ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ’ਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਐਸੇ ਬੀਜ-ਬੀਜਣੇ, ਕਾਰਜ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ, ਸਾਲ ਭਰ ਫੁੱਲ, ਫ਼ਲ ਫਲਦੇ-ਫੁਲਦੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਠੰਡੀ ਛਾਂ ਹੋਵੇ, ਫ਼ਲ ਮਿੱਠੇ ਹੋਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੇਲਾਂ ਕਰਨ:

ਕਬੀਰ ਐਸਾ ਬੀਜੁ ਬੋਇ ਬਾਰਹ ਮਾਸ ਫਲੰਤ ॥
ਸਤਲ ਛਾਇਆ ਗਹਿਰ ਫਲ ਪੰਖੀ ਕੇਲ ਕਰੰਤ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1376)

ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਬੀਜ, ਬੀਜ ਸਕੇ ਕਿ ਨਾ, ਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਾਨਸ਼ਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਮਾਈ ਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਦ-ਜਾਗਤ ਦੀਪ ਹੈ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ। ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨ, ਲਿਖਣ ਤੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਮਰ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਮੁਚ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਚੇਤਨ ਚਿੰਤਕ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜੇਕਰ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਏ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸੂਝ-ਸਮਝ, ਮੂਲ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਅਗਸਤ, 1861 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਹਰਿ ਕੌਰ ਤੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਸਬਜ ਬਨੇਰਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਨਾਭਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ ’ਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਜਾਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਲਪਨ ’ਚ ਬਾਵਾ ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਤੇ ਭਾਈ ਰੂਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਓੜਕਾਂ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ, ਲਖਨਊ, ਲਾਹੌਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਜਾ ਕੇ ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਲ ਵਰੇਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਜਵਾਨੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੀਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੋ ਧਰਮ-ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਕਾਲ-ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਸਰਾ ਵਿਆਹ ਕਰਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਤੀਸਰੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ 1892 ਈ. ’ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ‘ਹਰੀ ਜੀ’ ਸੀ। ਫ਼ਰਜ਼ਸ਼ਨਾਸੀ, ਉਦਾਰਤਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵੇਂ ਅੰਗ ਸਨ।

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ‘ਨਾਭਾ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜੁੜਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਲ ਵਰੇਸ ਨਾਭੇ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ’ਚ ਬਤੀਤ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਮੁਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਨਾਭਾ’ ਸ਼ਬਦ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਤੇ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਲਈ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਜਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਨਾਭੇ ਪਰਤੇ ਤਦ ਤਕ ਨਾਭਾ-ਪਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਦਿਅਕ ਯੋਗਤਾ, ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਵੀਆਂ ’ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਰ ਸੇਵਾ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਸਮਝ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮੰਨਵਾਇਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਦਵੀਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਕਾਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਸਕਦੇ। ਕੇਵਲ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗੇ, ਸੂਝਵਾਨ ਪਾਠਕ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਖ਼ੁਦ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਲੈਣਗੇ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1884 ਈ. ਵਿਚ ਕੇਵਲ 23 ਸਾਲ ਦੀ ਆਯੂ ’ਚ ਨਾਭਾ-ਪਤੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੁਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਲਾਇਆ। 1888 ਈ. ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਹਿਜ਼ਾਦੇ ਕੰਵਰ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ 1893 ਈ. ’ਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਲਿਆ। 1895 ਈ. ਸਿਟੀ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਨਾਭਾ ਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਫ਼ੀਸਰ ਇੰਚਾਰਜ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। 1896 ਈ.’ਚ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫੂਲ ਬਣਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ 1906 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਬਲ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ। ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਬੰਧੀ 1908 ਈ. ’ਚ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵੇਰ ਵਲਾਇਤ ਫੇਰੀ ’ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ 1910 ਈ. ਵਿਚ ਟਿੱਕਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਭਾ ਦੇ ਗਾਰਡੀਅਨ ਵਜੋਂ ਵਲਾਇਤ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। 1908 ਈ. ’ਚ ਹੀ ਰਾਇਲ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਲੰਡਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 1911 ਈ.’ਚ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। 1912 ਈ. ’ਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ।

ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ’ਚੋਂ ਬੱੁਤ ਹਟਾਉਣ, ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨਾਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ, ‘ਖਾਲਸਾ- ਪੰਥ ਦੀ ਹਕੀਕਤ’ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੱੁਖ ਗਵਾਹੀ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਮਸੂਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਲ ਟੇਕਰੀ (ਨਾਂਦੇੜ) ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਕਾਨਫਰੰਸ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਯੰਗਮੈਂਨਜ਼ ਸਿੱਖ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ (1933-38) ਆਦਿ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਹਿਤ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਟਰ ਮੈਕਾਲਫ਼ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ’ਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਦਦ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟੀ ਟੀਕੇ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ/ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ, ਸੱਚਮੁਚ ਅਦਭੁਤ ਕਰਾਮਾਤੀ ਕਾਰਜ ਹਨ ਜੋ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਭਾ ਪਾਸੋਂ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨੇ ਕਰਵਾਏ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਉੱਘੇ ਚੇਤਨ ਚਿੰਤਕ ਸਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ। ਅੱਖਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹਰ ਪਾਠਕ ਤੇ ਲੇਖਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਵਾਕਫ਼ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਹ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕ-ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਲੇਖਕ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਗੁਰ ਅਥਵਾ ਸੂਤ੍ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਚੇਚ ਕਰਕੇ ਲਿਖੇ। ‘ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼’ ਦੇ ਕਰਤਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤੀਕ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਉਰਦੂ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਦਵਾਨ ਚਿੰਤਕ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਲੰਅਕਣ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ’ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ- ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅਸੀਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ’ਚ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦੇਣ ਹੈ : ‘ਗੁਰ ਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਤੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ’ (ਦੋ ਭਾਗ)। ‘ਮਹਾਨਕੋਸ਼’ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਿੰਤਨ, ਸਿਦਕ ਤੇ ਸਿਰੜ ਦੀ ਸਿਖਰ ਹੈ ਜੋ 20 ਮਈ, 1912 ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਹੋ ਕੇ 6 ਫਰਵਰੀ, 1926 ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦਿੱਕਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਇਹ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਬਾਰੇ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਤੇ ਹਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੱਜ ਤੀਕ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ, ਸਾਹਿਤ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਅਮਰ ਕਿਰਤ ਹੈ : ‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ’ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ : ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਜ 1962 ਈ. ’ਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ 24 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਜੋ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ’ ਕੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਅੱਖ਼ਰ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਸੰਕਲਪਾਂ, ਵਿਕਲਪਾਂ, ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ, ਰਹਿਤ-ਨਾਮੇ, ਸੰਸਕਾਰ, ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ, ਰੀਤੀਆਂ, ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਵਰਣਨ ਪਾਵਨ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਬਾਣੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ- ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਸਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।‘ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਤੰਡ’ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੱਗਭਗ 30 ਸਿੱਖ ਸੰਦਰਭ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸਿੱਖ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਹਰ ਪਾਠਕ- ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ‘ਸਿੱਖੀ’ ਦੀ ਸੂਝ, ਸਮਝ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ’ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਾ ’ਚ ਰਹੀ ਤੇ ਰਹੇਗੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਿਰਮਲ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ, ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਵਿਚਾਰ, ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ‘ਸ਼ਰਾਬ ਨਿਸ਼ੇਧ’ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਇਸਲਾਮ, ਈਸਾਈ ਆਦਿ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਧਰਮੀ ਸਦਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ- ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਰ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ : ‘ਗੁਰੁਛੰਦ ਦਿਵਾਕਰ’, ‘ਗੁਰੁ ਸ਼ਬਦਾਲੰਕਾਰ’, ‘ਸਦ ਦਾ ਪਰਮਾਰਥ’, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ‘ਚੰਡੀ ਦੀ ਵਾਰ ਸਟੀਕ’ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 1935 ਈ. ’ਚ ਨਾਮਧਾਰੀ ਦਰਬਾਰ, ਭੈਣੀ ਸਾਹਿਬ, ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ : ‘ਰਾਜ ਧਰਮ’, ‘ਨਾਟਕ ਭਾਵਾਰਥ ਦੀਪਕਾ’, ‘ਟੀਕਾ ਜੈਮਿਨੀ ਅਸ੍ਵਮੇਧ’, ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਭਾਕਰ’, ‘ਗੁਰਮਤਿ ਸੁਧਾਕਰ’, ‘ਠੱਗ ਲੀਲ੍ਹਾ’ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਅਰੰਭਕ ਸਮੇਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ‘ਨਾਟਕ ਭਾਵਾਰਥ ਦੀਪਕਾ’, ‘ਸਮਸਯਾ ਪੂਰਤੀ’ ਤੇ ‘ਟੀਕਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਪੁਰਾਣ’ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ।

ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਤੇ ਸਾਹਿਤ-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਵਾਸਤੇ ਕਵੀ ਨੰਦ ਦਾਸ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ‘ਅਨੇਕਾਰਥ ਕੋਸ਼’, ‘ਨਾਮਮਾਲਾ ਕੋਸ਼’ ਤੇ ਕਵੀ ਜੈ ਕਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਰਚਿਤ ‘ਰੂਪਦੀਪ ਪਿੰਗਲ’ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਕਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਸਫ਼ਰਾਂ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤ-ਨੂੰਹ ਡਾ. ਰਛਪਾਲ ਕੌਰ ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ‘ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ’ ਦੇ ‘ਅਣ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਸਦ-ਖੇੜੇ ਤੇ ਵਿਗਾਸ ’ਚ ਵਿਚਰਨ, ਹਾਜ਼ਰ-ਜੁਆਬ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਨਿਰਮਲ ਸਾਫ਼- ਸੁਥਰੇ ਸਰਲ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਬਿਧਾ-ਦੁਰਗੰਧ, ਗੰਦਗੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਆਚਾਰ, ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਮਲੀਨਤਾ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਦੂਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬੜੀ ਨਿੱਖ਼ਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸਰੀਰਕ ਸਾਫ਼-ਸਫਾਈ ਵਾਸਤੇ ਜਿੱਥੇ, ਸਾਫ਼ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਬਸਤਰਾਂ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁਚੇਤ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੰਧਲਾ- ਪਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੁਣਿਆ ਹੋਇਆ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੀ ਪੀਂਦੇ ਸਨ। ਤਨ-ਮਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸੋਚ, ਸੁਤੰਤਰ ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਹਿਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਰਹੇ। ਨਿਰਮਲ ਸੋਚ, ਨਿਰਮਲ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੰਧਲੇਪਨ ਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਸੀ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਜਾਗਣ, ਸੌਣ, ਸੈਰ ਕਰਨ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਦ-ਉਪਯੋਗ ਕੀਤਾ।

ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੂਰਮੇ, ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ, ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ, ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ ’ਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਲੱਗਭਗ 67 ਸਾਲ ਜੀਵਨ- ਯਾਤਰਾ ਸਫ਼ਲੀ ਕਰ, ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ 23 ਨਵੰਬਰ, 1938 ਈ. ਨੂੰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਫਤਿਹ ਬੁਲਾ ਗਏ, ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸਦ-ਜੀਵਤ ਤੇ ਸਦ-ਜਾਗਤ ਹਨ ਆਪਣੀਆਂ ਅਮਰ-ਕਿਰਤਾਂ, ਅਚਾਰ-ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਕੇ।