ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਜਗਤ-ਜਲੰਦੇ ਨੂੰ ਠਾਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਉੱਪਰ ਜੇਕਰ ਇਕ ਝਾਤ ਮਾਰ ਕੇ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਖ਼ਲਕਤ ਅੰਦਰ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ, ਪਾਪ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਆਪੋ-ਧਾਪੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ, ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਜੰਗਮਾਂ, ਸਰੇਵੜਿਆਂ, ਦਿਗੰਬਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ’ਤੇ ਸਨ। ਵੇਦਾਂ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚਲੇ ਝਗੜੇ, हे ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧ, ਜੰਤਰ-ਮੰਤਰ, ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ, ਪਖੰਡ ਆਦਿ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰੀ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਛੱਡਿਆ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ, ਫਿਰਕਿਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਧਰਮ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਤੋਰਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ- ਵਿਧੀ ਅਪਣਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਕਰ ਵੱਖਵੱਖ ਧਰਮਾਂ/ਫਿਰਕਿਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਤਾਂ ਲੋਕਾਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਉੱਪਰ ਚੱਲ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੀਰਥਾਂ, ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪੁਰਬ ਮਨਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।

ਸਿੱਧ ਲੋਕ ਜੋ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੋ ਕੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਉੱਪਰ ਜਾ ਲੱਭੇ। ਖੰਡਾਂ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ ਦੀ ਸੋਝੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜਗਤ-ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਭਲਾ ਧਰਤੀ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕੋਨਾ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਓ ਭਲਿਓ! ਤੁਹਾਡੀ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲੋੜ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੱਤ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇੱਥੇ ਰਿਧੀਆਂਸਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਭੁਲਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇਗਾ! ਜਿਹੜੇ ਜੋਗੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤੁਰੇ-ਫਿਰਦੇ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਪਿੰਡੇ ਉੱਪਰ ਸਵਾਹ ਮਲ ਛੱਡਦੇ ਨੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸਚੁ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਕੂੜੁ ਅੰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰੂਹਾਨੀ ਮਿਸ਼ਨ ਇਸ ਹਨੇਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਲ ਹਉ ਭਾਲਣਿ ਚੜਿਆ ਸੰਸਾਰਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਪਰਮਾਰਥ ਦੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲੁ ਨਿਰਾਲਮੁ ਮੁਰਗਾਈ ਨੈ ਸਾਣੇ॥ ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਭਵ ਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੈ॥ (ਪੰਨਾ 938) ਵਾਲੀ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਸਮਝਾਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸਿੱਧ ਮੰਡਲੀ ਨੂੰ ਨਿਰੁੱਤਰ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਕਲਜੁਗ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਾਥ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ:

ਸਬਦਿ ਜਿਤੀ ਸਿਧਿ ਮੰਡਲੀ ਕੀਤੋਸੁ ਅਪਣਾ ਪੰਥੁ ਨਿਰਾਲਾ।
ਕਲਿਜੁਗਿ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਸੁਖਾਲਾ॥ (ਵਾਰ 1:31)

ਅਰਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਮਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੇਂਦਰ ਮੱਕੇ-ਮਦੀਨੇ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਫਕੀਰਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹ ਬਗਦਾਦ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗਿਆਨ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਚੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਸਭ ਪਖੰਡ ਹੈ:

ਗੜ ਬਗਦਾਦੁ ਨਿਵਾਇ ਕੈ ਮਕਾ ਮਦੀਨਾ ਸਭੇ ਨਿਵਾਇਆ। (ਵਾਰ 1:37)

ਜਦੋਂ ਕਾਜੀਆਂ-ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨੀ ਮਜ਼ਹਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਜ਼ਹਬ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਾਂ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ 'ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ (ਨੈਤਿਕ ਜੀਵਨ) ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਨਿਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਪਰਮਾਰਥ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕਤਾ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੋ-ਦਿਸ਼ਾਈ ਸੀ। ਪਰਮਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਹੀ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਾਇਆ, ਭਾਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਖ਼ਲਕਤ ਉਸੇ ਇੱਕੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸਿਰਜੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਰਾ-ਭਰਾ ਹੋ। ਇੱਕੋ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਦੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਰਹੋ।

ਦੂਸਰਾ, ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕੁਰੀਤੀਆਂ- ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਪਖੰਡਾਂ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਨਿਰੋਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ। ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ' ਅੰਦਰ ਇਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਜਗਤ ਨੂੰ ਨਿਰੋਈ ਅਤੇ ਮੌਲਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਐਸਾ ਸਿੱਕਾ ਮਾਰਿਆ ਭਾਵ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ' ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਚਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਨਿਰੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਿਆਰਾ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਵਾਲਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਤਰਾਅਧਿਕਾਰੀ ਥਾਪ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ:

ਮਾਰਿਆ ਸਿਕਾ ਜਗਤਿ ਵਿਚਿ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥੁ ਚਲਾਇਆ।
ਥਾਪਿਆ ਲਹਿਣਾ ਜੀਂਵਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਸਿਰਿ ਛਤ੍ਰ ਫਿਰਾਇਆ।(ਵਾਰ 1:45)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ 550ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਵਰ੍ਹਾ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਅਪਣਾਅ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਈਏ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਹਰੇਕ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਗਤ ਅੰਦਰ ਫ਼ੈਲ ਜਾਵੇ। ਲੋਕੀਂ ਸਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਹਿਣ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ਸਿੱਖ, ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਾਂਗੇ।

ਜੁਲਾਈ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਹਥਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550-ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਨਿਰੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ-ਪ੍ਰਸਾਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਲੇਖ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਇਸ ਅੰਕ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਗੇ।