਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਔਕੜ ਆਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਹੁਨਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਔਕੜ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਿਆ ਤੇ ਕਿਸੇ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਅੱਡਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਔਕੜ ਸਮੇਂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਖਿਡੌਣੇ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗ ਭਰ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੁਨਰ ਦਾ ਕਮਾਲ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਬੇਗੜੀਆਂ, ਚਿਤੇਰਿਆਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰਗਰਾਂ (ਸੁਨਿਆਰਿਆਂ) ਲਈ ਨਕਸ਼ੇ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਲਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੈਦਗਿਰੀ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਕ ਕਾਮਯਾਬ ਵੈਦ ਸਨ। ਤੀਸਰੇ ਸਪੁੱਤਰ ਜੀ. ਐਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਆਰਟਿਸਟ ‘ਸਿੱਖ ਕਲਾ’ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰਾਂ ਵਿਚ ਜਗਤ-ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪੜਪੋਤੇ ਸ. ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਖੇਤਰ ਭਾਵੇਂ ਨੱਕਾਸ਼ੀ, ਮੋਹਰਾ-ਕਸ਼ੀ, ਛਪਾਈ, ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਜਾਂ ਕੈਲੀਗ੍ਰਾਫੀ ਦਾ ਹੋਵੇ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਹੀ ਹੈ।