ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੋ ਅਲੱਗ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ ਪਰ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿਮਰਨ ਅਭਿਆਸੀ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੇਕਰ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ ਹੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਉਹ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਰਪਿਤ ਨਹੀਂ। ਸੁਕ੍ਰਿਤ-ਸੇਵਾ ਹੈ, ਸੰਪੂਰਨ ਸਮਰਪਣ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਿਸੇ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਅਭਿਆਸੀ ਹੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤਨ ਕਾਰ ਵੱਲ ਤੇ ਚਿਤ-ਕਰਤੇ-ਕਰਤਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਸੌਣ-ਬੋਲਣ ਦਾ ਸੰਜਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇ। ਸੇਵਾ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਹ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਹੀਂ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਕਿਤਨਾ ਜੁੜ ਕੇ, ਸਿਮਰਨ-ਸਮਰਪਣ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਜੁੜ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਚੁੱਕੇ ਹੋ ! ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ, ਸੇਵਾ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ? ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ- ਸੰਪੂਰਣ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ (ਸੇਵਾ) ਹੀ ਫ਼ਲਦਾਇਕ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।

ਪਰ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸੂਰਮਿਆਂ, ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਤੇ ਕਾਇਰ ਨਾ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਨਾ ਹੀ ਸਿਮਰਨ ! ਹਾਂ ਉਹ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਧੰਦੇ ਤੇ ਧਨ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤਾਨ ਹਨ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜੋ ਬੁਜ਼ਦਿਲ, ਕਾਇਰ ਤੇ ਡਰਪੋਕ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਡਰਪੋਕ ਮਨੁੱਖ ਤਨ-ਮਨ ਤੋਂ ਕੰਮ-ਚੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨੂੰ ‘ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ' ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਤਨ 'ਤੇ ਵੀ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਰ ਤਨ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਜੋ ਬੀਜ ਬੀਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ-ਫ਼ਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੇਵਾ ਅਜਿਹਾ ਬੀਜ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੀਜਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਭ ਫੁੱਲ-ਫ਼ਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਵਨ ਕਥਨ ਹੈ:

ਧਰਤੀ ਬੀਜੈ ਸੁ ਲੂਣੈ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਾ ਸਭ ਫਲ ਚੂਰੈ। (ਵਾਰ 40:3)

ਮਨ ਅੱਥਰਾ ਘੋੜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਗਾਮ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸੂਰਬੀਰ-ਸੂਰਮਾ ਹੀ ਲਗਾਮ ਲਗਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਹਊਮੈਂਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਨਿਰਭੈਅ ਹੋ ਕੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ-ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਆਉਣਾ ਕਹਿ ਦੇਣਾ, ਸੁਣ ਲੈਣਾ, ਸੋਚ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਅਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਰਜ-ਸੇਵਾ ਕੋਈ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੂਰਬੀਰਸੂਰਮਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ— ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡ ਸੋਦਰਾ,ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ (ਜਨਮ 1648 ਈ.) ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਵਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਢੋਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੇਵਾ-ਪਿਆਰ 'ਚ ਲੀਨ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ 'ਚ ਆਪਾ ਮਿਟਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਵਨ ਕਥਨ ਹੈ:

ਤਨੁ ਮਨੁ ਅਰਪਿ ਕਰਉ ਜਨ ਸੇਵਾ ਰਸਨਾ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਵਉ॥ (ਪੰਨਾ 533)

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਸਿੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਰੈੱਡ ਕਰਾਸ’ ਦੇ ਬਾਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਅਮੋਲਕ-ਵਿਲੱਖਣ ਪੱਖ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਧਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਬਰਾਦਰੀ, ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰ ਤੋਂ ਵਰੋਸਾਈ, ਰੋਮ-ਰੋਮ ਤੋਂ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ-ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਇਆ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ।

17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ੧੮ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਤੇ ਏਕਤਾ, ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀਆਂ ‘ਕਾਫ਼ਰਾਂ’ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਧੱਜੀਆਂ ਉਡਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਅਵਲਿ ਅਲਹ ਨੂਰੁ ਉਪਾਇਆ ਕੁਦਰਤਿ ਕੇ ਸਭ ਬੰਦੇ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਰਣਤੱਤੇ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ-ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਕਰ ਸਭੈ ਘਟ ਰਾਮੁ ਬੋਲੈ ਰਾਮਾ ਬੋਲੈ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ, ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਕੋਈ ਗੁਰੂ-ਦਰ ਤੋਂ ਵਰੋਸਾਇਆ ਸੂਰਬੀਰ ਬਚਨ ਦਾ ਬਲੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ, ਧਰਮ-ਜਾਤ, ਰੰਗ-ਨਸਲ, ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਵਖਰੇਵੇਂ ਦਾ ਹੱਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ, ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਅਪਣਾਇਆ ਤੇ ਨਿਭਾਇਆ:

