ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਇਨਾਤ ਅੰਦਰ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀ ਹਰੇਕ ਸ਼ੈਅ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਰਯਾਦਾ (ਨਿਯਮ) ਅਧੀਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਹੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੇਵਲ ਵਿਨਾਸ਼। ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਸਭ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਹਨ, ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਕਰੋੜਾਂ ਕੋਹ ਚੱਲੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਉਲਕਾ ਪਿੰਡ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

‘ਰਹਿਤ’ ਅਤੇ ‘ਮਰਯਾਦਾ’ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ‘ਰਹਿਤ’ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਕਿਸੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਧ, ਖਾਸ ਜ਼ਬਤ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹਾਲਤ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਦਸ਼ਾ, ਖਾਸ ਸੰਜਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਸਿੱਖੀ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਇਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਵਾਸਤੇ ਚੱਲਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

‘ਮਰਯਾਦਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ: ਰੀਤਿ, ਰਿਵਾਜ, ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਆਦਿ। ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮਾਨਆਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਯਾਂਦ’ (ਮਰਜਾਦ) ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, “ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਥਵਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸੀਮਾ, ਹੱਦ, ਸਮਾਜ ਅਥਵਾ ਰਾਜ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮ।”

ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ-ਬੱਧ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਨੇ ਹੀ ਆਦਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭਿਅਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਦ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮੱਸਤ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਮੌਰਤਾ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਆਧਾਰ ਹੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਮਰਯਾਦਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਕੋਈ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰੂਪ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਨਿਘਾਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਗਮਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਸਵੀਰ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਆਪਹੁਦਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਘਾੜਤ ਲਈ ਅੰਦਰਲੀ (ਆਤਮਿਕ) ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ। ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸੰਵਰ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਆਤਮਿਕ/ਵਿਵਹਾਰਿਕ ਰਹਿਤ ਦਾ ਉੱਲੇਖ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਸਿੱਖ ਲਈ ਤਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਇਕ-ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੇ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਅ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਹੈ:

ਰਹਤ ਰਹਤ ਰਹਿ ਜਾਹਿ ਬਿਕਾਰਾ॥ ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਕੈ ਸਬਦਿ ਅਪਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 295)

ਭਾਵ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਪਾਰ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਜੋ ਰਹੇਗਾ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਮੁੱਕ ਜਾਣਗੇ। ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਪਾਵਨ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਜੋ ਸਿਖੁ ਅਖਾਏ ਸੁ ਭਲਕੇ ਉਠਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ ਅੰਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੀ ਨਿੱਤ ਕਰਨੀ ਨੂੰ ਬੜੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ 40ਵੀਂ ਵਾਰ ਦੀ 11ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਅੰਦਰ ਬੜੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ:

ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ
ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ (ਗੁਰਬਾਣੀ) ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਧਰਮਸਾਲ
(ਗੁਰਦੁਆਰੇ) ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ
ਕੀਰਤਨ ਬੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸੇ ਨਵਿਰਤ ਕਰ
ਕੇ ਉਹ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਕਮਾਈ (ਦਸਾਂ
ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ) ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਪਜੀਵਕਾ ਤੋਰਦਾ ਹੈ ਤੇ
ਉਸ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲਿਆ ਕੇ ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿਚ
ਵਰਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ
ਪਿੱਛੋਂ ਜੋ ਬਚ ਰਹੇ ਉਹ ਆਪ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। .. ਅਜਿਹਾ ਗੁਰਮੁਖ ਗੁਰੂ .
ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਏ ਹੋਏ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਇਸੇ ਰਹਿਣੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਲਈ ਨਿੱਤ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਸੋਂ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਜਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ‘ਗ੍ਰੰਥ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਥ’ ਨੂੰ ਗੁਰਤਾ ਸੌਂਪਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨੀ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਪਰਚੁਰ ਕਰਬੇ ਕਹੁ ਸਾਜਾ' ਵਾਲਾ ਮਿਸ਼ਨ ਹੁਣ ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ, ਨਿਰਮਲ-ਚਿੱਤ, ਕਥਨੀ ਦੇ ਪੂਰੇ, ਕਰਨੀ ਦੇ ਸੂਰੇ, ਸਿਰਲੱਥ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਹਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਸੰਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ। ਜੋ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ, ਸਹਾਇਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਖ ਨਿਵਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾਰਨ (ਮਾਰਨ) ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤਾਂਕਿ ਆਮ ਜਨਤਾ ਅਮਨ ਅਮਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਸਕੇ।

ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1699 ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਤਕਦੀਰ ਘੜਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੇ ਵਖਰੇਵਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜੀਊਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਭਰੀ। ਅਜਿਹਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ (ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ) ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਖਲਕਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਝਣਾ ਸੀ। ਆਪ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਧੀਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਖਲਕਤ ਦੀ ਰਾਖੀ ਦੇ ਜਾਮਨ ਬਣਨਾ ਸੀ :

ਖਲਕ ਖਾਲਸੇ ਕੀ ਸਗਲ ਭਵਨ ਚਤੁਰ ਦਸ ਮਾਂਹਿ।
ਖਲਕ ਦੁਖਾਵੈ ਜੋ ਕੋਈ ਹਨੈ ਖਾਲਸਾ ਤਾਂਹਿ।

ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਸਦੀਆਂ-ਬੱਧੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਰਹਿ ਕੇ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਜਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਨਵੇਂ ਜਨਮ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪਿਛਲੀ ਕੁਲ ਨਾਸ਼, ਕਿਰਤ ਨਾਸ਼, ਕਰਮ ਨਾਸ਼, ਧਰਮ ਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਨਵੀਂ ਮਰਯਾਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਪੰਜ ਕੱਕਿਆਂ: ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕਛਹਿਰਾ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ- ਕੱਛ (ਕਛਹਿਰਾ), ਕਿਰਪਾਨ, ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੱਖਣੇ, ਕੁਠਾ, ਤਮਾਕੂ, ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। . . . ਚੋਰੀ, ਠੱਗੀ, ਨਿੰਦਾ, ਚੁਗਲੀ, ਬਖੀਲੀ, ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਸਿੱਖ ਸਾਧ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗਰੀਬ ਦੀ ਪਾਲਣਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰ ਸਦਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਰਹੋ | ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਚਾਰ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕੰਘਾ ਦੋਨੋ ਵਕਤ ਕਰ ਪਾਗ ਚੁਨੇ ਕਰ ਬਾਂਧਈ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਇਆ। ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਆਚਰਣ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ:

ਸ਼ਰਾਬ, ਤਮਾਕੂ, ਜੂਆ, ਚੋਰੀ, ਜਾਰੀ ਇਨ ਸੋ ਹੇਤ ਨ ਕਰੈ।
ਸੰਗਤਿ ਮੰਦੀ ਸਭ ਪਰਹਰੇ।
ਸ਼ਬਦ ਬਾਣੀ ਸੋਂ ਪ੍ਰੀਤਿ ਸਤਿ ਸੰਗਤਿ ਵਿਚਿ ਜਾਵੈ।
ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸਨਾਨੁ, ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਵੈ॥

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਘਾੜ੍ਹਤ ਸੀ। ਜੋ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ।੯ ਇਸ ਲਈ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਸਿੰਘ’ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਕੌਰ’ ਸ਼ਬਦ ਲਾਉਣਾ ਵੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਈ ਇਸ ਨਵੀਂ ਖਾਲਸਈ ਰਹਿਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਿਧਾਂਤਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਪ੍ਰਸ਼ੋਨਤਰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ, ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ, ਤਨਖਾਹਨਾਮੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ, ਸਾਖੀ ਰਹਿਤ, ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਰਤਨਮਾਲ, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰਬਿਲਾਸ, ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਆਦਿ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਹਿਤ ਸੰਬੰਧੀ ਕਈ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਾਬਲ ਦੀ ਸੰਗਤ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੁਰਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਬੜਾ ਸਪਸ਼ਟ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:-

