ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਿਮਾਗ ਸੁੰਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਕਿਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਾਂਗੇ।

ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ ਉਨੀਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨੀਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ (ਗੱਭਰੂ ਅਵਸਥਾ) (Teenage) ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਲੋੜਾਂ, ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ-ਬੁਰੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਪੜ੍ਹਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੇਵੀਂ, ਸਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁਕੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਕਈ ਵਲਵਲੇ ਉਠਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਇਹ ਪੜਾਅ ਬਹੁਤ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਤਿਲਕਿਆ ਪੈਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਬਾਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਪਰ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਰੁਝਾਨ:- ਗੱਭਰੂ ਅਵਸਥਾ (Teenage) ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਦਿਆਂ ਹੁਣ ਉਹ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਢਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਬੈਠਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦਾ ਸਫਰ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਟਲ, ਢਾਬੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਲਈ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਕੋਲਡ ਡਰਿੰਕ ਆਦਿ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਟੇਜ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਮਾੜ੍ਹੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੈਨੀ-ਖੈਨੀ ਨਾਮਕ (ਤੰਮਾਕੂ ਦੀ ਪੁੜੀ) ਖਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਮਾਕੂ ਦੇ ਖੋਖਿਆਂ ਤੋਂ ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਢਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਵੀ ਚੈਨੀ-ਖੈਨੀ ਖਾਣ ਦੀ ਮਾੜ੍ਹੀ ਵਾਦੀ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਢਾਣੀ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ। ਹੁਣ ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੂਸਰਾ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਨੇ ਨੌਜੁਆਨੀ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਭਾਰੂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਬੈਠਣ ਸਮੇਂ ਅਗਲਾ ਰੁਝਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬੀਅਰ ਪੀਣ ਦਾ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਉਹ ਹੋਟਲ, ਢਾਬੇ, ਅਹਾਤੇ ਆਦਿ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪੀਣ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੇਖ ਨਾ ਲਵੇ। ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਚਲ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕਿਸੇ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਟਿਕਾਣੇ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਢਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ-ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਨੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾਪਿਤਾ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਖਾਲੀ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ‘ਅਹਾਤਾ’ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਬੀਅਰ ਆਦਿ ਦੀ ਬੋਤਲ ਲੈ ਕੇ ਬਸਤੇ ਵਿਚ ਲੁਕਾ ਕੇ ਉਸ ਖਾਲੀ ਘਰ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਬੈਠ ਕੇ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਖਾਲੀ ਘਰ ਦਾ ਮੌਕਾ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਢਾਣੀ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਬੰਬੀ (ਮੋਟਰ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਟਿਕਾਣਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹਾਉਣ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਬੰਬੀ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਬੀਅਰ ਆਦਿ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਹੁਣ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਮੌਕੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੈਸੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਦੀ ਬੀਅਰ ਦੀ ਬੋਤਲ ਦਾ ਜੁਗਾੜ ਨਾ ਬਣ ਪਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਘਰ ਵਿਚ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਰੱਦੀ ਲੋਹਾ, ਟੀਨ, ਕੱਚ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਆਦਿ ਵੇਚ ਕੇ ਪੈਸੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੜਾਅ 7ਵੀਂ, 8ਵੀਂ ਤੇ 9ਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਜੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਧੰਦੇ ਦੀਆਂ ਮੁਨਾਫਾਖੋਰ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਬੁਣੇ ਭਰਮ ਨਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਬੀਅਰ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਗਿਣਾਉਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਉਹ ਬੀਅਰ ਦੇ ਇਸ ਹੱਦ ਤਕ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸਰੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਪੜ੍ਹਾਅ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੱਖਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਜੀਵ ਸਮਝਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਨਸ਼ੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਾਮੂਲੀ ਗੱਲ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਉਹ 10ਵੀਂ, 11ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਤਕ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸਰਾਬਾਂ ਸ਼ਰੇਆਮ ਅਹਾਤੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪੀਣ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਰੇ ਪੜ੍ਹਾਅ ਹੁੱਕਾ ਬਾਰ, ਡਾਂਸ ਬਾਰ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਅਫੀਮ ਦੀ ਲਤ ਵੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਫੀਮ ਕਿੱਥੋਂ ਸਸਤੀ ਅਤੇ ਕਿੱਥੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕਈ ਤਾਂ ਸਸਤੀ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੋਂ ਮਹਿੰਗੀ ਵੇਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਉਕਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਅਲਾਮਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਿਆਂ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਜਾਂ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਆਣੀ ਬੀਬੀ (ਪਤਨੀ) ਮਿਲ ਜਾਣ 'ਤੇ ਇਸ ਅਲਾਮਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕੰਮ-ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੇ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਪੱਕੇ ਨਸ਼ੇੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੈਕ, ਕੋਕੀਨ ਆਦਿ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਲੁੱਟਾਂ-ਖੋਹਾਂ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਘਰ-ਬਾਰ ਤਬਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੱਚੀ ਉਮਰੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਈ ਬੱਚੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰਦੇ ਖਰਾਬ ਕਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਜਮ੍ਹਾਂ-ਪੂੰਜੀ ਖਰਚ ਕਰਾ ਕੇ ਬਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਪਿੱਛੇ ਰੋਣਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਲਾਮਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ:-

ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਘਰ ਵਿਚ ਪਿਉ, ਚਾਚੇ, ਤਾਏ ਆਦਿ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਹੋਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅਜਿਹੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਅਲਾਮਤ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਸ ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਾਵੇਂ ਇਕੱਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਪਰ ਉਸ ਘਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਈ ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਦੂਸਰਾ ਕਾਰਨ ਹੈ- ਸੰਗਤ। ਚੰਗੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਚੰਗਾ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾੜੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਮਾੜਾ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਕਤ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਸੋਫੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤੀਸਰਾ ਕਾਰਨ ਹੈ- ਪੈਸੇ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਾਨ ਪੂਰਤੀ ਆਦਿ।

ਇਸ ਅਲਾਮਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੇ ਉਪਾਅ:-

ਕੀ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਕੀ ਮਾੜਾ? ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਵਿਚਰਨਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਬਕ ਬੱਚੇ ਘਰ ਵਿਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਲਾਮਤ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਫਲ ਉਪਾਅ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਘਰ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਮਾੜੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ-ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮਾਹੌਲ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬੀ-ਕਬਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੋਵੇਂ ਨੌਕਰੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਿੱਛੋਂ ਘਰ ਖਾਲੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਪਿੱਛੋਂ ਕਿਹੜੇ ਯਾਰਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਇੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੀ.ਸੀ.ਟੀ.ਵੀ ਕੈਮਰੇ ਘਰ ਵਿਚ ਲਗਾ ਕੇ ਵੀ ਘਰ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਪਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਅਸਾਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਡਰ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ। ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਘੁੰਮਣ ਫਿਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਕੀ ਖਾਂਦੇ ਪੀਂਦੇ ਹਨ? ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੇਬ ਖਰਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਜੇਬ ਖਰਚ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਜੇਬ ਖਰਚ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣਾ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾਂ ਵਿਆਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਪੀਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਤੇ ਉਂਝ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਪੀਣਾ ਮਤਲਬ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਸਭ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰੀ ਝੰਡੀ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖਿਲਾਫ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਹਰ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅਲਾਮਤ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਉੱਪਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।