ਸੋਲਹਾ ਇਕ ਮਾਤਰਿਕ ਛੰਦ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 16 ਪਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਪਦੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਚਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਚਰਨ ਸਮਾਨ ਅਕਾਰ 16+16=32 ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਚਰਣ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਚਰਨਾਂ ਜਿੰਨਾਂ ਲੰਮਾ 16+15=31 ਜਾਂ 16+13=29 ਮਾਤ੍ਰਾ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੰਦ ਦੀ ਚਾਲ ਮਧਮ, ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਲੋਰੀ ਵਾਂਗ ਲੰਮੀ ਹੇਕ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਿਤਕ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਚਾਲ ਚਿਤ੍ਰਕਲਾ ਛੰਦ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀਆਂ 61 ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੋਲਹੇ ਵਿਚ 61 ਜਾਂ 63 (32+29=61,32+31=63) ਮਾਤ੍ਰਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਛੰਦ ਨੂੰ ਘਨਕਲਾ ਛੰਦ ਜਾਂ ਸ਼ੋਡਸ਼ਪਦੀ ਵੀ ਕਹਿ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੰਨਾ 1020 ਤੋਂ 1043 ਉੱਪਰ ਮਾਰੂ ਸੋਲਹੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 22, ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 24, ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 2 ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 14 ਸ਼ਬਦ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਸੋਲਹਾ ਕਾਵਿ ਛੰਦ ਵਿਚ 16 ਪਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਕਾਵਿ ਸ਼ਾਸ਼ਤਰ ਦੇ ਨੇਮ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉੱਪਰ ਹੂਬਹੂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਧੁਰੋਂ ਵਰਸੋਈ ਹੋਈ ਖਸਮ ਕੀ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਚਾਰਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਕੁੱਲ 62 ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 9 ਤੋਂ 21 ਤੱਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: 9 ਪਦਿਆਂ ਦਾ 1, 15 ਪਦਿਆਂ ਦੇ 9, 16 ਪਦਿਆਂ ਦੇ 45, 17 ਪਦਿਆਂ ਦੇ 6, 21 ਪਦਿਆਂ ਦਾ 1. ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਦਿਆਂ ਅੰਦਰ ਰਹਾਓ ਦੀ ਕੋਈ ਤੁੱਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਰਜ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।ਹੱਥਲੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹਰੇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਕੁ ਪੰਗਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਅਧਿਐਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੱਚ ਦਾ ਸੰਕਲਪ: ਮਾਰੂ ਸੋਲਹਿਆਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਸੱਚ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸਾਚਾ ਸਚੁ ਸੋਈ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ॥ ਜਿਿਨ ਸਿਰਜੀ ਤਿਨ ਹੀ ਫੁਨਿ ਗੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 1020)

ਅੱਗੇ ਇਸ ਪੂਰੇ ਸੋਹਲੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਉਸ ਸਾਚੇ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੇ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਜਗਤ ਅਤੇ ਸਗਲੇ ਜੀਅ, ਜੰਤ, ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਪੁਰਖ, ਨਾਰੀ, ਭਵਰ, ਫੁੱਲ, ਫਲ, ਦਰੱਖਤ, ਜਲ, ਥਲ, ਸਾਗਰ, ਮਛ, ਕਛ, ਦਿਨ, ਰਾਤ ਆਦਿ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਹੈ:

ਆਪੇ ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ . . .
ਆਪੇ ਸਸਿ ਸੂਰਾ ਪੂਰੋ ਪੂਰਾ॥
ਆਪੇ ਪੁਰਖੁ ਆਪੇ ਹੀ ਨਾਰੀ . . .
ਆਪੇ ਭਵਰੁ ਫੁਲੁ ਫਲੁ ਤਰਵਰੁ॥ ਆਪੇ ਜਲੁ ਥਲੁ ਸਾਗਰੁ ਸਰਵਰੁ॥
ਆਪੇ ਮਛੁ ਕਛੁ ਕਰਣੀਕਰੁ ਤੇਰਾ ਰੂਪੁ ਨ ਲਖਣਾ ਜਾਈ ਹੇ॥ 6॥ (ਪਨਾੰ 1020)

ਜੋ ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਸ ਸਾਚੇ ਨਾਲ ਲਿਵ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਕਾਲੁ ਜਾਲੁ ਜਮੁ ਜੋਹਿ ਨ ਸਾਕੈ ਸਾਚੇ ਸਿਉ ਲਿਵ ਲਾਈ ਹੇ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1020)

ਜਗਤ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾ ਵਿਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸੇ ਦੀ ਜੋਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ:

ਸਰਬ ਜੀਆ ਜਗਿ ਜੋਤਿ ਤੁਮਾਰੀ ਜੈਸੀ ਪ੍ਰਭਿ ਫੁਰਮਾਈ ਹੇ॥ 11॥ (ਪਨਾੰ 1021)

ਪੁਰਾਤਨ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਿਵਜੀ ਨੂੰ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮਸਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਦੇਵਤੇ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸੁ ਦੁਆਰੈ ॥ਊਭੇ ਸੇਵਹਿ ਅਲਖ ਅਪਾਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 102)

ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤ੍ਰੈ-ਕਾਲ ਸਚਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸਤਾ ਜੁਗਾਂ-ਜੁਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ:

ਜੁਗੁ ਜੁਗੁ ਸਾਚਾ ਹੈ ਭੀ ਹੋਸੀ॥ (ਪੰਨਾ 1022)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਚ-ਹਸਤੀ ਅਲੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਪਰਮ ਹਕੀਕਤ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੱਚ ਦਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ:

ਬੇਦ ਕਤੇਬੀ ਭੇਦੁ ਨ ਜਾਤਾ ॥ ਨਾ ਤਿਸੁ ਮਾਤ ਪਿਤਾ ਸੁਤ ਭ੍ਰਾਤਾ॥
ਸਗਲੇ ਸੈਲ ਉਪਾਇ ਸਮਾਏ ਅਲਖੁ ਨ ਲਖਣਾ ਜਾਈ ਹੇ॥6॥ (ਪੰਨਾ 1021)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਕਰਤਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਰਮ ਸਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਰਮ ਸਤ ਆਪ ਹੀ ਹੈ:

ਆਪਿ ਉਪਾਇਆ ਜਗਤੁ ਸਬਾਇਆ॥
ਜਿਨਿ ਸਿਰਿਆ ਤਿਨਿ ਧੰਧੈ ਲਾਇਆ॥
ਸਚੈ ਊਪਰਿ ਅਵਰ ਨ ਦੀਸੈ ਸਾਚੇ ਕੀਮਤਿ ਪਾਈ ਹੇ॥8॥ (ਪੰਨਾ 1023)

ਸੁੰਨ ਅਵਸਥਾ (ਸ੍ਰਿਸਟੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ): ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਪਸਾਰੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕੀ ਸੀ, ਉਹ ਪਰਮ ਸਤ ਕਿਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸੀ? ਮਾਰੂ ਸੋਲਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਪੂਰਬਲੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਤਾੜੀ, ਧੁੰਧੂਕਾਰ, ਗੁਬਾਰ, ਸੁੰਨ, ਗੁਪਤ ਆਦਿ ਸੰਕੇਤਕ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਈ ਜੁਗਾਂ ਤੱਕ ਸਮਾਧੀ (ਤਾੜੀ) ਵਿਚ ਲੀਨ ਸੀ:

ਆਦਿ ਜੁਗਾਦੀ ਅਪਰ ਅਪਾਰੇ॥ ਆਦਿ ਨਿਰੰਜਨ ਖਸਮ ਹਮਾਰੇ॥
ਸਾਚੇ ਜੋਗ ਜੁਗਤਿ ਵੀਚਾਰੀ ਸਾਚੇ ਤਾੜੀ ਲਾਈ ਹੇ॥1॥
ਕੇਤੜਿਆ ਜੁਗ ਧੁੰਧੂਕਾਰੈ॥ ਤਾੜੀ ਲਾਈ ਸਿਰਜਣਹਾਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 1022)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਅੰਤ ਸਮਾਂ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਸਮਝ ਸਕਣਾ ਜਾਂ ਕਹਿ ਸਕਣਾ ਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਾ ਤਾਂ ਅਜੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਨਿਰਲੇਪ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ:

ਕੇਤੇ ਜੁਗ ਵਰਤੇ ਗੁਬਾਰੈ ॥ ਤਾੜੀ ਲਾਈ ਅਪਰ ਅਪਾਰੈ॥
ਧੁੰਧੂਕਾਰਿ ਨਿਰਾਲਮੁ ਬੈਠਾ ਨਾ ਤਦਿ ਧੰਧੁ ਪਸਾਰਾ ਹੇ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1026)

ਹੁਣ ਇਕ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਕਿਵੇਂ ਪਰਗਟ ਹੋਈ। ਕੀ ਇਸਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਕੋਈ ਸੀ? ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮਾਰੂ ਸੋਲਹੇ ਵਿਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਆਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਆਪੇ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਬਿਧਾਤਾ॥
ਜਿਨਿ ਆਪੇ ਆਪਿ ਉਪਾਇ ਪਛਾਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 1025)

ਬੇਅੰਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਰਤੀ ਰਹੀ ਧੁੰਧੂਕਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਉਸ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ, ਦਿਨ, ਰਾਤ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਖਾਣੀ, ਬਾਣੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬਿਸ਼ਨ, ਮਹੇਸ਼, ਜੋਗੀ, ਜੰਗਲ, ਜਪ-ਤਪ, ਬ੍ਰਤ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੰਦਰਵੇਂ ਸੋਲਹੇ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ:

ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ॥ ਧਰਣਿ ਨ ਗਗਨਾ ਹੁਕਮੁ ਅਪਾਰਾ॥
ਨਾ ਦਿਨੁ ਰੈਨਿ ਨ ਚੰਦੁ ਨ ਸੂਰਜੁ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਦਾ॥1॥
ਖਾਣੀ ਨ ਬਾਣੀ ਪਉਣ ਨ ਪਾਣੀ॥ ਓਪਤਿ ਖਪਤਿ ਨ ਆਵਣ ਜਾਣੀ॥
ਖੰਡ ਪਤਾਲ ਸਪਤ ਨਹੀ ਸਾਗਰ ਨਦੀ ਨ ਨੀਰੁ ਵਹਾਇਦਾ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1035)

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਅੰਤ ਸਮਾਂ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰੂਪ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਸੁੰਨ- ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਰਗੁਣ ਪਸਾਰੇ ਦਾ ਫੁਰਨਾ ਫੁਰਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਗੁਣ ਪਸਾਰਾ ਪਸਾਰਨਾ ਚੰਗਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ:

ਜਾ ਤਿਸੁ ਭਾਣਾ ਤਾ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1036)

ਇਹ ਜਗਤ ਪਸਾਰਾ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਕੋਈ ਪਦਾਰਥ ਲੈ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪਸਾਰਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹੀ ਵਟਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਜਗਤ ਪਸਾਰਾ ਉਸ ਸੂਖਮ, ਏਕੰਕਾਰ, ਨਿਰੰਕਾਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਹੈ, ਸਰਗੁਣ ਰੂਪ ਹੈ। ਸੁੰਨ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਸਰਗੁਣ ਪਸਾਰਾ ਪਸਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਪਾਤਾਲ ਅਰੰਭੇ ਗੁਪਤਹੁ ਪਰਗਟੀ ਆਇਦਾ॥15॥ (ਪੰਨਾ 1036)

ਇਸ ਜਗਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਮੰਨਿਆ ਹੈ:

ਜਗੁ ਤਿਸ ਕੀ ਛਾਇਆ ਜਿਸੁ ਬਾਪੁ ਨ ਮਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1038)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਰਗੁਣ ਪਸਾਰੇ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ) ਦਾ ਮੂਲ ਸੁੰਨ ਕਲਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ:

ਸੁੰਨ ਕਲਾ ਅਪਰੰਪਰਿ ਧਾਰੀ॥ ਆਪਿ ਨਿਰਾਲਮੁ ਅਪਰ ਅਪਾਰੀ॥
ਆਪੇ ਕੁਦਰਤਿ ਕਰਿ ਕਰਿ ਦੇਖੈ ਸੁੰਨਹੁ ਸੁੰਨੁ ਉਪਾਇਦਾ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1037)

ਉਪਰੋਕਤ ਪੰਗਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਨ ਹੈ ਜੋ ਸੁੰਨ ਕਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਏਕੰਕਾਰ, ਨਿਰੰਕਾਰ, ਨਿਰਗੁਣ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਇਹ ਸੁੰਨ ੴ ਦਾ 1 ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ ਸਚੁ ਜੁਗਾਦਿ ਸਚ ਹੈ। ਊਪਰਿ ਏਕੰਕਾਰੁ ਨਿਰਾਲਮੁ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਆ ਦੂਸਰਾ ਸੁੰਨ ਸਾਕਾਰ ਹੈ, ਸਰਗੁਣ ਹੈ, ਪੂਰਨ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ੴ ਦਾ (ਓ) ਓਅੰਕਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਿਚ ਸਰਗੁਣ ਪਸਾਰੇ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਓਅੰਕਾਰਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਤਪਤਿ॥ ਓਅੰਕਾਰੁ ਕੀਆ ਜਿਨਿ ਚਿਤਿ॥
ਓਅੰਕਾਰਿ ਸੈਲ ਜੁਗ ਭਏ॥ ਓਅੰਕਾਰਿ ਬੇਦ ਨਿਰਮਏ॥ (ਪੰਨਾ 929)

ਪਰ ਇੱਥੇ ਮਾਰੂ ਸੋਲਹਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਮਸਤ ਕਾਇਨਾਤ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੁੰਨ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ:

ਸੁੰਨਹੁ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸੁ ਉਪਾਏ॥ ਸੁੰਨੇ ਵਰਤੇ ਜੁਗ ਸਬਾਏ॥ . . .
ਸੁੰਨਹੁ ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਗੈਣਾਰੇ॥ ਤਿਸ ਕੀ ਜੋਤਿ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਸਾਰੇ॥ . . .
ਸੁੰਨਹੁ ਧਰਤਿ ਅਕਾਸੁ ਉਪਾਏ॥ ਬਿਨੁ ਥੰਮਾ ਰਾਖੇ ਸਚੁ ਕਲ ਪਾਏ॥ . . .
ਸੁੰਨਹੁ ਸਪਤ ਪਾਤਾਲ ਉਪਾਏ॥ ਸੁੰਨਹੁ ਭਵਣ ਰਖੇ ਲਿਵ ਲਾਏ॥ . . .
ਸੁੰਨਹੁ ਉਪਜੇ ਦਸ ਅਵਤਾਰਾ॥ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਪਾਇ ਕੀਆ ਪਾਸਾਰਾ॥ . . .
ਪੰਚ ਤਤੁ ਸੁੰਨਹੁ ਪਰਗਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 1037)

ਜੀਵ: ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਜਗਤ ਰਚਨਾ ਰਚ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬਿਅੰਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ:

ਲਖ ਚਉਰਾਸੀਹ ਜੀਅ ਉਪਾਏ ਭਾਣੈ ਸਾਹ ਲਵਾਇਦਾ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1034)

ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੀਵ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਤੱਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਤੋਂ, ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਦੇਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ:

ਪੰਚ ਤਤੁ ਸੁੰਨਹੁ ਪਰਗਾਸਾ॥ ਦੇਹ ਸੰਜੋਗੀ ਕਰਮ ਅਭਿਆਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 1037)

ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਰਿਜਕ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਸਭ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਜੀਅ ਉਪਾਇ ਰਿਜਕੁ ਦੇ ਆਪੇ ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਹੁਕਮੁ ਚਲਾਇਆ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1042)

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਦੀ ਸਿਖਾਈ ਹੋਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਗੁਪਤ ਵਰਤ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਆਸਰੇ ਸਭ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ:

ਜੀਆ ਅਦੰ ਰਿ ਜਗਤਿੁ ਸਮਾਈ ਰਹਿਓ ਨਿਰਾਲਮੁ ਰਾਇਆ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1038)

ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ: ਮਾਤਾ ਦੀ ਰਕਤ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਿੰਦ (ਵੀਰਜ) ਤੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਘਾੜਤ ਘੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਟਿਕਾਈ ਹੈ:

ਮਾ ਕੀ ਰਕਤੁ ਪਿਤਾ ਬਿਦੁ ਧਾਰਾ॥ ਮੂਰਤਿ ਸੂਰਤਿ ਕਰਿ ਆਪਾਰਾ॥
ਜੋਤਿ ਦਾਤਿ ਜੇਤੀ ਸਭ ਤੇਰੀ ਤੂ ਕਰਤਾ ਸਭ ਠਾਈ ਹੇ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1022)

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਵੀ ਇਕ ਨਗਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੈਣ ਬਸੇਰੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਕਾਇਆ ਨਗਰੁ ਨਗਰ ਗੜ ਅੰਦਰਿ॥ ਸਾਚਾ ਵਾਸਾ ਪੁਰਿ ਗਗਨੰਦਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1033)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਹਰੇਕ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੌ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਸਰੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਵਾਸੀ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਬਾਹਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਇਕ ਦਸਵਾਂ ਦਰਵਾਜਾ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਵਾਜਾ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਜੀਵ ਉੱਪਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਆਪ ਹੀ ਇਸ ਦਰਵਾਜੇ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਪਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਦੇਹੀ ਨਗਰੀ ਨਉ ਦਰਵਾਜੇ॥ ਸਿਰਿ ਸਿਰਿ ਕਰਣੈਹਾਰੈ ਸਾਜੇ॥
ਦਸਵੈ ਪੁਰਖੁ ਅਤੀਤੁ ਨਿਰਾਲਾ ਆਪੇ ਅਲਖੁ ਲਖਾਇਆ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1039)

ਫਿਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਇਆ ਰੂਪੀ ਕਿਲ੍ਹਾ (ਇਹ ਸਰੀਰ) ਕੇਵਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਤਖਤ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਕਾਇਆ ਗੜ ਮਹਲ ਮਹਲੀ ਪ੍ਰਭੁ ਸਾਚਾ ਸਚੁ ਸਾਚਾ ਤਖਤੁ ਰਚਾਇਆ॥12॥ (ਪੰਨਾ 1039)

ਇਹ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜੀਵ ਇਸ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਲਤਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਿਸਟਾ ਰੂਪੀ ਨਸ਼ਿਆ ਨੂੰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਹੀ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ।

ਸਰੀਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ: ਜੋ ਵੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ ਉਸ ਨੇ ਅਖੀਰ ਇਕ ਦਿਨ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਅਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਜਨਮ ਲੈਣ ’ਤੇ ਬੜੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਜੇ ਵਜਦੇ ਹਨ, ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਧਾਈਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਰਣ ਦਾ ਮਹੂਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ:

ਜਨਮੇ ਕਉ ਵਾਜਹਿ ਵਾਧਾਏ॥ ਸੋਹਿਲੜੇ ਅਗਿਆਨੀ ਗਾਏ॥
ਜੋ ਜਨਮੈ ਤਿਸੁ ਸਰਪਰ ਮਰਣਾ ਕਿਰਤੁ ਪਇਆ ਸਿਰਿ ਸਾਹਾ ਹੇ॥7॥ (ਪੰਨਾ 1032)

ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮਾ ਦੇ ਕੇ ਭੇਜਣਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾਉਣਾ ਤਾਂ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਾਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਬੁਲਾ ਲਵੇ ਚਾਹੇ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਬੁਲਾ ਲਵੇ। ਪਿੱਛੋਂ ਮੇਰਾ ਮੇਰਾ ਕਰ ਕੇ ਰੋਣਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜਾ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਹੈ:

ਬਾਲਕੁ ਮਰੈ ਬਾਲਕ ਕੀ ਲੀਲਾ॥ ਕਹਿ ਕਹਿ ਰੋਵਹਿ ਬਾਲੁ ਰੰਗੀਲਾ॥
ਜਿਸ ਕਾ ਸਾ ਸੋ ਤਿਨ ਹੀ ਲੀਆ ਭੂਲਾ ਰੋਵਣਹਾਰਾ ਹੇ॥7॥
ਭਰਿ ਜੋਬਨਿ ਮਰਿ ਜਾਹਿ ਕਿ ਕੀਜੈ॥ ਮੇਰਾ ਮੇਰਾ ਕਰਿ ਰੋਵੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1027)

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ: ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜੀਵ ਸਵਾਸ-ਸਵਾਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਹ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਦੀ ਬਾਜੀ ਹਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਗਰਭ ਕੁੰਡਲ ਮਹਿ ਉਰਧ ਧਿਆਨੀ॥ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਅੰਤਰਜਾਮੀ॥
ਸਾਸਿ ਸਾਸਿ ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਸਮਾਲੇ ਅੰਤਰਿ ਉਦਰ ਮਝਾਰਾ ਹੇ॥5॥
ਚਾਰਿ ਪਦਾਰਥ ਲੈ ਜਗਿ ਆਇਆ॥ ਸਿਵ ਸਕਤੀ ਘਰਿ ਵਾਸਾ ਪਾਇਆ॥
ਏਕੁ ਵਿਸਾਰੇ ਤਾ ਪਿੜ ਹਾਰੇ ਅੰਧੁਲੈ ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਾ ਹੇ॥6॥ (ਪੰਨਾ 1026)

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸਖਣਾ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਗਰਭ ਜੋਨੀਆਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ:

ਬਿਨੁ ਸਿਮਰਨ ਆਵਹਿ ਫੁਨਿ ਜਾਵਹਿ ਗ੍ਰਭ ਜੋਨੀ ਨਰਕ ਮਝਾਰਾ ਹੇ॥9॥ (ਪੰਨਾ 1030)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਭੁਲਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਦਨਾਮੀ ਦਾ ਟਿੱਕਾ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ ਤੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਸਖਣੇ ਝੂਠੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਇਹ ਜੀਵ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਨਾਮੁ ਵਿਸਾਰਿ ਚਲੈ ਮੁਹਿ ਕਾਲੈ ਦਰਗਹ ਝੂਠੁ ਖੁਆਰਾ ਹੇ॥11॥ (ਪੰਨਾ 1027)

ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉੱਪਰ ਚਲਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭੁੱਲੇ ਹੋਇਆ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੱਸ ਕੇ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਾਹੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਭੰਜਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਨਿਰੰਤਰ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਤਰਤਾ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:

ਭੂਲੇ ਸਿਖ ਗੁਰੂ ਸਮਝਾਏ॥ ਉਝੜਿ ਜਾਦੇ ਮਾਰਗਿ ਪਾਏ॥
ਤਿਸੁ ਗੁਰ ਸੇਵਿ ਸਦਾ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਦੁਖ ਭੰਜਨ ਸੰਗਿ ਸਖਾਤਾ ਹੇ॥13॥ (ਪੰਨਾ 1032)

ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਉਪਮਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਇਸ ਜੀਵ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਰੁਸ਼ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਹਰ ਸਮੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੰਦ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਹੈ, ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ:

ਨਿਸਿ ਦਾਮਨਿ ਜਿਉ ਚਮਕਿ ਚੰਦਾਇਣੁ ਦੇਖੈ॥ ਅਹਿਨਿਸਿ ਜੋਤਿ ਨਿਰੰਤਰਿ ਪੇਖੈ॥
ਆਨੰਦ ਰੂਪੁ ਅਨੂਪੁ ਸਰੂਪਾ ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਦੇਖਾਇਆ॥2॥ (ਪੰਨਾ 1041)

ਅਜਿਹੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਰ ਪਾਉਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਥਾਹ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ। ਗੁਰੂ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਆਪ ਮਿਹਰ ਕਰੇ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਕੀ ਭਗਤਿ ਕਰਹਿ ਕਿਆ ਪ੍ਰਾਣੀ॥ ਬ੍ਰਹਮੈ ਇੰਦ੍ਰਿ ਮਹੇਸਿ ਨ ਜਾਣੀ॥
ਸਤਿਗੁਰੁ ਅਲਖੁ ਕਹਹੁ ਕਿਉ ਲਖੀਐ ਜਿਸੁ ਬਖਸੇ ਤਿਸਹਿ ਪਛਾਤਾ ਹੇ॥14॥ (ਪੰਨਾ 1032)

ਸਦਾਚਾਰਕ ਜੀਵਨ: ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸਦਾਚਾਰ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਰੂ ਸੋਲਹਿਆ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਲਈ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ, ਈਰਖਾ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹਉਮੈ, ਮਾੜੇ ਬਚਨ ਆਦਿ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਸਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ:

-ਛੋਡਿਹੁ ਨਿੰਦਾ ਤਾਤਿ ਪਰਾਈ॥ ਪੜਿ ਪੜਿ ਦਝਹਿ ਸਾਤਿ ਨ ਆਈ॥ . . .
ਛੋਡਹੁ ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧੁ ਬੁਰਿਆਈ॥ ਹਉਮੈ ਧੰਧੁ ਛੋਡਹੁ ਲੰਪਟਾਈ॥ . . .
ਬੋਲਹੁ ਸਾਚੁ ਪਛਾਣਹੁ ਅੰਦਰਿ॥ ਦੂਰਿ ਨਾਹੀ ਦੇਖਹੁ ਕਰਿ ਨੰਦਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 1026)

-ਕਿਸ ਹੀ ਮੰਦਾ ਆਖਿ ਨ ਚਲੈ ਸਚਿ ਖਰਾ ਸਚਿਆਰਾ ਹੇ॥14॥ (ਪੰਨਾ 1027)
-ਕਾਮੁ ਕਧ੍ਰੋੁ ਪਰਹਰੁ ਪਰ ਨਿੰਦਾ॥ ਲਬੁ ਲੋਭੁ ਤਜਿ ਹੋਹੁ ਨਿਚਿਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1041)

ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਸਚ ਧਰਮ ਖੰਭ ਲਾ ਕੇ ਉੱਠ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਾਖੰਡ ਧਰਮ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾ ਤੇ ਕੀਤੇ ਪਖੰਡਾਂ ਅਤੇ ਕਰਮਕਾਡਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕੇ ਕਈ ਲੋਕ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਗੀ ਬਣ ਕੇ ਬਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਨੰਗੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭੁੱਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਹਠ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਲੀਲਾ ਹੀ ਖਤਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਅੰਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਧੂਣੀਆਂ ਬਾਲ ਕੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ ਕਸ਼ਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਅਜਿਹੇ ਅਖੌਤੀ ਤਿਆਗੀ ਮਨੱੁਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੰਧ ਸਫਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ:

