ਨਸ਼ੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਾਤਕ ਅਲਾਮਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਪਰਤੀ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇੜੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕਾਰਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਕਾਰਨ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇੱਕੋਂ ਇਕ ਕਾਰਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਬੇਹੱਦ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜਾ ਡਿੱਗਾ ਮਨੁੱਖੀ ਇਖ਼ਲਾਕ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਕ ਧਿਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਨਿਰੋਲ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਵੀ ਦੇਸ਼/ਸਮਾਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਘੋਖ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਜੁਗ-ਗਰਦੀ ਲਈ ਤਿੰਨ ਧਿਰਾਂ ਰਾਜੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋ ਰਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨੌਜਵਾਨੀ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਉਪਰੋਕਤ ਤਿੰਨਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਰਤ-ਦਰ-ਪਰਤ ਫਰੋਲ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਟਹਿਰੇ ਵਿਚ ਖਲੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਕਿਸੇ ਸੂਝਵਾਨ ਨੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਘੜੀ— ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਰਕਾਰ। ਪਰ ਮੌਜੂਦਾ ਜੋ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਹਨ ਉਹ ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੱਲ ਜੇਕਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੇਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਐਸ਼-ਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫਾਖੋਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਨਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਆਦਰਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਵਰਗੀਆਂ ਮੁਢੱਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੌਢਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਹੌਲਾ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਏਜੰਡਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਨਤਕ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਮੂਹੋਂ ਉਦੋਂ ਹੀ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਤਾਹੀਣ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ ਜਨਤਕ ਹਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਧਿਰ ਨੂੰ ਭੰਡਣ ਦੀ ਕੋਝੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਕੇਵਲ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਨਿਆਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਉਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਕਿਉਂ ਉਠਾਉਣਗੀਆਂ। ਉੱਪਰ ਅਸੀਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਇਕ ਹੋਰ ਧਿਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸੌਦਾਗਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸੰਭਵ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੇ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਇਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਨਸ਼ਾ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੇ-ਇਖਲਾਕ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਕਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਇਹ ਮੋਟੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੋਚਣਾ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਹੈ? ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅੰਨ੍ਹੀ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੋਟ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਦੀ
ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਲੀਡਰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਬਿਬੇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਉੱਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਖੁਦਾ ਨੇ ਆਜ ਤਕ ਉਸ ਕੌਮ ਕੀ ਤਕਦੀਰ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ।
ਨ ਹੋ ਜਿਸੇ ਅਹਿਸਾਸ ਖੁਦ ਅਪਨੇ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਨੇ ਕਾ। ਜੇਕਰ ਗੱਲ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਜ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਰੋਲ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਰਗ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਵਿਚ ਇਸ ਵਰਗ ਦਾ ਰੋਲ ਬੇਹੱਦ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤਸਕਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕੜ੍ਹੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਤਸਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮੁਰਗੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤਸਕਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਕਾ ਕੇ ਉਸ ਤਸਕਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਹੈਸੀਅਤ ਅਨੁਸਾਰ ਡੇਢ ਲੱਖ, ਦੋ ਲੱਖ, ਵਸੂਲ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੋਈ ਪਰਚਾ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ, ਪਰਨਾਲਾ ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਲਟਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਰਥਿਕ ਸੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਤਸਕਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦੀ, ਅੰਦਰਲਾ ਮਰ ਚੁੱਕਾ ਇਨਸਾਨ ਨਹੀਂ ਜਾਗਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਿਰ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਆਸ ਨੂੰ ਬੂਰ ਪੈਂਦਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਗੱਲ ਜੇਕਰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਵੱਡੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ/ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲ ਸਕਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਚੰਗਾ ਮਾਹੌਲ, ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਾਕੀ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਕੀ ਕਰਾਂਗੇ? ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਰਗ ਖੁਦ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਜੂਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜੂਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਚੰਗੇ-ਬੁਰੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਚੇਤੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਚੇਤੰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਿਰਦਾਰੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਤਾਂ ਜਗ੍ਹਾ ਜਗ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਵੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਿਕਦਾਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕੌੜਾ ਅਤੇ ਬਿਿਖਆ (ਨਸ਼ੇ) ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਿਕਦਾਰ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਹਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੰਦਰੋਂ ਬਿਰਤੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਬੁਰੇ ਭਲੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਹੁਣ ਮਸਲਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਲਾਮਤ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਕਿਵੇਂ ਪਾਈ ਜਾਵੇ? ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ) ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਪੱਖ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਭਾਵਪੂਰਿਤ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਹੋਰ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੇ ਕਾਫੀ ਨੇੜੇ ਹੈ ਕਿ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਇਹ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਪੜ੍ਹਨਾ ਨਹੀਂ ਦੂਜੀ ਗੱਲ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਠਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਹਨ, ਫਿਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਤੋਂ ਸਾਰਥਿਕ ਸਿੱਟੇ ਕਿਵੇਂ ਕੱਢੇ ਜਾਣ? ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਪਾਠਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਣ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿਣ। ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਨਸ਼ਾ-ਵਿਰੋਧੀ ਸਭਾ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਭਾ ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਬਾਕੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਰਜੀਹੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਸ਼ੇ-ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਉਣ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ। ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਜਾਵੇ। ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੀਰ ਨਸ਼ੇ ਦੇ ਤਸਕਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇ-ਖੋਫ ਹੋ ਕੇ ਨਸ਼ਰ ਕਰਨ। ਸਮੁੱਚਾ ਸਮਾਜ ਮਿਲ ਕੇ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰੇ, ਨਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਤਸਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਹੀਣ ਕਰ ਕੇ ਘਰੀਂ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਿੰਬੜੀ ਇਹ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀਰਘ ਹੈ ਪਰ ਨਾ-ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਸਾਰਥਿਕ ਸਿੱਟੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ। | 
