ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ— “ਟੈਹਲ ਕਰਤ ਕੌ ਮਹਲ ਪੁਚਾਵੌ” ਅੰਦਰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤਕ ਦਾ ਸਫਰ ਸਮੋਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਪੰਥਕ ਆਗੂ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤਕ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰਹੇ ਤਾਂ ਪੰਥ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਅਗਵਾਈ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਜਿੰਨਾ ਮਹਾਨ ਹੈ ਓਨਾ ਹੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੋੜੇ ਝਾੜਣ, ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਸ਼, ਕੌਮ, ਪੰਥ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਤਕ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੰਥ ਦੀ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਲਈ, ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇਕ ਸੁਯੋਗ ਪੰਥਕ ਆਗੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬੜੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਹੈ।

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਾਣਮੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਲਈ ਜਲ ਢੋਣ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੂਠੇ ਬਰਤਨ ਮਾਂਜਣ, ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੰਮਾਂ ਸਮਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਇਕ ਸੁਘੜ ਆਗੂ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਗਵਾਈ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ “ਟੈਹਲ ਕਰਤ ਕੌ ਮਹਲ ਪੁਚਾਵੌ” ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਵਾਬੀ ਤਕ ਦਾ ਜੋ ਸਫਰ ਹੈ, ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਲੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਖ਼ਸਾਤਕਾਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਉਹ ਬੀਜ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਣ ਨਾਲ ਚਵਰ, ਛਤਰ, ਤਖਤ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੀਨ-ਦੁਨੀ ਦੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੇਵਾ ਦਾ ਪੂਰਨਾ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਨੇ ਪਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਬਿਨਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ, ਧੁੱਪ-ਛਾਂ, ਸਰਦੀ-ਗਰਮੀ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਦਰ ’ਤੇ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹ ਗਏ। ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬਣ ਦੀਨ-ਦੁਨੀ ਦੇ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣ, ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣ, ਨਿਓਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ . . . ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰ, ਤਖਤ, ਚਵਰ, ਛਤਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾ ਦੀਆਂ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤਲ ਉੱਪਰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੀਰਘ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ। ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਾ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਰਮ, ਦੇਸ਼, ਕੌਮ, ਲਈ ਜੂਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ-ਬੱਧੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਸੇਵਾ’, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੇ ਜੋੜੇ ਝਾੜਣ, ਭਾਂਡੇ ਮਾਂਜਣ, ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਜੂਝਣ ਤਕ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਆਦਰਸ਼ ਪਾਲਦੀ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪਾਏ ਪੂਰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਦੀਆਂ ਸਰ-ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਮਿਲਣ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਤੇ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਜਿਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉੱਚ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰੁਤਬਾ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਰੂਹਾਂ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਬੋਲ— ‘ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਦਾਨ’ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁਗਾ ਚੁੱਕੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰੁਤਬੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤੁਛ ਸਨ।

ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੇਵਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਗੁਰਮੁਖ ਪਿਆਰੇ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਦੇ ਖਾਲਸਈ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਨਵਾਬੀ’ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਨ-ਦੁਨੀ ਦੇ ਵਾਲੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੋਵੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਹੋਇਓ ਖੁਦ ਖੁਦਾ ਵਾਲਾ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ ਉਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੀ ਨਵਾਬੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ? ਇਹ ਸੀ ਗੁਰੂ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਅਣਖ ਦਾ ਪੱਖ। ਦੂਸਰਾ ਪੱਖ ਸੀ ਇਸ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਖਿੱਲਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਨਵਾਬੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਸਰਣਿ ਆਵੈ ਤਿਸੁ ਕੰਠਿ ਲਾਵੈ ਦਾ ਬਿਰਦ ਪਾਲਣਾ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਜਦ ਦੀਰਘ ਵੀਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਪੰਥਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਬੱਬ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨਵਾਬੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਅਗਲਾ ਮਸਲਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦਿੱਤੀ ਕਿਸ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਵੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਨਾਮ ਤਜਵੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਹ ਨਵਾਬੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਵੇ:

ਜਿਸੈ ਦੇਤ ਸੋ ਲੇਵੈ ਨਾਹੀਂ।
ਇਤਕ ਮਰਤਬਾ ਚਹਯੋ ਨ ਕਾਹੀ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 654)

ਆਖਣ:

ਹਮ ਰਾਖਤ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾਵਾ . . . ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ਛਡ ਕਿਮ ਲਹੈਂ ਨਿਬਾਬੀ।
(ਸ੍ਰੀ. ਗੁ. ਪੰ. ਪ੍ਰ. ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ, ਪੰਨਾ 285)

ਇੱਥੇ ਦੋ ਟੂਕ ਇਕ ਨੁਕਤਾ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਚੱਲੀਏ ਕਿ ਸਿੰਘ ਨਵਾਬੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਇਸ ਲਈ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨੇ ਭੇਜੀ ਸੀ, ਪਰ ਵੈਸੇ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿਵਾਜਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਪਾਤਰ ਬਣ ਪਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਦੈ ਖਿਲਤ ਏਤੀ ਗਲ ਕਹੀ, ਪੁਸ਼ਾਕ ਨ ਜਾਨਯੋ ਯਹਿ ਨਿਬਾਬੀ ਭਈ।
ਇਸੀ ਸਾਥ ਹੋਗੁ ਲਿਖੀ ਜਗੀਰ, ਇਸੀ ਸਾਥ ਹੋਗੁ ਮੁਲਕ ਤਤਬੀਰ।
ਇਹ ਹੈ ਨਿਬਾਬੀ ਅੱਧ ਸੂਬੇਦਾਰੀ, ਉਸੈ ਮਿਲੈਗੀ ਰੱਯਤ ਸਾਰੀ।
ਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨੇ ਉਸ ਨਾਇ ਆਵਗੁ, ਉਹੀ ਵੰਡ ਸਭ ਲੋਗਨ ਖੁਲਾਵਗੁ।

ਇਸ ਲਈ:

ਸੂਰ, ਸਤੀ, ਦਾਤਾ, ਹਠੀ, ਤਪੀ, ਜਪੀ ਜੋ ਕੋਇ।
ਦੇਵਯੋ ਉਸੈ ਬਿਚਾਰ ਕੈ ਜੋ ਇਸ ਲਾਇਕ ਹੋਇ। (ਸ੍ਰੀ. ਗੁ. ਪੰ. ਪ੍ਰ. ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ, ਪੰਨਾ 283-84)

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨਿਵਾਜਿਸ਼ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਜਿਸ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ ਉਸ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਢੁਕਵੇਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ:

ਅਰਜ ਦੀਨ ਪਰ ਗ਼ੌਰ ਸੁ ਕਰੀਏ।
ਕਿਸੀ ਟੈਹਲੂਏ ਕੇ ਸਿਰ ਧਰੀਏ।
ਥੈ ਸਿੰਘ ਇਕ ਪਢ ਤੋ ਬਾਣੀ।
ਆਈ ਤੁਕ ਤਬ ਯਹ ਮਨ ਭਾਣੀ

ਯਥਾ:

ਟਹਲ ਮਹਲ ਤਾ ਕਉ ਮਿਲੈ ਜਾ ਕਉ ਸਾਧ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ॥

ਭਾਵ: ਸੇਵਾ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਉਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦਿਆਲ ਹੋਵੇ।

ਤਬੈ ਸਿੰਘ ਇਕ ਬੋਲਯੋ ਐਸੇ।
ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਯਹਿ ਭਾਖਤ ਜੈਸੇ।
ਟੈਹਲ ਕਰਤ ਕੌ ਮਹਲ ਪੁਚਾਵੌ।
ਮਾਨੋ ਹੁਕਮ ਨ ਦੇਰ ਲਗਾਵੌ।
ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਥਾ ਪੱਖਾ ਕਰਤੋ।
ਯੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹਿ ਇਤੈ ਉਤ ਫਿਰਤੋ।
ਬ੍ਰਿਕ ਗੋਤ ਫਾਜੁਲਾ ਪੁਰ ਕੋ।
ਤਿਸ ਹਿਤ ਹੁਕਮ ਚਢਯੋ ਤਬ ਗੁਰੂ ਕੋ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 654)

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਦੈਵੀ ਅਨੁਸਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਨਵਾਬੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਨਿਵਾਜਿਸ਼ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਹ ਨਵਾਬੀ ਕਿਸੇ ਟਹਿਲੁਏ (ਸੇਵਾਦਾਰ) ਨੂੰ ਸੌਂਪੀਏ। ਜਦੋਂ ਨਵਾਬੀ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਾਠ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸੇ ਵਕਤ ਇਹ ਤੁਕ ਆਈ:

ਟਹਲ ਮਹਲ ਤਾ ਕਉ ਮਿਲੈ ਜਾ ਕਉ ਸਾਧ ਕ੍ਰਿਪਾਲ॥ (ਪੰਨਾ 255)

ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੱਡੀ ਵੱਡੀ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਹੋਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਭਾਂਡਾ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਕੇ ਵੱਡੀ ਪੰਥਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਟਹਲ ਮਹਲ ਤਾ ਕਉ ਮਿਲੈ ਜਾ ਕਉ ਸਾਧ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਮਾਨੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਤਾਮੀਲ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਵਾਬੀ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।

ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਸਹਿਤ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਨਵਾਬੀ ਮੈਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਨਵਾਬ ਹੋਵਾਂਗਾ, ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਵਾਬੀ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਕਹੋ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ। ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਨਵਾਬੀ ਤਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਾਂਗਾ ਜੇਕਰ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਛੁਹਾ ਕੇ ਦੇਣ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਜੋ ਮੈਂ ਪੰਥ ਦੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਦਾਣਾ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਨਵਾਬੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਪੰਥ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਖਿੱਲਤ ਛੁਹਾ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨ ਲਈ, ਦਸਤਾਰ ਸਜਾ ਲਈ। ਸੇਵਾ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਫ਼ਲ ਹੈ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਜੋ ਰਾਈ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਤਬੈ ਖਾਲਸੇ ਕਰ ਅਰਦਾਸਾ।
ਦਯੋ ਖਿਲਤ ਤਿਹ ਸਿਰ ਧਰ ਖਾਸਾ।
ਪਰ ਤਿਨ ਬਚਨ ਏਹੁ ਤਬ ਕੀਆ।
ਮੈ ਨੁਵਾਬ ਸਿੰਘਨ ਕਾ ਥੀਆ।
ਜੇ ਤੁਰਕਨ ਕੀ ਕਹੋ ਨੁਵਾਬੀ।
ਸੋ ਮਨਜੂਰ ਨ ਮੋਕਹੁ ਫਾਬੀ। . . .
ਪੰਥ ਹੁਕਮ ਜਬ ਦੀਨੋ ਸਾਰੇ।
ਲੇਹੁ ਸੰਭਾਰ ਨਵਾਬੀ ਪਿਆਰੇ।
ਪਾਂਚ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਚਰਨੀ ਲਾਕੈ।
ਪਾਛੇ ਪਹਿਰਯੋ ਖਿਲਤ ਉਠਾ ਕੈ।
ਜਬ ਦਸਤਾਰ ਨਵਾਬੀ ਸਾਜੀ।
ਤੇਜ ਕਲਾ ਅਧਿਕੈ ਮੁਖ ਭ੍ਰਾਜੀ। . . .
ਸਿੰਘਨ ਸਭ ਵਾਲਸ ਪਹਿਨਾਯੋ।
ਰਾਈ ਤੇ ਕਰ ਮੇਰੁ ਦਿਖਾਯੋ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਨਾ 655)

ਨਵਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਿਖੜੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦੋ ਦਲਾਂ— ‘ਬੁੱਢਾ ਦਲ’ ਅਤੇ ‘ਤਰੁਣਾ ਦਲ’ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਪਹਿਲੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ। ਪੰਥਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ 1748 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਬੁਲਾ ਕੇ ਫੌਜੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ‘ਦਲ ਖਾਲਸਾ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਥਾਪਿਆ। ਨਵਾਬੀ ਦੇ ਇਸ ਉਪਰੋਕਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਅਮੀਰ ਹਨ। ਪੰਥ ਵਿਚ ਪੰਚ-ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਸਰਬ- ਕਲਿਆਕਾਰੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।