ੲਕਿ ਨਾਗੇ ਭੂਖੇ ਭਵਹਿ ਭਵਾਏ ॥ ਇਕਿ ਹਠੁ ਕਰਿ ਮਰਹਿ ਨ ਕੀਮਤਿ ਪਾਏ॥ . . .
ਇਕਿ ਤੀਰਥਿ ਨਾਵਹਿ ਅੰਨੁ ਨ ਖਾਵਹਿ॥ ਇਕਿ ਅਗਨਿ ਜਲਾਵਹਿ ਦੇਹ ਖਪਾਵਹਿ॥
ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਈ ਕਿਤੁ ਬਿਿਧ ਪਾਰਿ ਲੰਘਾਈ ਹੇ॥14॥ (ਪੰਨਾ 1024)

ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋਗੀ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋਗੀ ਲੱਕੜਾਂ ਬਾਲ ਕੇ ਸੁਆਹ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ਉੱਪਰ ਸੁਆਹ ਮਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਗੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਡੰਬਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਪ੍ਰਚੰਡ ਅਗਨੀ ਬਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਤਿਆਗ ਦੇ ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਪਾਖੰਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋਗੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਭ ਕਿਿਰਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਤੀਰਥ, ਵਰਤ, ਭੇਸ, ਨਿਉਲੀ ਕਰਮ, ਰੇਚਕ, ਕੁੰਭਕ, ਪੂਰਕ, ਨਾੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੁਆਸਾਂ ਦਾ ਹੇਰ-ਫੇਰ ਇਹ ਸਭ ਪਾਖੰਡ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂਰਸ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਚਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਕਰਹਿ ਬਿਭੂਤਿ ਲਗਾਵਹਿ ਭਸਮੈ ॥ ਅੰਤਰਿ ਕ੍ਰੋਧੁ ਚੰਡਾਲੁ ਸੁ ਹਉਮੈ॥
ਪਾਖੰਡ ਕੀਨੇ ਜੋਗੁ ਨ ਪਾਈਐ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਅਲਖੁ ਨ ਪਾਇਆ॥12॥
ਤੀਰਥ ਵਰਤ ਨੇਮ ਕਰਹਿ ਉਦਿਆਨਾ ॥ ਜਤੁ ਸਤੁ ਸੰਜਮੁ ਕਥਹਿ ਗਿਆਨਾ॥

ਰਾਮ ਨਾਮ ਬਿਨੁ ਕਿਉ ਸੁਖੁ ਪਾਈਐ ਬਿਨੁ ਸਤਿਗੁਰ ਭਰਮੁ ਨ ਜਾਇਆ॥13॥
ਨਿਉਲੀ ਕਰਮ ਭੁਇਅੰਗਮ ਭਾਠੀ ॥ ਰੇਚਕ ਕੁੰਭਕ ਪੂਰਕ ਮਨ ਹਾਠੀ॥
ਪਾਖੰਡ ਧਰਮੁ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਹਰਿ ਸਉ ਗੁਰ ਸਬਦ ਮਹਾ ਰਸੁ ਪਾਇਆ॥14॥ (ਪੰਨਾ 1043)

ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਨਮੁਖ: ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਸੋਲਹਿਆ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਸਾਜੀ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਦੋ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:

ਵੇਕੀ ਵੇਕੀ ਜੰਤ ਉਪਾਏ॥ ਦੁਇ ਪੰਦੀ ਦੁਇ ਰਾਹ ਚਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1032)

ਇਹ ਦੋ ਰਸਤੇ ਗੁਰਮੁੱਖਤਾ ਤੇ ਮਨਮੁੱਖਤਾ ਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਦੇ ਉਲਟ ਆਪਣੀ ਮਤ (ਮਨ) ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਮੁੱਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਨਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਾਰੂ ਸੋਲਹਿਆ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮਾਇਆ ਵੱਲੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੁੰਜੀ ਬਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਨਮੁਖ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਗਲਤਾਨ ਰਹਿ ਕੇ ਆਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰਮਾਇਆ ਲੁਟਾ ਬੈਠਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਗਿ ਰਹੇ ਦਿਨ ਰਾਤੀ॥ ਸਾਚੇ ਕੀ ਲਿਵ ਗੁਰਮਤਿ ਜਾਤੀ॥
ਮਨਮੁਖ ਸੋਇ ਰਹੇ ਸੇ ਲੂਟੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਾਬਤੁ ਭਾਈ ਹੇ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1024)

ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤ ਵਿਸਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਕਤ (ਮਨਮੁਖ) ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੁੱਖ ਸਹੇੜਦਾ ਹੈ:

ਸਭੁ ਕੋ ਬੋਲੈ ਆਪਣ ਭਾਣੈ॥ ਮਨਮੁਖੁ ਦੂਜੈ ਬੋਲਿ ਨ ਜਾਣੈ॥
ਅੰਧੁਲੇ ਕੀ ਮਤਿ ਅੰਧਲੀ ਬੋਲੀ ਆਇ ਗਇਆ ਦੁਖੁ ਤਾਹਾ ਹੇ॥11॥
ਦੁਖ ਮਹਿ ਜਨਮੈ ਦੁਖ ਮਹਿ ਮਰਣਾ॥ ਦੂਖੁ ਨ ਮਿਟੈ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਕੀ ਸਰਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 1033)

ਆਰਤੀ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਧਨਾਸਰੀ ਰਾਗ ਵਿਚਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਤੇਹਰਵੇਂ ਸੋਲਹੇ ਦੇ ਇਕ ਪਦੇ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬਨਸਪਤੀ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਮਾਲਣ ਹੈ ਤੇ ਜਿਹੜੀ ਹਵਾ ਫੇਰੀਆਂ ਲੈਂਦੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ ਉਹ ਮਾਨੋ ਤੇਰੇ ਉੱਪਰ ਚਵਰ ਝੁਲਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜਗਤ ਮਹਲ ਵਿਚ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮਾਨੋ ਦੀਵੇ ਜਗਾ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਦਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਸੂਰਜ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਵ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਪਰ ਪੈਣ
ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ:

ਭਾਰ ਅਠਾਰਹ ਮਾਲਣਿ ਤੇਰੀ॥ ਚਉਰੁ ਢੁਲੈ ਪਵਣੈ ਲੈ ਫੇਰੀ॥
ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਦੁਇ ਦੀਪਕ ਰਾਖੇ ਸਸਿ ਘਰਿ ਸੂਰੁ ਸਮਾਇਦਾ॥6॥ (ਪੰਨਾ 1033)

ਮੁਕਤੀ: ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਸਦੇਹ ਮੁਕਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਸਰੀ ਹੈ ਵਿਦੇਹ ਮੁਕਤੀ, ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਵਾਗਾਉਣ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ। ਮਾਰੂ ਸੋਲਹਿਆ ਵਿਚ ਦੋਨੋਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੀਂਦੇ ਜੀਅ ਮਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਆਪਣਾ ਆਪਾ (ਹਉਮੇ) ਮਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਸਚੁ ਕਹਹੁ ਸਚੈ ਘਰਿ ਰਹਣਾ॥ ਜੀਵਤ ਮਰਹੁ ਭਵਜਲੁ ਜਗੁ ਤਰਣਾ॥
ਗੁਰੁ ਬੋਹਿਥੁ ਗੁਰੁ ਬੇੜੀ ਤੁਲਹਾ ਮਨ ਹਰਿ ਜਪਿ ਪਾਰਿ ਲੰਘਾਇਆ॥1॥ (ਪੰਨਾ 1040)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਹੀ ਦੂਸਰਾ ਜਨਮ ਧਾਰਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:

ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਮੇਰੁ ਸਰੀਰ ਕਾ ਬਾਸਨਾ ਬਧਾ ਆਵੈ ਜਾਵੈ। (ਵਾਰ 1:15)

ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਣ ਪੈ ਕੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਉਹ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਆਤਮ ਤਤ ਪਰਮ ਤਤ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਸਮਾ ਕੇ ਇਕ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਸਚੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸਚੁ ਹੈ ਸਰਣਾ॥ ਸਚੁ ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਜਿਤੈ ਲਗਿ ਤਰਣਾ॥
ਅਕਥੁ ਕਥੈ ਦੇਖੈ ਅਪਰੰਪਰੁ ਫੁਨਿ ਗਰਭਿ ਨ ਜੋਨੀ ਜਾਇਆ॥4॥ (ਪੰਨਾ 1040)
ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਦੇਵੈ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਇਉ ਸਲਲੈ ਸਲਲ ਮਿਲਾਤਾ ਹੇ॥12॥ (ਪੰਨਾ 1031)

ਪਰ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਦਾ ਆਵਾ ਗਵਣ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਮੁਕਤਿ ਨ ਆਵੈ ਜਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1040)

ਮੁਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ, ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾਮ ਪਦਾਰਥ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ:

ਕਰਮ ਧਰਮ ਕਰਿ ਮੁਕਤਿ ਮੰਗਾਹੀ॥ ਮੁਕਤਿ ਪਦਾਰਥੁ ਸਬਦਿ ਸਲਾਹੀ॥ (ਪੰਨਾ 1024)