ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਸਮੁੱਚੇ ਜਗਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸਕਰ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਜੋ ਬਦਤਰ ਹਾਲਾਤ ਸਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਅਕੀਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਸਨ।

ਮਨੁੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਆ ਚੁੱਕੀ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ:

ਸੁਣੀ ਪੁਕਾਰਿ ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ।(ਵਾਰ 1:33) ਜਗ ਮਾਹਿ ਪਠਾਇਆ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ) ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣਾ (ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ) ਆਪਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾਇਆ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਖਿਆਤ ਹੋਇਆ ਹੈ

ਸਤਿਗੁਰ ਵਿਚਿ ਆਪੁ ਰਖਿਓਨੁ ਕਹਿ ਪਰਗਟੁ ਆਖਿ ਸੁਣਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਭੱਟ ਮਥੁਰਾ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋਤ ਰੂਪ ਹਰੀ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਆਪ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਹਾਇਆ ਹੈ :

ਜੋਤਿ ਰੂਪੁ ਹਰਿ ਆਪਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ॥ (ਪੰਨਾ 1408)

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ (ਨਿਰੰਕਾਰ) ਦਾ ਨਿੱਜ ਰੂਪ ‘ਜੋਤ ਸਰੂਪ’ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮਾ ਜਗਤ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਜੋਤ, ਇਲਾਹੀ ਜੋਤ ਦੇ ਟਿਕਣ ਦਾ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ: ਨਾਰਾਇਣ ਨਿਜ ਰੂਪਿ ਧਰਿ ਨਾਥਾ ਨਾਥ ਸਨਾਥ ਕਰਾਇਆ। ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਦੇਵਾਧਿ ਦੇਵ ਅਲਖ ਅਭੇਵ ਨ ਅਲਖੁ ਲਖਾਇਆ। ਸਤਿ ਰੂਪੁ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਕਰਿ ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਦੇਉ ਜਪਾਇਆ। (ਵਾਰ 24:1) ਭਾਵ: ਨਾਰਾਇਣ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ) ਨੇ ਆਪਣਾ (ਨਿੱਜ) ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਨਾਥਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਥਾਂ ਨੂੰ (ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਾਲੇ) ਸਨਾਥ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਭਾਵ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦੇ ਆਸਰਾ ਬਣੇ ਹਨ। . . . ਉਸ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਦੇਵ ਅਲੱਖ-ਅਭੇਵ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਲੱਖ ਤੇ ਨਿੱਜ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਖਾਇਆ। ਸਿਰਫ (ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਹ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹਾਸਲ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਤਿ ਸਰੂਪ ਵਾਹਿਗੁਰੂ (ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ) ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਜਪਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜਗਤ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਰੀਰ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜੋਤ ਟਿਕਾਉਣੀ ਇਹ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੱਟ ਕੀਰਤ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਉਪਮਾ ਵਾਲੇ ਸਵੱਈਏ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਆਪਿ ਨਰਾਇਣੁ ਕਲਾ ਧਾਰਿ ਜਗ ਮਹਿ ਪਰਵਰਿਯਉ ॥
ਨਿਰੰਕਾਰਿ ਆਕਾਰੁ ਜੋਤਿ ਜਗ ਮੰਡਲਿ ਕਰਿਯਉ ॥ (ਪੰਨਾ 1395)

ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਜੋਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਸਰੂਪ ਸਨ। ਦਾਤਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰਾ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ (ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਦੇ ਉੱਧਾਰ) ਲਈ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਪਠਾਏ ਗਏ ਸਨ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀ ੨੪ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਅੰਦਰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਪਿਛੋਦੇ ਫਿਰਿ ਘਾਲ ਕਮਾਈ।
ਭਾਰੀ ਕਰੀ ਤਪਸਿਆ ਵਡੇ ਭਾਗਿ ਹਰਿ ਸਿਉ ਬਣਿ ਆਈ।
ਬਾਬਾ ਪੈਧਾ ਸਚਿ ਖੰਡਿ ਨਉ ਨਿਧਿ ਨਾਮੁ ਗਰੀਬੀ ਪਾਈ।
ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸਿ ਆਈ।
ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ ॥ (ਵਾਰ 1: 24)

ਇਸ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਪੈਧਾ ਸਚਿ ਖੰਡਿ ਦੋ ਬੜੇ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ‘ਬਖਸੁ ਦਰਿ’ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਜੁਗਤ ਵਰਤਾਉਣ ਖਾਤਰ ਆਪਣੀ ਜੋਤ (ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ) ਨੂੰ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ (ਸਰੀਰਕ ਜਾਮੇ) ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਰਤਾਰਾ ਸਧਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਦੈਵੀ ਨਿਵਾਜਿਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਵੀ ਧੰਨੁ-ਧੰਨੁ ਹੈ। ਕੁਲ ਵੀ ਧੰਨੁ-ਧੰਨੁ ਹੈ। ਜਨਨੀ (ਮਾਤਾ) ਵੀ ਧੰਨੁ-ਧੰਨੁ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਣਿਆ ਗਿਆ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮਾ ਕੋਈ ਸਧਾਰਨ ਜਾਮਾ ਨਹੀਂ ਇਸ ਅੰਦਰ ਨਾਰਾਇਣ ਨਿਜ ਰੂਪਿ ਧਾਰ ਕੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਜਾਮੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਤਖ ਹਰਿ ਦੀ ਹੈ।

ਬਖ਼ਸ਼ ਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਬਾਰੇ ਅਸੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਘਟ-ਘਟ ਅੰਦਰ ਰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਰਤ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ | ਸੂਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਘਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਣ ਤੇ ਮਨ (ਆਪੇ) ਦੇ ਜੋਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਸਰੂਪ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਮਹਲ ਮਹਿ ਬੈਠੇ ਅਗਮ ਅਪਾਰ ॥
ਭੀਤਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸੋਈ ਜਨੁ ਪਾਵੈ ਜਿਸੁ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਰਤਨੁ ਆਚਾਰ ॥
ਕਾਇਆ ਮਹਲੁ ਮੰਦਰੁ ਘਰੁ ਹਰਿ ਕਾ ਤਿਸੁ ਮਹਿ ਰਾਖੀ ਜੋਤਿ ਅਪਾਰ ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮਹਲਿ ਬੁਲਾਈਐ ਹਰਿ ਮੇਲੇ ਮੇਲਣਹਾਰ ॥ (ਪੰਨਾ 1255)

ਭਾਵ ਅਪਹੁੰਚ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਹਰੇਕ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਉਹੀ ਜੀਵ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਵਸਾਣਾ ਹੋ ਜਾਏ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮਹਲ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਘਰ ਹੈ, ਬੇਅੰਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਟਿਕਾ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ‘ਗੁਰ ਕੈ ਵੇਸਾਹਿ’ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮੁਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਤੇ ਉਹ ਮਹਿਲ ਅੰਦਰ ਬੁਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਭਾਵ ਸੁਰਤ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਘਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਸੁਰਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੀ ਮਹਲੁ ਸਾਹ ਕਾ ਕਿਨ ਬਿਧਿ ਪਾਵੈ ॥ ਕਵਨ ਸੁ ਬਿਧਿ ਜਿਤੁ ਭੀਤਰਿ ਬੁਲਾਵੈ ॥ ਦੀ ਜੁਗਤ ਹੈ

