ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਜੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ‘ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਸਾਲ’ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਦਿਆਂ ਬੇਅੰਤ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘਾਂ- ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਿਰਜੀ ਗਈ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਜ਼ਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ, ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਨੇਕੀ, ਦਇਆ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਾਲੇ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਵਿਚ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ— ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਤੋਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਾਉਣ ’ਤੇ ਜੈਕਾਰੇ ਗਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਧਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਦਾਦੀ ਮਾਂ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰਿਆਂ— ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ। ਉਮਰ ਦੇ ਤਕਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸਾਕਾ ਸਰਹਿੰਦ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਾਕਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਅਤੇ ਸਤ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ, ਇਕ ਪਾਸੇ ਦੋਨੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਇਕੱਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ, ਡਰਾਵੇ, ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਰ ਜਾਵੇ, ਪਰੰਤੂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਜਾਣ; ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਿਰ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਇੰਨੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਾਹਦੇ ਲਈ? ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਭਾਵ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਾਉਣੀ ਸੀ। ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਸਨ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪੋਹ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਉਹ ਮੰਜੇ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸੌਂਦੇ। ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬਿਸਤਰਾ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਉੱਪਰ ਹਲਕਾ ਕੱਪੜਾ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਲਾਲਾਂ ਨੇ ਠੰਡੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਬਿਸਤਰੇ ਤੋਂ ਕਿੰਝ ਇਹ ਰਾਤਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੀਤ ਲਹਿਰ ਨੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੱਡਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚੀਰਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸੀਤ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਕੰਬਣੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਮਸਲਾ ਕੋਈ ਇਕ ਰਾਤ ਦਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸੱਤ ਰਾਤਾਂ ਸਨ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ ਕਿ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਤਸ਼ੱਦਦ ਸਾਡੀ ਖਾਤਰ ਹੀ ਝੱਲੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾਣ ਅਤੇ ਅਸੀਂ (ਮਨੁੱਖਤਾ) ਸੁਖੀ ਵੱਸੀਏ, ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕੀਦਤ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਰਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਠੰਡੀਆਂ ਸੀਤ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਠਰ ਕੇ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਡੀ. ਜੇ. ਵੱਜਣ, ਭੰਗੜੇ ਪੈਣ, ਕੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ੋਭਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਿਹੜੀਆਂ ਠੰਡੀਆਂ ਸੀਤ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਾਲਾਂ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮੰਜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਮੋਟੀਆਂ ਰਜਾਈਆਂ ਲੈ ਕੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅੱਗੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਈਏ, ਕੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਹੋ ਕੁਝ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ? ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡਾ ਇਹ ਰਵੱਈਆ ਦੇਖ ਕੇ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਲੂੰਧਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸਾਡੇ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ :

ਇਨ ਪੁਤਰਨ ਕੇ ਸੀਸ ਪਰ ਵਾਰ ਦੀਏ ਸੁਤ ਚਾਰ,
ਚਾਰ ਮੁਏ ਤੋ ਕਿਆ ਹੂਆ ਜੀਵਤ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ।

ਕੁਝ ਸਿਦਕੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪੋਹ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਭੁੰਜੇ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਪਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਸੌਣਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੀੜੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਾਕੇ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਸੌਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੁਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦੱਸਾਂਗੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸੀਏ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਬਿਨਾ ਬਿਸਤਰੇ ਅਤੇ ਰਜਾਈ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲਾਲ ਠੰਡ ਵਿਚ ਠਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਜ਼ਾਲਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਓ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕਰਵਾਏ ਅਤੇ ਨਾ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਛੱਡਿਆ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਨਗੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਯਕੀਨਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸਾਂ ਉੱਪਰ ਕੈਂਚੀਆਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਣਗੀਆਂ। ਉਹ ਗੁਰਮਤਿ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨਗੇ, ਬਾਸ਼ਰਤੇ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਮਹੌਲ ਸਿਰਜਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬਾਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਵਤੀਰਾ ਜੋ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅੰਦਰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਟਰੈਕਟਰਾਂ, ਜੀਪਾਂ ਉੱਪਰ ਡੈੱਕ ਲਾ ਕੇ ਗਾਣੇ ਗਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਬੁਲਟ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੇ ਪਟਾਕੇ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੋ-ਹੱਲਾ ਮਚਾਉਂਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਮੌਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪੁੱਛ ਲਏ ਕਿ ਭਾਈ ਕਿੱਥੇ ਚੱਲੇ ਹੋ? ਤਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਮੇਲਾ ਵੇਖਣ ਚੱਲੇ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖੀ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੀ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਨਿਘਾਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਚਾਚਾ-ਤਾਇਆ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਕੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਿ, ਭਾਈ! ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੁਰਬ ਨੇ, ਮੇਲੇ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਡੈੱਕ ਵਜਾਉਂਦੇ ਨਾ ਜਾਇਓ, ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੇ, “ਸਤਿਨਾਮੁ ਵਾਹਿਗੁਰੂ” ਦਾ ਜਾਪ
ਕਰਦੇ ਜਾਇਓ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ।

ਭਾਈ ਮਨਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਮੋੜਾ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਿਲ-ਟੁੰਬਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਇੰਞ ਹਨ:

ਜੇ ਚੱਲੇ ਓ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰਿਓ, ਮੇਰੇ ਲਾਲਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਤ ਗੁਜ਼ਾਰਿਓ।
ਜਦ ਹਵਾ ਚੱਲੇਗੀ ਠੰਡੀ ਤਨ ਨੂੰ ਝੰਬਦੀ, ਅਹਿਸਾਸ ਕਰੋ ਉਹ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੈ ਕੰਬਦੀ।
ਗੋਦੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਲਾਲਾ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਓ, ਜੇ ਚੱਲੇ ਓ ਸਰਹੰਦ . . .
ਉਹ ਨੀਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮੇਰੇ ਲਾਲ ਖਲੋਤੇ ਸੀ, ਦੁਖ ਵੱਡਾ ਸੀ ਮੇਰੇ ਲਾਡਲੇ ਤੇ ਛੋਟੇ ਸੀ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਦੁਖ ਸਹਿ ਲਓ ਸਿਦਕ ਨ ਹਾਰਿਓ, ਜੇ ਚੱਲੇ ਓ ਸਰਹੰਦ . . .
ਤੁਸੀਂ ਧੀਆਂ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲਿਆਇਓ ਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਡੁੱਲ੍ਹਾ ਮੇਰਾ ਖ਼ੂਨ ਉੱਥੇ ਲੈ ਜਾਇਓ ਜੀ।
ਜੇ ਮੇਰੇ ਹੋ ਤੇ ਮੇਰਾ ਰੂਪ ਹੀ ਧਾਰਿਓ, ਜੇ ਚੱਲੇ ਓ ਸਰਹੰਦ . . .
ਮੈਂ ਖੜਾ ਉਡੀਕਾਂ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਮੈਂ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਪਣੇ ਅਜੀਤ ਜੁਝਾਰਾਂ ਨੂੰ।
ਮੈਂ ਚਾਰੇ ਪੁੱਤ ਕਿਉਂ ਵਾਰੇ ਜ਼ਰ੍ਹਾ ਵਿਚਾਰਿਓ, ਜੇ ਚੱਲੇ ਓ ਸਰਹੰਦ . . .

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਕਾਫੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਜਾਈਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਈਏ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਕਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਹਿਸਾਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਾਗੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋਣਗੇ। ਜਿਹੜਾ ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਉਹ ਵੀ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਘਰ ਬੈਠਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ, ਹਰੇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਇਹ ਪੋਹ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਿਤਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੇ। ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪੇ੍ਰਰਨਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਆਦਰਸ਼— ਨਾ ਕਿਸੇ ਉੱਪਰ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨਾ, ਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਸਾਹਿਣਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਆਦਿ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰੀਏ।

ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੁਆਰਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਨਿੱਕੀਆਂ ਜਿੰਦਾ ਵੱਡਾ ਸਾਕਾ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਚਮਕੌਰ ਸਚਿੱਤਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ,ਜੋ ਕਿ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ।

ਸੂਝਵਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਕਿਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।