ੴ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਹਾਇ॥

ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਕਾਬਲ ਗੁਰੂ ਰਖੇਗਾ ਤੁਸਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਾਡੀ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ
ਤੁਸਾਂ ਖੰਡੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੰਜਾਂ ਤੋਂ ਲੈਣਾ ਕੇਸ ਰੱਖਣੇ, ਇਹ ਅਸਾਡੀ ਮੋਹਰ
ਹੈ, ਕੱਛ (ਕਛਹਿਰਾ) ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਦਾ ਵਿਸਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਸਰਬ ਲੋਹ ਦਾ
ਕੜਾ ਹੱਥ ਰੱਖਣਾ, ਦੋਨੋਂ ਵਕਤ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕੰਘੇ ਸਉ ਕਰਨੀ,
ਸਰਬੱਤ ਸੰਗਤ ਅਭਾਖਿਆ ਦਾ ਕੁੱਠਾ ਮਾਸ ਖਾਵੇ ਨਾਹੀਂ, ਤਮਾਕੂ ਨਾ
ਵਰਤਨ, ਭਾਦਣੀ ਤਥਾ ਕੰਨਿਆ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਸੋਂ ਮੇਲ ਨਾ ਰੱਖੇ, ਮੀਣੇ
ਮਸੰਦੀਏ ਰਾਮਰਾਈਏ ਕੀ ਸੰਗਤ ਨਾ ਬੈਸੋ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨੀ, ਵਾਹੁਗੁਰੂ
ਵਾਹੁਗੁਰੂ ਜਪਨਾ, ਗੁਰ ਕੀ ਰਹਿਤ ਰਖਣੀ . . . ਸਰਬੱਤ ਸੰਗਤ ਉਪਰ
ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ। (ਜੇਠ 26, ਸੰਮਤ 175610 ...

ਇਸ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਹਵਾਲਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ:-

ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਾ ਨੰਦ ਲਾਲ ਤਬ, ਸੁਨਹੁ ਦੇਵ ਗੁਰਦੇਵ।
ਸਭ ਸਿਖਨ ਕੀ ਰਹਿਤ ਕੋ, ਮੋਹਿ ਬਤਾਵਹੁ ਭੇਵ।
ਤਬ ਬੋਲੇ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ, ਸਰਲ ਗਿਰਾ ਗੰਭੀਰ।
ਸਭ ਸਿਖਨ ਕੀ ਰਹਿਤ ਜੋ, ਤੁਮਹਿ ਸੁਨਾਵਹੂੰ ਬੀਰ।
ਪ੍ਰਥਮ ਰਹਿਤ ਯਹ ਜਾਨ, ਖੰਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਛਕੈ।
ਸੋਈ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਅਵਰ ਨ ਪਾਹੁਲ ਜੋ ਲਏ।
ਪਾਂਚ ਸਿੰਘ ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਕੋ ਸਿਰ ਧਰ ਛਕਿ ਪੁੰਨ ਲੇਵੈ।
ਪੁਨ ਮਿਲਿ ਪਾਂਚਹੁ, ਰਹਿਤ ਜੁ ਭਾਖਹਿ ਤਾਂ ਕੋ ਮਨ ਮੈ ਦ੍ਰਿੜੁ ਕਰਿ ਰਾਖੈ।

ਏਸ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਦੋ ਨੁਕਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਹਿਤ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਹੁਲ ਛਕੇ। ਦੂਸਰਾ ਪਾਹੁਲ ਛਕਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੀ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਵੇ। ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਖ਼ਸ ਪਾਸੋਂ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਨੇਕੀ, ਦਇਆ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਦਾ ਇਹ ਫ਼ਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਖੇ। ਜੋ ਇਸ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਕੁਤਾਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਤੁਹਮਤ ਲਾਉਣ ਦਾ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰਹਿਣਾ ਹੈ।

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਨੁਸਰਨ ਦੱਸਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਾਡਾ ਇਹ ਉਦੇਸ਼ ਉਲੀਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਠਾਸ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਿਕਲੇ। ਸਾਡਾ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਵਿਹਾਰ, ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਰਹਿਣੀ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਣ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਪਾਨ ਕਰਨਾ ਦ੍ਰਿੜੁ ਪ੍ਰਣ ਹੈ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਣ ਦਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ, ਨਿੱਤਨੇਮ ਕਰਨ ਦਾ, ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦਾ, ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਤੇ ਕਰਾਉਣ ਦਾ। ਇਹ ਐਲਾਨ ਹੈ ਕਕਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਤੋਂ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾਏ। ਕੇਸ, ਕੰਘਾ, ਕੜਾ, ਕਿਰਪਾਨ ਅਤੇ ਕਛਿਹਰਾ ਸਿੱਖ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਜਬਤ ਹੀ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਜਾਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਜਮਾਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਜ਼ਬਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਨੇਮ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਹਿਤ ਹੀ ਨੇਮ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਰਹਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੀਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਹਿਤ ਨਿਭਾ ਕੇ ਹੀ ਕੋਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਮਈ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚਮਤਕਾਰ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਅਨੁਸਾਰੀ ਘੜੇ ਗਏ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ, ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰ ਕਿਰਦਾਰ ਨੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਇਆ। ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ (ਰਹਿਤ) ਨੂੰ ਪੁੱਗੇ ਹੋਏ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਤੜਕੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਉੱਠੇ, ਉੱਠ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ, ਨਿੱਤਨੇਮ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਜਾ ਕੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣੇ। ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਜਿਹੜੇ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਹਿਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਬੀਜਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਉਲਟਾ ਕਾਬਲ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬੰਦੇ ਉਹੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਖੋਟੇ ਸਵਾਦਾਂ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਚੱਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।” ਅਸਲ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਸੁਰਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਿਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਆਤਮ-ਰਸ ਦੇ ਸੋਮੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਆਤਮਿਕ ਰਸ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਜੁਗਤ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣਾ ਹੈ:

ਆਤਮ ਰਸ ਜਿਹ ਜਾਨਹੀ ਸੋ ਹੈ ਖਾਲਸ ਦੇਵ॥
ਪ੍ਰਭ ਮਹਿ ਮੋ ਮਹਿ ਤਾਸ ਮਹਿ ਰੰਚਕ ਨਾਹਨ ਭੇਵ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਇਹ ਆਤਮ ਰਸ ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ਅਤੇ ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਸੂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਝੀ ਉੱਚੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਫਿਰ ਜੀਵਨ ਬੇ-ਤਰਤੀਬਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਆਤਮ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣੀ ਹੈ? ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਹਨ:

ਅਲਪ ਅਹਾਰ ਸੁਲਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਦਯਾ ਛਿਮਾ ਤਨ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਸੀਲ ਸੰਤੋਖ ਸਦਾ ਨਿਰਬਾਹਿਬੋ ਹੈਬੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਅਤੀਤ॥
ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਹੰਕਾਰ ਲੋਭ ਹਠ ਮੋਹ ਨ ਮਨ ਸਿਉ ਲਯਾਵੈ॥
ਤਬ ਹੀ ਆਤਮ ਤਤ ਕੋ ਦਰਸੈ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਹਿ ਪਾਵੈ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਆਤਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਜਾਗਤ ਜੋਤਿ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਅਰਾਧੀ ਬਣਨਾ ਹੈ:

ਜਾਗਤਿ ਜੋਤ ਜਪੈ ਨਿਸ ਬਾਸੁਰ ਏਕ ਬਿਨਾ ਮਨ ਨੈਕ ਨ ਆਨੈ॥
ਪੂਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਤੀਤ ਸਜੈ ਬ੍ਰਤ ਗੋਰ ਮੜੀ ਮਟ ਭੂਲ ਨ ਮਾਨੈ॥
ਤੀਰਥ ਦਾਨ ਦਇਆ ਤਪ ਸੰਜਮ ਏਕ ਬਿਨਾ ਨਹ ਏਕ ਪਛਾਨੈ॥
ਪੂਰਨ ਜੋਤ ਜਗੈ ਘਟ ਮੈ ਤਬ ਖਾਲਸਾ ਤਾਹਿ ਨਖਾਲਸ ਜਾਨੈ॥ (ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਇਸ ਸਵਈਏ ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਰਹਿਤਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ:

1. ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਜਾਗਤ ਜੋਤਿ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ 2. ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਕਬਰਾਂ, ਮੜੀਆਂ, ਮੱਠਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀ ਰੱਖਣਾ। 3. ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। 4. ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ (ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ) ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਜੋਤਿ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਰਹਿਤਵਾਨ ਖਾਲਸਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਰਹਿਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤਕ ਮੇਰਾ ਖਾਲਸਾ ਨਿਆਰਾ ਰਹੇਗਾ, ਰਹਿਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਹੇਗਾ ਤਦ ਤਕ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹਾਸਲ ਹੋਵੇਗੀ :

ਜਬ ਲਗ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਹੈ ਨਿਆਰਾ॥ ਤਬ ਲਗ ਤੇਜ ਦੀਓ ਮੈ ਸਾਰਾ॥
ਜਬ ਇਹ ਗਹੈ ਬਿਪਰਨ ਕੀ ਰੀਤਿ॥ ਮੈ ਨ ਕਰਉ ਇਨ ਕੀ ਪ੍ਰਤੀਤ॥ (ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ)

ਸੋ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਸਬੰਧੀ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠਣ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਧ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਿਰੋਇਆ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਪਿੱਛੇ ਤਗੜਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ (ਕੰਮਾਂ) ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਉਸ ਕੌਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰਮ ਮਨ ਆਸ਼ਰਿਤ ਹਨ। ‘ਮਨ’ ਦੀ ਮੂਲ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਚੰਚਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਲੋਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਤਵਾਜਨ ਵਿਗਾੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਚੰਚਲ ਮਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨਮੁਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਆਦਰਸ਼ ਕੌਮ ਜਾਂ ਨਿਆਰਾ ਪੰਥ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕੁਝ ਸੰਵਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋੜ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲਣ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਧੇ ਹੋਏ ਮਨਾਂ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੇ ਪੰਥ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਵਿਵਹਾਰ ਹੀ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਧਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨੇ ਹੀ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਰੂਪੀ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਦੀ ਹਠੀਲੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪੰਥ ਦੇ ਸਤ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਨੇਕੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਾਲੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਆਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਨੇ ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸਿੱਖ ਪੰਜ ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਰਹਿਣਗੇ ਉਨਾ ਚਿਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ, ਨਿਤਨੇਮ, ਸਿਮਰਨ, ਸੰਗਤ ਆਦਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਪੰਥ ਚੜਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਰਹਿਤਵਾਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇਸ਼/ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜਿਸ ਵੀ ਖਿੱਤੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨਗੇ, ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਸਦਕਾ ਹਰ ਥਾਂ ਮਾਣ ਪਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਹਾਸਲ ਰਹੇਗੀ। ਸੋ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਥਾਹ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ ਗੁਰੂ ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਰਹਿਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੱਬੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵੇਸਲਾਪਨ ਵੀ ਆਇਆ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ ‘ਗੁਰੂ-ਪੰਥ’ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਲੱਗਭਗ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਅਥਾਹ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ, ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਪੰਥਕ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੀਏ।