ਲੰਡਨ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ 'ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫਰੈਂਡ ਔਫ ਇੰਡੀਆ' ਦੇ ਦਸੰਬਰ 1843 ਈਸਵੀ ਦੇ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ:-

"ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਿ (ਮਹਾਰਾਜਾ) ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਪਿਛੋਂ ਜੋ ਕਤਲ ਹੋਏ ਹਨ ਉਹ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਹੋਏ ਹਨ ......ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਹਾਂਗੇ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਬੋ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।"

ਉਪਰੋਕਤ ਲਿਖ਼ਤ ਨੇ ਉਹ ਸੱਚ ਦੀ ਲਿਸ਼ਕੋਰ ਵਿਖਾਈ ਜੋ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ, ਐਲਨਬਰਾ ਦੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਛੱਪੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕਪਟ ਦੇ ਧੁੰਧ ਰੂਪੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਦਰ ਕਿਨਾਰ ਕਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਵੈਸੇ ਤੇ ਇਹ ਲੁਕੀ ਛਿੱਪੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੂਰੇ ਹਿੰਦ ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਕਤ ਹੀ 'ਦਿੱਲੀ ਗਜ਼ਟ' ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਪਟੀ ਸੋਚ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕਿ, ਖੜਕ ਸਿੰਘ, ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਦੋਗਲੇਪਨ ਦਾ ਮੁਜ਼ਾਹਰਾ ਕਰਕੇ ਇਕ ਬੰਨੇ ਡੋਗਰਾ ਜੁੰਡਲੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਖਿਲਾਫ਼ ਇਸਤਮਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰੇ ਦੀ ਜੁੰਡਲੀ ਪ੍ਰਤੀ ਉਕਸਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਰਨੈਲ ਵੰਤੂਰਾ ਨਾਲ ਗੋਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਗੁਪਤ ਗੱਲਬਾਤ ਚੱਲਣ ਦੀ ਕਨਸੋਅ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਧਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜੇ ਖਿਲਾਫ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧਿਰ ਨੇ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬੂਹਾ ਆਣ ਖੜਕਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਨ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ। ਇਹ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਬੁਕੱਲ ਵਿਚ ਆਣ ਬੈਠੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਮਹਾਰਾਜੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਰਾਜੋਈ ਵੀ ਕਰਨ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣ ਡਿਆ ਸੀ; ਉਧਰ ਸਮੇਂ ਨੇ ਕਰਵਟ ਬਦਲੀ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਿਆਂ ਤੇ ਗੋਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੀਆਂ ਕੁਚਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਗਿਆ। ਇਧਰ ਮਾਰਚ ਅਪ੍ਰੈਲ 1843 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪੋਲੀਟੀਕਲ ਏਜੰਟ ਮਿਸਟਰ ਜਾਰਜ ਰਸਲ ਕਲਾਰਕ ਨੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਹੱਥ ਅੱਗੇ ਕੱਢ ਲਿਆਂਦਾ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਅਖਤਿਆਰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦਿਲ ਦੇ ਬੂਹੇ ਵੀ ਖੋਲੇ ; ਉਸਨੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁਤਰ ਕਿਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੇਲ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ । ਦੂਜੇ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਮੁੜ ਲਾਹੌਰ ਆ ਗਏ।

ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰਾ ਦੀਆਂ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦਸਤਖ਼ਤੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚਲੇ ਕਤਲਾਂ ਨਾਲ ਲਿਬੜੇ ਹੱਥ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਲਿਖਦਾ ਹੈ :-

