ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਡਲ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸਤਰਿਤ ਵਿਆਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦਾ ਪਰਤੱਖ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਮੁਖਤਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਰਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਵਿਰਤੀ-ਨਿਰਵਿਰਤੀ, ਦੀਨ-ਦੁਨੀ, ਅੰਜਨ-ਨਿਰੰਜਨ, ਜੋਗ-ਭੋਗ ਆਦਿ ਸੰਕਲਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਪਰੀਤ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਰਤੀਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪਰਵਿਰਤੀ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-- ਮਨ ਦਾ ਸੰਸਾਰਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ- - ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਪਰਵਿਰਤੀ ਮਾਰਗ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰਕਤਾ ਵਿਚ ਖੱਚਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਰਥ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਮਾਰਗ ਵਾਲੇ ਘਰ-ਪਰਵਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਨਿਕੰਮੇ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਧੋਗਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ। ਇਸ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਪਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਰਤੀਆਂ/ ਦੋਹਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਇਮ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਉਨੀਂ ਦੇਰ ਆਦਰਸ਼ਕ ਧਰਮ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਵਿਰਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ ਦੋਨੋਂ ਹੱਠ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਲ ਧਰਮ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:
ਪਰਵਿਰਤਿ ਨਿਰਵਿਰਤਿ ਹਾਠਾ ਦੋਵੈ ਵਿਚਿ ਧਰਮੁ ਫਿਰੈ ਰੈਬਾਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 1280)
ਇਹ ਇਕਸੁਰਤਾ ਸਹਿਜ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਹਜੇ ਗ੍ਰਿਹ ਮਹਿ ਸਹਜਿ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲੀ ਨਰੋਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਦੋਨਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਾਲੀ ਇਹ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਲਤ-ਪਲਤ ਸੰਵਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਰਾਜ ਜੋਗ ਦਾ ਤਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਰਾਜ ਜੋਗ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਰਾਜ ਜਾਲਮ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ (ਸੇਵਾ) ਇਸ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜੋਗ ਭਾਂਜਵਾਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ ਵਾਲੀ ਨਰੋਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਇਹੋ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹਲਤ-ਪਲਤ, ਦੀਨ-ਦੁਨੀ ਦੀ ਇਕਸੁਰਤਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ‘ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ’ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ (ਪੀਰੀ ਦਾ ਕਰਮ) ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ (ਮੀਰੀ ਦਾ ਕਰਮ) ਇੱਕੋ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਪੀਰ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਮੰਤਵ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਸ਼ਸਤਰ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਪੀਰ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਵੀ ਚੁੱਕਣੀ ਹੈ। ਦੇਗ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਗ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਮੀਰੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮੀਰ ਨੇ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਸੱਤਾ ਦੀ ਨਿਵਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਨੇ ਭਗਤੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੋ ਪਹੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਹੈ। ਇਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੂਸਰਾ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧੂਰੇ ਦੇ ਆਪਹੁਦਰੇਪਨ ਕਾਰਨ ਜੀਵਨ ਰੌਂ ਬਿਖਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੂਹਰਾ ਰਵੱਈਆ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਜਲੂਮ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਜ਼ਾਲਮ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਜਾਬਰ ਸਾਹਮਣੇ ਕਾਇਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਦੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭਗਤੀ ਵੀ ਕਾਇਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਆਪ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਆਪਸੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਪੀਰ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਰੋਪੀ ਦੇ ਡਰਾਵੇ ਦੇ ਕੇ ਮੀਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੀ ਦਖ਼ਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੀਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਪੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮੀਰ ਅਤੇ ਪੀਰ ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਉੱਪਰ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੇ ਹਨ।
ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਮਾਰਗ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ ਸੰਜਮੁ ਤੁਰਕਾ ਭਾਈ ਵਾਲੀ ਕਾਇਰ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦਿਸ਼ਾਹੀਣ ਭਗਤੀ ਵਾਂਗ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਰੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਕਟਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸੀਸ ਕਟਾਉਣ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜ਼ਾਲਮ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਾਲਮ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਟੀ ਹੂ ਪੀਰ ਵਰਜਿ ਰਹਾਏ ਵਾਲੀ ਕਾਇਰਤਾ ਦੀ ਹਾਮੀ ਨਹੀਂ। ਭਗਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਜੀ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗੀ ਜਾਂ ਧਰਮ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਵੇਗਾ ਤਾਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਘੋਰ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੀ ਉਸਾਰੂ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਅੱਜ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬਹਧੁ ਰਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਬੇਗਾਨੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਵਿਚ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਟਾਇਰ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਤੋਪਾਂ ਟੈਂਕਾਂ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਨਹਿ ਧਰਮ ਚਲੈ ਹੈਂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰਾਜ ਰੂਪੀ ਵਾੜ ਦਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਤਹਿਤ ਪੀਰੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮੀਰੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਾਨਕ ਰਾਜ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਾਵੇ ਹਲਤ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹੋ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ ੳਮੁ ਗੰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕਸੁਰ ਤਾਂ ਹੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਨੋ ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ ਵੱਖਰੋ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਯਗੋ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮੀਰੀ ਰਜੋ, ਤਮੋ, ਸਤੋ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੀਰੀ ਦੀ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਬੜੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪੀਰੀ ਚੌਥੇ ਪਦ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੀਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਮੀਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੂਹਾਨੀ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਇਕਸੁਰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ, ਦਇਆ, ਇਨਸਾਫ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਘਾੜਤ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਬਣਾਇਆ। ਅਖੀਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਨੂੰ ਦੋ ਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਕੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਸਾਜ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਬਣਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। | 
