ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਅੰਦਰ ਸੁਹਾਗਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਬਿਹਬਲਤਾ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁਖ, ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। 17 ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਪਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰੂਪ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਜੀਵ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ। ਪੰਜ ਤੋਂ 16 ਤਕ 12 ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ 12 ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਚਿਤਰਨ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਖੀਰ ’ਤੇ 17ਵੇਂ ਪਦੇ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਤੱਤ-ਸਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ (ਥਿਰ ਸੋਹਾਗ) ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਪਰਮ ਅਨੰਦ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਦੀ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ ਬਿਰਹਨ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਮਨਮੁਖ ਜੀਵ ਨੂੰ ‘ਦੁਹਾਗਣ’ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਨੂੰ ‘ਸੁਹਾਗਣ’ ਨਾਲ ਤਸਬੀਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨਮੁਖ ਦੁਹਾਗਣ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਤਾਂ ਬਿਰਹਾ ਉਪਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਰਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸੁਹਾਗਣ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤੜਪ ਅਤੇ ਤਾਂਘ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਵਰਣਿਤ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਠ, ਆਸਾੜ ਅਤਿ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਅਤੇ ਪੋਖਿ ਅਤਿ ਦੀ ਠਾਰ ਦੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਚਿਤਰਣ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੁਲਾਸ-ਮਈ, ਸੁਹਾਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਖੇੜਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚੇਤੁ ਮਹੀਨੇ ਬਸੰਤ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਨਸਪਤੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਬਨ ਫੂਲੇ ਮੰਝ ਬਾਰਿ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਭਵਰੇ ਬੈਠੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਭਵਰ ਸੁਹਾਵੜੇ, ਅੰਬਾਂ ਉੱਪਰ ਕੋਇਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦੀ ਹੈ— ਕੋਕਿਲ ਅੰਬਿ ਸੁਹਾਵੀ ਬੋਲੈ. . .॥

ਵੈਸਾਖ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪੂੰਗਰ ਦੀ ਬਹਾਰ ਵਿਚ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੂਲੀਆਂ-ਕੂਲੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਸਾਖਾ ਵੇਸ ਕਰੇ ॥ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨੇ ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਮਨ ਅੰਦਰ ਹੁਲਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ, ਮੀਂਹ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਸੁੱਕਾ ਘਾਹ ਬਨਸਪਤੀ ਮੌਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਭਾਦਉ ਵੀ ਵਰਖਾ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਟੋਏ ਆਦਿ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡੱਡੂ ‘ਗੜੈਂ ਗੜੈਂ’ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੋਰ ਕੂਕਦੇ ਹਨ, ਦਾਦਰ ਮੋਰ ਲਵੰਤੇ ਪਪੀਹਾ ‘ਪ੍ਰਿਉ ਪ੍ਰਿਉ’ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਉ ਪ੍ਰਿਉ ਚਵੈ ਬਬੀਹਾ ਬੋਲੇ॥ ਇਹ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਨਜ਼ਾਰੇ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਪਰ ਜਿਸ ਪਤੀਬ੍ਰਤਾ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਭਰਤਾ ਪਰਦੇਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਤੜਫ ਰਹੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਨਜ਼ਾਰੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਗਿਆਸੂ ਗੁਰਮੁਖ ਬਿਰਹਨ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ- ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਂਘ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੌਸਮ ਨਜ਼ਾਰੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ। ਇਸ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਥਿਰ ਸੋਹਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰੁੱਤਾਂ, ਬਹਾਰਾਂ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਮੌਸਮ ਕੁਝ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਭ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਅਧਿਆਤਮ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਥਿਰ ਸੋਹਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ- ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿਚ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਅੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਪਰ ਕੋਇਲ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਪੀੜਾ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਭਵਰੇ ਵੀ ਖੇੜਾ ਨਹੀਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਪਾਉਂਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਵਲ ਤਾਂ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੇਜਾ ਉੱਪਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਖਿੜਨਾ ਹੈ। ਸਾਵਣਿ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬੱਦਲ, ਕਾਲੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕ ਕੇ ਡਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਸੇਜਾ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਦੁਖਦਾਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਦਰੋਂ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਡੱਡੂ, ਮੋਰ, ਪਪੀਹੇ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਪ ਅਤੇ ਮੱਛਰ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਕਦੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮੇਸਰ ਅੱਗੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਹਰਿ ਬਿਨੁ ਘੜੀ ਨਾ ਜੀਵਾ ॥, ਤੂ ਸੁਣਿ ਆਤਮ ਰਾਮਾ ॥, ਤੂ ਸਣਿ ਹਰਿ ਰਸ ਭਿੰਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਆਪਣੇ ॥, ਧਨ ਦੇਖੈ ਹਰਿ ਦੁਆਰਿ ਆਵਹੁ ਦਇਆ ਕਰੇ ॥, ਘਰਿ ਆਉ ਪਿਆਰੇ ਦੁਤਰ ਤਾਰੇ ਤੁਧ ਬਿਨ ਅਢੁ ਨ ਮੋਲੋ ॥, ਅਸੁਨਿ ਆਓ ਪਿਰਾ ਸਾਧਨ ਝੂਰਿ ਮੁਈ ॥, ਨਾਨਕ ਮਿਲਹੁ ਕਪਟ ਦਰ ਖੋਲਹੁ ਏਕ ਘੜੀ ਖਟੁ ਮਾਸਾ ॥ ਅਤੇ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਘਰਿ ਆਓ ਦਾ ਤਰਲਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਨਾਨਕ ਅਸੁਨਿ ਮਿਲਹੁ ਪਿਆਰੇ ਸਤਿਗੁਰ ਭਏ ਬਸੀਠਾ ॥ ਰਾਹੀਂ ਬਸੀਠ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਵਿਚੋਲਗੀ ਖਾਤਰ ਅਰਜੋਈ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਜਗਿਆਸੂ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਮਰੱਥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਿਹਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜੀਵ ਉੱਪਰ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦੀ ਰੀਤ, ਬਾਣੀ, ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਆਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸ ਅੱਜ ਹੋਰ ਕੱਲ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਰਸੀਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰਸ-ਮਈ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮੇਸਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਹੀ ਹਰਿ ਦਰਗਹ ਕਾ ਬਸੀਠੁ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਜੀਵ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲਈ ਤਰਲੇ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਪਹਿਲੇ ਬਸੀਠ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਹੇ, ਜੀਵ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਤੋਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ, ਕੋਈ ਤੀਰਥਾਂ ਉੱਪਰ, ਕੋਈ ਜਲ ਧਾਰੇ ਕਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਤਨ ਤਪਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਅਵਾਚੀ (ਪੂਰਬ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੋਈ ਸਵਾਚੀ (ਪੱਛਮ) ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ :

ਸਹੁ ਨੇੜੈ ਧਨ ਕੰਮਲੀਏ ਬਾਹਰੁ ਕਿਆ ਢੂਢੇਹਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)

ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਅ ਜਾਣ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਿਆ:

ਭੈ ਕੀਆ ਦੇਹਿ ਸਲਾਈਆ ਨੈਣੀ ਭਾਵ ਕਾ ਕਰਿ ਸੀਗਾਰੋ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)

ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਧਰਮ, ਧੀਰਜ ਆਦਿ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਾਅ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਭਾਅ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅੰਗ (ਸ਼ਬਦ/ਯਾਦ) ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਹਰਿ ਅੰਕਿ ਸਮਾਣੀ ਜਾ ਪ੍ਰਭ ਭਾਣੀ ਸਾ ਸੋਹਾਗਣਿ ਨਾਰੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1107)

ਅਜਿਹੀ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਹਲ ਘਰ (ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ) ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਿੱਜ ਘਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ੍ਵੈ- ਸਰੂਪ (ਸ਼ਬਦ/ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਗੁਰਮੰਤਰ) ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ :

ਨਵ ਘਰ ਥਾਪਿ ਮਹਲ ਘਰੁ ਊਚਉ ਨਿਜ ਘਰਿ ਵਾਸੁ ਮੁਰਾਰੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1107)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਦੂਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਗਿਆ ਸਮਝੀ ਬੈਠੀ ਸੀ ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਭਰਮ ਸੀ। ‘ਧਨ ਪਿਰ’ ਦਾ ਵਾਸਾ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ, ਬਸ! ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਭੰਬੀਰੀ ਦੇ ਖੰਭ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਬਰੀਕ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ‘ਘਰ ਹੀ ਮਾਹਿ’ ਪਿਆਰਾ ਵਿਖਾਲ ਦਿੱਤਾ।

ਹੁਣ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਚੇਤ ਮਹੀਨੇ ਵੀ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਆਤਮਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਸਾਖ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੁਰਤ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਠ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਤਪਸ਼ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਠਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾੜ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਰਗੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵੀ ਤਪਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਵਣ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਸਦਕਾ ਹੁਣ ਜੀਵ ਨੂੰ ਭਾਦਉ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਵਿਚੋਲਗੀ ਰਾਹੀਂ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਅੱਸੂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਵੀ ਸੁਖਦਾਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਤਕਿ ਮਾਹ ਵੀ ਸੋਭਨੀਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਸਦਕਾ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮ ਸੂਝ ਦੇ ਚਾਨਣ ਵਾਲਾ ਦੀਵਾ ਜਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਮਘਰ ਮਾਹੁ ਵੀ ਭਲਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਾਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਪੋਖਿ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਘਾਹ-ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਛੋੜੇ ਕਾਰਨ ਆਤਮਕ ਰਸ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ‘ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ’ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਖੇੜਾ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਨਾਮ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੋਝੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਉਣਾ ਹੀ ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਅਤੇ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ। ਫੱਗਣ ਮਹੀਨੇ ਲੋਕੀਂ ਹੋਲੀ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਿਸ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਆਪਾ ਭਾਵ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਹਊਮੈਂ ਦੀ ਕਰਾਰੀ ਭੀਤ ਤੋੜ ਕੇ ਧਨ ਪਿਰ ਕਾ ਇਕ ਹੀ ਸੰਗਿ ਵਾਸਾ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਜਨ ਸਹਜਿ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਸਾਚੇ ਆਏ ਸਹਜਿ ਮਿਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸਦੀਵੀ ਮਿਲਾਪ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਖੇੜੇ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਇਕਮਿਕਤਾ ਵਾਲੀ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨੇ, ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ, ਥਿਤਾਂ, ਦਿਨ, ਵਾਰ, ਘੜੀਆਂ ਮਹੂਰਤ ਸੁਲੱਖਣੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੀਵ-ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹੀਨੇ, ਥਿਤਾਂ, ਵਾਰ, ਦੁਖਦਾਈ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਸਗੋਂ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਤਮਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹੁਣ ਸਹਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ ਥਿਰ ਸੋਹਾਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।