# "ਜਨਰਲ ਵੰਤੂਰਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਭੀ ਅੱਗੋਂ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਟੁਟ ਭੱਜ , ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਤਲ ਨਾਲ ਆਰੰਭ ਹੋਵੇਗੀ।"(11 ਮਈ 1843 ਈਸਵੀ)
# "ਪਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਗੰਢ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖੁਲ੍ਹ ਜਾਏਗੀ। "(12 ਅਗਸਤ 1843)
# "ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮਸਲਾਤ ਕਾਫੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜਲਦ ਹੀ ਮਾਹਾਰਾਜ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਈਰਖਾ ਕਰਕੇ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਘਿਰ ਜਾਵੇਗਾ।" (ਇਹ ਖ਼ਤ 19 ਸਤੰਬਰ 1843 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ)
# "The Maharaja of lahore is pulling his house down upon his head ;the catastrophe was very nearly taking place three weeks ago, but it is deferred." ( ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਨੂੰ 20 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਉਸ ਵਕਤ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਤਲ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ)

ਉਪਰੋਕਤ ਚਿੱਠੀਆਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕੱਠਪੁਤਲੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਨੱਚ ਰਹੇ ਸਨ; ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਇਲਮ ਨ ਹੋਵੇ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ 'ਚ ਛੁਰਾ ਮਾਰਿਆ ਕਪਟੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਫੁੰਡੇ; ਰਾਹ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ!

ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਜੇਹੀ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕੀਤੀ,
ਤੇਗਾ ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਮਾਰੀਆ ਨੀ।(ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ)

15 ਸਤੰਬਰ 1843 ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਬਿਲਾਵਲ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਸੰਧਾਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਕੀਤੇ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੁਗਤਣਾ ਪਿਆ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਨੇ ਕਾਰਬਾਈਨ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰਦਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਗੋਲੀ ਦਾਗ ਦਿੱਤੀ।

ਬਰਸ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੈਣ ਬਦਲੇ,
ਡੇਰਾ ਸ਼ਾਹ ਬਿਲਾਵਲ ਲਗਾਂਵਦਾ ਈ ।
ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁੱਝੀ ਕਰਾਬੀਨ ਲੈ ਕੇ,
ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਣ ਦਿਖਾਂਵਦਾ ਈ ।
ਸਿੱਧੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਕੀਤੀ,
ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਚਾ ਕਲਾ ਦਬਾਂਵਦਾ ਈ ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਜ਼ਿਮੀਂ ਤੇ ਪਿਆ ਤੜਫੇ,
ਤੇਗ ਮਾਰ ਕੇ ਸੀਸ ਉਡਾਂਵਦਾ ਈ ।(ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ)

ਉਧਰ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਗ ਕੋਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਪੁਤਰ ਕੰਵਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਤਲ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਸਿਰ ਤੱਕ ਵੱਢ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਬਾਗ ਦੀ ਤਰਫ ਆਇਆ,
ਅੱਗੇ ਕੌਰ ਜੋ ਹੋਮ ਕਰਾਂਵਦਾ ਈ ।
ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਦੀ ਜੋ ਨਜ਼ਰ ਦੇਖੀ,
ਅੱਗੋਂ ਵਾਸਤਾ ਰੱਬ ਦਾ ਪਾਂਵਦਾ ਈ ।
"ਮੈਂ ਤਾਂ ਕਰਾਂਗਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਟਹਿਲ ਤੇਰੀ,'
ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੀਸ ਨਿਵਾਂਵਦਾ ਈ ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਓਸ ਨਾ ਇਕ ਮੰਨੀ,
ਤੇਗ ਮਾਰ ਕੇ ਸੀਸ ਉਡਾਂਵਦਾ ਈ ।(ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ)

ਇਥੋਂ ਇਹਨਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਤੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸਦੇ ਖੂਨ ਦਾ ਤਿਲਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਇਕ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਉਸਦਾ ਭਾਰੀ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਦਾਹੜੀ ਬੰਨਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਇਕ ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕਤਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਕਦੇ ਮੁਆਫ਼ ਨੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਕਤਲ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਅਰਸ਼ ਤੋਂ ਫਰਸ਼ ਵੱਲ ਗਈ। ਪਰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਿਓ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਘਾੜਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸੀ!