ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਤਾ ਕਰਮਾ ਦੇਵੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਘਰ ਬਨਾਰਸ ਵਿਖੇ 1376 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਖੌਤੀ ਨਿਮਨ ਜਾਤਾਂ ਨੂੰ ਅਛੂਤ, ਮਲੇਛ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝਿਆਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਆਦਿ ਬੁਰਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਿਘਾਰ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਨਿਘਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੰਦਰ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਲਿਆਉਣ ਖਾਤਰ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਜਮਾਤ ਦੀ ਕੂਟਨੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ- ਪੁਰਖੀ ਕਿੱਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਸਦਕਾ ਉੱਚ-ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਭੂ-ਬਖਸ਼ਿਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਅਖੌਤੀ ਨੀਂਵੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਰਨ ਵਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਪ੍ਰੋਹਿਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਹੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰੇ ਗਏ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਆਪ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਜਾਣੇ-ਪਹਿਚਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ।1 ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਸਤਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਭਗਤੁ ਭਗਤੁ ਜਗਿ ਵਜਿਆ ਚਹੁ ਚਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਿ ਚਮਿਰੇਟਾ।
ਪਾਣ੍ਹਾ ਗੰਢੈ ਰਾਹ ਵਿਚਿ ਕੁਲਾ ਧਰਮ ਢੋਇ ਢੋਰ ਸਮੇਟਾ। (ਵਾਰ 10:17)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ। ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 40 ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ-1, ਗਉੜੀ-5, ਆਸ-6, ਗੂਜਰੀ-1, ਸੋਰਠ-7, ਧਨਾਸਰੀ- 3, ਜੈਤਸਰੀ-1, ਸੂਹੀ-3, ਬਿਲਾਵਲ-2, ਗੌਡ-2, ਰਾਮਕਲੀ-1, ਮਾਰੂ-2, ਕੇਦਾਰਾ-1, ਭੈਰਉ-1, ਬਸੰਤ-1, ਮਲਾਰ-3

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ ਅਪਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਉਨਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।2 ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜਾਤ-ਪਾਤੀ ਵਿਤਕਰੇ, ਆਪਣੀ ਜਾਤ ਕਰਕੇ ਵੱਡੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ, ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮਾੜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਬੰਧੀ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਗਤ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਦਾਰਿਦੁ ਦੇਖਿ ਸਭੁ ਕੋ ਹਸੈ ਐਸੀ ਦਸਾ ਹਮਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 858)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਧਰਮ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਹੱਥੋਂ ਲਿਤਾੜੀ ਜਾ ਰਹੀ ਦਲਿਤ ਜਾਤੀ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਸੈ੍ਵ-ਮਾਣ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਆਧਾਰਿਤ ਉੱਚੀ-ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਲਈ ਉੱਚ-ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਤੇ ਹਰਿਜਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ:

ਤੋਹੀ ਮੋਹੀ ਮੋਹੀ ਤੋਹੀ ਅੰਤਰੁ ਕੈਸਾ॥
ਕਨਕ ਕਟਿਕ ਜਲ ਤਰੰਗ ਜੈਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 93)

ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਏ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ, ‘ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦਰ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਅਬ ਬਿਪ੍ਰ ਪਰਧਾਨ ਤਿਹਿ ਕਰਹਿ ਡੰਡਉਤਿ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਸਰਣਾਇ ਰਵਿਦਾਸੁ ਦਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 1293)

ਇਸ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਤੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਜਾਤ, ਜੂਨੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ:

ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਜੋੁ ਜਪੈ ਨਾਮੁ॥ ਤਿਸੁ ਜਾਤਿ ਨ ਜਨਮੁ ਨ ਜੋਨਿ ਕਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 1196)

ਆਸਾ ਰਾਗ ਵਿਚ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ! ਤੂੰ ਚੰਦਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਭਾਵ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਹੈ:

ਤੁਮ ਚੰਦਨ ਹਮ ਇਰੰਡ ਬਾਪੁਰੇ ਸੰਗਿ ਤੁਮਾਰੇ ਬਾਸਾ॥
ਨੀਚ ਰੂਖ ਤੇ ਊਚ ਭਏ ਹੈ ਗੰਧ ਸੁਗੰਧ ਨਿਵਾਸਾ॥ (ਪੰਨਾ 486)

ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੇ੍ਰਣੀ ਪਾਸ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਮੱਕੜਜਾਲ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।3 ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਸਿਰਫ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜੇ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ੂਦਰ ਆਦਿ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਾਠ ਵੀ ਸਿਰਫ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜੇ ਕੋਈ ਸ਼ੂਦਰ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਸੁਣਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੱਕਾ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।4 ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ The Sudras have no right to study the sacred scripture, to perform sacrifice or take initation in to religions life5 ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਰਤਾਰੇ ਕਾਰਨ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੈਸ਼, ਸ਼ੂਦਰ, ਖੱਤਰੀ, ਡੂੰਮ, ਚੰਡਾਲ ਤੇ ਮਲੇਛ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾੜੇ, ਪੱਖਪਾਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਘਾੜਤ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਤੇ ਦੋਨੋਂ ਕੁਲਾਂ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ:

ਬ੍ਰਹਮਨ ਬੈਸ ਸੂਦ ਅਰੁ ਖ´ਤ੍ਰੀ ਡੋਮ ਚੰਡਾਰ ਮਲੇਛ ਮਨ ਸੋਇ॥
ਹੋਇ ਪੁਨੀਤ ਭਗਵੰਤ ਭਜਨ ਤੇ ਆਪੁ ਤਾਰਿ ਤਾਰੇ ਕੁਲ ਦੋਇ ॥ (ਪੰਨਾ 858)

ਰਾਗ ਕੈਦਾਰਾ ਵਿਚ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਤ ਨਹੀਂ:

ਖਟੁ ਕਰਮ ਕੁਲ ਸੰਜੁਗਤੁ ਹੈ ਹਰਿ ਭਗਤਿ ਹਿਰਦੈ ਨਾਹਿ॥
ਚਨਾਰਬਿੰਦ ਨ ਕਥਾ ਭਾਵੈ ਸੁਪਚ ਤੁਲਿ ਸਮਾਨਿ॥
ਰੇ ਚਿਤ ਚੇਤਿ ਅਚੇਤ॥ ਕਾਹੇ ਨ ਬਾਲਮੀਕਹਿ ਦੇਖ॥
ਕਿਸੁ ਜਾਤਿ ਤੇ ਕਿਹ ਪਦਹਿ ਅਮਰਿਓ ਰਾਮ ਭਗਤਿ ਬਿਸੇਖ॥ਰਹਾਉ॥
ਸੁਆਨ ਸਤ੍ਰੁ ਅਜਾਤੁ ਸਭ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ੍ਨ ਲਾਵੈ ਹੇਤੁ॥
ਲੋਗੁ ਬਪੁਰਾ ਕਿਆ ਸਰਾਹੈ ਤੀਨਿ ਲੋਕ ਪ੍ਰਵੇਸ॥
ਅਜਾਮਲੁ ਪਿੰਗੁਲਾ ਲੁਭਤੁ ਕੁੰਚਰੁ ਗਏ ਹਰਿ ਕੈ ਪਾਸਿ॥
ਐਸੇ ਦੁਰਮਤਿ ਨਿਸਤਰੇ ਤੂ ਕਿਉ ਨ ਤਰਹਿ ਰਵਿਦਾਸ॥ (ਪੰਨਾ 1124)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਇਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਊੱਚ-ਨੀਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਸਭ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਉਹ ਗਰੀਬਾਂ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਹੇ ਸਿਰ ਛਤਰ ਝੁਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਅਛੂਤ ਸਮਝਦੀ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਸ ਉੱਪਰ ਵੀ ਮਿਹਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨੀਚਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਪਦਵੀ ਬਖਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨੀਵੇਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ, ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ, ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ ਤੇ ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਹਨ:

ਐਸੀ ਲਾਲ ਤੁਝ ਬਿਨੁ ਕਉਨੁ ਕਰੈ॥
ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜੁ ਗੁਸਈਆ ਮੇਰਾ ਮਾਥੈ ਛਤ੍ਰੁ ਧਰੈ॥ ਰਹਾਉ॥
ਜਾ ਕੀ ਛੋਤਿ ਜਗਤ ਕਉ ਲਾਗੈ ਤਾ ਪਰ ਤੁਂਹੀ ਢਰੈ॥
ਨੀਚਹ ਊਚ ਕਰੈ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ ਕਾਹੂ ਤੇ ਨ ਡਰੈ॥
ਨਾਮਦੇਵ ਕਬੀਰੁ ਤਿਲੋਚਨੁ ਸਧਨਾ ਸੈਨੁ ਤਰੈ॥ (ਪੰਨਾ 1106)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਸੁਰ ਅਲਾਪੀ ਉਸ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ। ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਭਗਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਨੇ ਹੀਣੇ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨਿਤਾਣੇ ਅਤੇ ਨਿਆਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਪਏ ਭਗਤੀ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲੇ੍ਹ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਭਰੋਸਾ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਗਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਜੀਉਣ ਦਾ ਵਲ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਤੇ ਛਤ੍ਰਪਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਭਗਤ ਦਾ ਦਰਜਾ ਕਿਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸਲ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤੀ ਹੀ ਦਿਵਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।6 ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਭਗਤ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਪੰਡਿਤ ਸੂਰ ਛਤ੍ਰਪਤਿ ਰਾਜਾ ਭਗਤ ਬਰਾਬਰਿ ਅਉਰੁ ਨ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 858)

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਫਿਰਕੇ, ਮਜ਼ਹਬ, ਸੰਪਰਦਾਇ, ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਰਗ ਦੇ ਆਗੂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ- ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਉਸਾਰੂ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਮਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਕਰਮ- ਕਾਂਡ, ਵਰਣ-ਵੰਡ, ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੰਦਰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।7

ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੁਖ-ਤਕਲੀਫ, ਟੈਕਸ, ਗਰੀਬੀ, ਅਮੀਰੀ, ਭੁੱਖ, ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਕੋਈ ਗਮ ਜਾਂ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਬੇਗਮ ਪੁਰਾ ਸਹਰ ਕੋ ਨਾਉ॥ ਦੂਖੁ ਅੰਦੋਹੁ ਨਹੀ ਤਿਹਿ ਠਾਉ॥
ਨਾਂ ਤਸਵੀਸ ਖਿਰਾਜੁ ਨ ਮਾਲੁ॥ ਖਉਫੁ ਨ ਖਤਾ ਨ ਤਰਸੁ ਜਵਾਲੁ॥ (ਪੰਨਾ 345)

ਅੱਜ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਿਸ ਸਾਂਤਮਈ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਛੇ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਜੋ ਅਮੀਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੋਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਪਰਜਾ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਨਿਰਮੂਲ਼ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਸ਼ੇ੍ਣੀ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਇਕਾਈ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਊਚ-ਨੀਚ, ਅਮੀਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਖੱਤਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸ਼ੂਦਰ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਾ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਂ ਰਾਖਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇੱਥੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਘਟਦੀਆਂ:

ਊਹਾਂ ਖੈਰਿ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਭਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 345)

ਭਗਤ ਜੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ਜਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਉੱਚ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ:

ਕਹਿ ਰਵਿਦਾਸ ਖਲਾਸ ਚਮਾਰਾ॥ ਜੋ ਹਮ ਸਹਰੀ ਸੁ ਮੀਤੁ ਹਮਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 345)

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਡਾ. ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਤ ਪਾਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਇਕ ਵਿਵੇਚਨ, ਪੰਨਾ 114.
2. ਡਾ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ, ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਇਕ ਵਿਵੇਚਨ, ਪੰਨਾ 170.
3. ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਮੈਨੀ, ਰੈਦਾਸ, ਪੰਨਾ 8.
4. ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਸਰੋਤ ਪੁਸਤਕ, ਪੰਨਾ 102-103.
5. Darshan Singh, A Study of Bhagat Ravidas, P. 36
6. ਡਾ. ਧਰਮਪਾਲ ਸਿੰਗਲ, ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਇਕ ਵਿਵੇਚਨ, ਪੰਨਾ 186.
7. ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ, ਈਸੇਵਾਲ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਬਾਣੀ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਇਕ ਵਿਵੇਚਨ, ਪੰਨਾ 154.