ਸਰੀਰਕ ਜਾਮੇ ਅੰਦਰ ਤਮਾਮ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਭਗਤ, ਸੰਤ, ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨੀ) ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸੁਰਤ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਬੂੰਦ (ਆਤਮਾ) ਦਾ ਸਾਗਰ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਵਿਚ ਸਮਾ ਜਾਣਾ, ਮਨ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਹੋਣ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਣੀ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਭੇਦ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੁਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਰਸ, ਨਿਰੰਤਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੈ। ਇਹੋ ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਹਰਿ ਆਪ ਦੀ ਰਮਜ਼ ਹੈ, ਇਹੋ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨਿੱਜ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹੋ ਪਹਿਲਾ ਬਾਬੇ ਪਾਯਾ ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਸਟੀਕ' ਅੰਦਰ ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਪਹਿਲਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਯਾਰੇ ਸੇ। ਸਾਧਨਾ ਸਾਧ ਕੇ ਜੀਵ ਵਾਂਙੂ ਮਿਹਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਪਰ ਰਾਜਾ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਵਾਂਙੂ ਪਹਿਲੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਪਦ ਉੱਤੇ ਸੇ, ਪਿਛੋਂ ਘਾਲ ਕਮਾਈ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਦੱਸਣਾ ਸੀ, ਸੋ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਫ਼ਲ ਕੀਤਾ। ਜਿਕੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਪਯਾਰਾ ਤਾਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਧਿਕਾਰ ਭੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਦ ਪਿਤਾ ਯਾਰ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।. ਇਉਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪ ਪਯਾਰੇ ਸੇ, ਫੇਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਮਾਈ (ਭਾਰੀ ਕਰੀ ਤਪਸਿਆ) ਕਰਕੇ ਪਯਾਰੇ ਬਣੇ। . "

(ਗਿਆਨੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਟੀਕ, ਪੰਨਾ 20) ਮਨੁੱਖੀ ਤਲ 'ਤੇ ਬੂੰਦ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਸਮਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਸਾਗਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਸਕਦੀ ਪਰ ਸਾਗਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਤਲ ’ਤੇ ਬੂੰਦ ਹੀ ਸਾਗਰ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਗਰ ਹੀ ਬੂੰਦ ਹੈ। ਇਹੋ ਨੁਕਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਅਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰਵਾਦ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ।

ਬਖਸੁ ਦਰਿ ਵਾਲੀ ਸੁਰਤ ਨਿਰੰਤਰ ਦੋ ਦਿਸ਼ਾਈ ਚੇਤੰਨ ਕਾਰਜ ਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੈ, ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਜਗਤ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੁਰਤ ਅੰਦਰ ਜੋ ਵਿਚਾਰ (Thought) ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਚਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਠਾਰਦੇ ਹਨ।

ਅਕਾਲੀ ਜੋਤਿ ਰੂਪ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੈਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇ ਰੱਬੀ ਨਿਆਮਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸਾਖੀਆਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਪੈਧਾ ਸਚਿ ਖੰਡਿ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਰੀਪੂਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਪਰ ਜਗਤ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਜੋਤ ਨੇ ਜੋ ਸਰੀਰਕ ਜਾਮਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸ ਲਈ ਉਮਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ 28 ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਆਯੂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਸਾਰ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੀ-ਵੱਡੀ ਆਰਜਾ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਵਾਹ ਪੈਣਾ ਸੀ। ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਜੋ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਰੁਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਨ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਭੇਂਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਨਉ ਨਿਧ, ਨਾਮ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ (ਨਿਮਰਤਾ) ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨਬੱਧ ' ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗੰਮੀ ਭੇਂਟ ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਿੱਤ ਦਿਨ ਅਲੋਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਬਾ ਪੈਧਾ ਸਚਿ ਖੰਡਿ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਰਮਜ਼ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਇਸ ਰਮਜ਼ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ

ਹਉ ਢਾਢੀ ਵੇਕਾਰੁ ਕਾਰੈ ਲਾਇਆ ॥ ਰਾਤਿ ਦਿਹੈ ਕੈ ਵਾਰ ਧੁਰਹੁ ਫੁਰਮਾਇਆ॥
ਢਾਢੀ ਸਚੈ ਮਹਲਿ ਖਸਮਿ ਬੁਲਾਇਆ ॥ ਸਚੀ ਸਿਫਤਿ ਸਾਲਾਹ ਕਪੜਾ ਪਾਇਆ ॥ (ਪੰਨਾ 150)