ਬਿਸਰਿ ਗਈ ਸਭ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ॥ ਜਬ ਤੇ ਸਾਧਸੰਗਤਿ ਮੋਹਿ ਪਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 1299)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਈ. ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ, ਕਲਗੀਧਰ ਦੀ ਸੇਵਾ 'ਚ ਨਿਰੰਤਰ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ। ਟਹਿਲ ਸੇਵਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਤੇ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਪਾਣੀ ਢੋਣਾ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਬਚਨ: ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ— ਧੰਨ ਹੈਂ ਤੂੰ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ। . . . ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ, ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸੰਗ-ਸਾਥ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਮਣੀਕ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਰੇ ਤੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਬਣੇ। ... ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਖਰੀ ਯੁੱਧ ਤੀਕ ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ 'ਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ।

ਦੁਬਿਧਾ-ਦਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ, ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ, ਮੇਰ-ਤੇਰ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸਭੁ ਕੋ ਮੀਤੁ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਬਣੇ। ਕਲਗੀਧਰ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਪਰ ਹੁਣ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ ਕੇ, ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ 'ਚ ਵਖਰੇਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੀਰਾਂ, ਨੇਜਿਆਂ, ਭਾਲਿਆਂ, ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਬੁਛਾੜ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਿਸੇ ਤਰਫ਼ੋਂ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਸੀ ਤੇ ਦੋਸਤ-ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਜਾਂ ਜਾਨੋ ਮਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਯੁੱਧ ਨਾ ਲੜ ਰਹੇ ਹੋਵੋ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਭੈਅ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰਾ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦੋਸਤਾਂ-ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਵਖਰੇਵਾਂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣਾ, ਮਲ੍ਹਮ-ਪੱਟੀ ਕਰਨੀ ਕਿਸੇ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ 'ਚ ਲੀਨ ਸੂਰਮੇ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਪਰਧਾਨੁ ਸੇਵਕ ਸੂਰ ਹੈ। (ਵਾਰ 3:10)

ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਜੋ ਫਿਰ ਅਨੋਖੀ ਵਿਲੱਖਣ ਕਰਤੱਵ ਕਰਦੇ ਘਨੱਈਆ ਰਾਮ ਤੋਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ- ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਆਪਣਾ ਅੰਗ-ਬਸਤਰ ਰੁਮਾਲ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀਂ ਸੁਗਾਤ ਵਜੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਜਾਤ-ਗੋਤ, ਵਰਗ-ਵੰਡ 'ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਪਰ ਪੁਰਾਤਨ ਹਿੰਦੂ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ‘ਖੱਤਰੀ' ਗੋਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ’ਚੋਂ ਖੱਤਰੀ ਦੂਸਰਾ ਵਰਨ ਹੈ। ਖੱਤਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਯੋਧਾ ਹੈ। ਸੂਰਬੀਰ-ਸੂਰਮਾ ਹੈ ਜੋ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਭੈਅ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ- ਖਤ੍ਰੀ ਸੋ ਜੁ ਕਰਮਾ ਕਾ ਸੂਰੁ॥

ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਚਾਰ-ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ ਉਪਦੇਸੁ ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕਉ ਸਾਂਝਾ, ਦੋਸਤਾਂ-ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ ਤੂੰ ਕਿਸੈ ਨ ਦਿਸਹਿ ਬਾਹਰਾ ਜੀਉ ਦੇ ਅਲਾਹੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ- ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ! ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਦਲੇਰੀ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਹਿੰਮਤ, ਸਤਿ-ਸੰਤੋਖ, ਸਾਹਸ, ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਕਲਗੀਧਰ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ-ਅਨੰਦ ਖੇੜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸੇਵਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਤੋਂ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਸੰਪਰਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਜੋ ‘ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ’ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਪੰਥੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਸਥਾਨ ਡੇਰਾ ਥਲ, ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੋਆਬਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਿੰਧ ਸਾਗਰ ਦੋਆਬਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ 150 ਮੀਲਾਂ ਲੰਮਾਂ ਅਤੇ 50 ਮੀਲ ਚੌੜਾ ਇਕ ਇਲਾਕਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਰਮ-ਭੂਮੀ ਬਣਾਇਆ। ਥਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨਾ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅਰੰਭ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

‘ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ’ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ- ਇਹ ਵਿਹਲੜ ਨਹੀਂ ਹਨ- ਕਿਰਤਿ ਵਿਰਤਿ ਕਰਿ ਧਰਮ ਦੀ ਹਥਹੁ ਦੇ ਕੈ ਭਲਾ ਮਨਾਵੈ। ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ। ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਪਾਖੰਡਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸਤ-ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ ਦੇ ਧਾਰਣੀ ਹੋ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਹਰ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੇਵਾ ਦਾ ਖੇਤਰ ਭਾਵੇਂ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਆਦਿ ਹੋਵੇ, ਹੈਨ ਸਭ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ:-

ਸਬਦੁ ਵੀਚਾਰਿ ਗਹਹਿ ਗੁਰ ਸੇਵਾ॥
ਮਨਿ ਤਨਿ ਨਿਰਮਲ ਅਭਿਮਾਨ ਅਭੇਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 906)

ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਦ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਜਾਣਦਿਆਂ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਦੇ ਹਨ- ਉਹ ਤਨ-ਮਨ ਤੋਂ ਨਿਰਮਲਤਾ-ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਤਨ-ਮਨ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਰਸਨਾ ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਫਿਰ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਰ ਸਕੇਂਗਾ :

ਤਨੁ ਮਨੁ ਅਰਪਿ ਕਰਉ ਜਨ ਸੇਵਾ ਰਸਨਾ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਵਉ॥ (ਪੰਨਾ 533)

ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਭ ਕੁਲ ਉਧਾਰੇ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ— ਸੂਰਬੀਰ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ। ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਭਉਜਲੁ ਤਰੀਐ ਕਹਉ ਪੁਕਾਰੀਆਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਪਿਆਂ, ਸੇਵਾ ਕੀਤਿਆਂ ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਬੇਦਾਗ ਰਹਿ ਕੇ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਈਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਲਲਕਾਰ ਤੇ ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਧਰਮ ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਮ ਨੂੰ ਧੰਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਮਿਣਤੀਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਕ-ਕਰਤੇ-ਕਰਤਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ 'ਚ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ ਤੇ ਆਪਿ ਜਪੈ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ ਦਾ ਧਾਰਣੀ ਬਣ, ਵੰਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਛਕਦਾ ਉਹ ਤਾਂ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਸਦਵਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਵਿਹਲੜ, ਮੰਗ ਖਾਣਾ, ਪਖੰਡੀ-ਭੇਖਧਾਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੂਰਬੀਰ ਬਚਨ ਦਾ ਬਲੀ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਧਰਮ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਵੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਜਾਂ ਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਊਠਤ ਬੈਠਤ ਸੋਵਤ ਜਾਗਤ ਇਹੁ ਮਨੁ ਤੁਝਹਿ ਚਿਤਾਰੈ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ’ਚ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਸਾਦਗੀ ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਸੰਜਮੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਹ ਅਲਪ ਅਹਾਰ ਸੁਲਾਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ— ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ।

1704 ਈ. ਵਿਚ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਪਿੰਡ ਕਵਾਹ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਮੂਰਤ ਕਥਨੀ-ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਅੰਤਮ ਸਵਾਸਾਂ ਤਕ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਵਾਹ ਵਿਖੇ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ 'ਚ ਅਭੇਦ ਹੋ 1718 ਈ. 'ਚ ਅਮਰ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ।

ਪਹਿਰਿ ਸਿਰਪਾਉ ਸੇਵਕ ਜਨ ਮੇਲੇ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਗਟ ਪਹਾਰੇ ਦੇ ਪਾਵਨ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਨੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿਰਪਾਉ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ ਕਰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਅਭੇਦ ਕਰ, ਰਾਮ ਸੇਵਕ ਭੈ ਰਹਤ ਕੀਨ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੂਈ-ਦਵੈਸ, ਅਮੀਰ-ਗਰੀਬ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਪਾੜਾ ਪੂਰ ਇਕ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ-ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਫ਼ਲ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ:

ਗੁਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਫਲੁ ਘਣਾ ਕਿਨਿ ਕੀਮਤਿ ਹੋਈ। (ਵਾਰ 27:20)