ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਦਾ ਜਨਮ ਮਾਘ ਵਦੀ ਚਾਰ ਸੰਮਤ 1706 (1649 ਈ.) ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦਾ ਬਚਪਨ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਬੀਤਿਆ ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੱਖਣੀ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ‘ਉਦਾਸੀ ਸਿਖਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ, “ਜਾਪਦਾ ਇ ਆਪ ਦਾ ਅਸਲ ਵਤਨ ਉੱਤਰ-ਭਾਰਤ ਹੀ ਸੀ; ਵੀਹ-ਵਿਸਵੇ ਪੀਲੀਭੀਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਵਣਜਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋਣਗੇ।”

ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ:- ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਨਕ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਚਾਰ ਧੂਣੇ (ਪ੍ਰਚਾਰਕ) ਅਲਮਸਤ ਜੀ, ਬਾਲੂ ਹਸਨਾ ਜੀ, ਗੋਇੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਫੂਲਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਸੌਂਪੀ। ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਅੱਠ ਚੇਲੇ: ਭਾਈ ਮਖੂ ਚੰਦ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਜੀ, ਭਾਈ ਅਕਲਵੰਦ ਜੀ, ਭਾਈ ਹਮੀਰਾ ਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਗਰੀਬ ਦਾਸ ਜੀ ਵੱਡੇ, ਭਾਈ ਗਰੀਬ ਦਾਸ ਜੀ ਛੋਟੇ, ਭਾਈ ਲਛਮਣਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੰਗੂ ਦਾਸ ਜੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਮਖੂ ਚੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾਸੰਭਾਲ ਸੌਂਪੀ। ਭਾਈ ਮਖੂ ਚੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਭਾਈ ਮਿੱਠਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਵਣ ਸੁਦੀ ਦਸ, ਸੰਮਤ 1710 (1653 ਈ.) ਨੂੰ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਜੀ, ਭਾਈ ਕ੍ਰਿਪਾਲਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾਸ ਜੀ ਆਦਿ ਨੇ ਉਦਾਸੀ ਭੇਖ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮਿੱਠਾ ਜੀ ਭਾਦਰੋਂ ਵਦੀ ਇਕ, ਸੰਮਤ 1725 (1668ਈ.) ਨੂੰ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਗੁਰਪੁਰੀ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਲਗਪਗ ਤਰਵਿੰਜਾ ਸਾਲ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇ, ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ, ਆਈ ਗਈ ਸੰਗਤ ਦੀ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਜੀ ਸੰਮਤ 1778 (1721 ਈ.) ਵੈਸਾਖ ਦੀ ਪੁੰਨਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ:- ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਖਾਰੀ ਵੀ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਸੰਮਤ 1755 (1698 ਈ.) ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ` ਦੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ‘ਮਾਤ੍ਰਾ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਯ’ ਨਾਮ ਹੇਠ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਹਿਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਾਧੂ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਚਿਮਟਾ, ਚਿੱਪੀ, ਖਉਂਸ ਖੜਾਊਂ
ਸਤਿਨਾਮੁ ਮੁਖ ਕਰ ਉਪਦੇਸਾ।
ਰੰਗ ਮਜੀਠਿ ਹਿਰਮਚੀ ਭੇਖਾ।29।

ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਦਸਦਿਆਂ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਦੀ ਸਾਖ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸ੍ਰੀ ਅਲਮਸਤ ਸਾਖਿ ਸੁਨਾਵੇਂ:
ਅਸਟ ਸਿੱਖ ਤਿਨ ਕੇ ਭੇ ਗਿਨਾਵੋਂ।26
ਸਭ ਸੇ ਜੇਠਿ ‘ਮਖੁਚੰਦ' ਭਏ।
‘ਨਾਨਕ ਮਤੇ’ ਗਾਦੀ ਨਿਰਮਏ।
‘ਮਿਠਾ ਰਾਮ’ ਤਿਨ ਕੇ ਅਧਿਕਾਰੀ।
ਗੁਰਦਾਸ’ ਦਾਸ ਭੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ।

ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਦੇ ਧੂਣੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਦੀ ਸਾਖ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਦੇ ਹੋਏ ਦੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

‘ਨਾਨਕ ਮਤਾ’ ਪ੍ਰਸਿਧ ਬਤਾਊਂ।
‘ਗੋਰਖ ਕੀਰਤ ਨਾਮ ਸੁਨਾਊਂ।
ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਨਕਿ ਕੀਓ ਭਾਰੀ।
ਸਭ ਹੀ ਸਿੱਧ ਭਏ ਬਨਚਾਰੀ।
ਧੂਣਾ ਅਚਲ ਧੁਖੈ ਬਡਭਾਰੀ
ਸ੍ਰੀ ਅਲਮਸਤ ਕੀਨ ਮੁਕਤਾਰੀ।
ਗੁਰਦਾਸ ਬੰਸ ਤਾਹੀ ਕੋ ਜਾਨੋ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਆਗਯ ਮਾਨੋ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ:

ਗਯਾ (ਬਿਹਾਰ):- ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਬਣੀ ਧਰਮਸਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਾਬਾ ਛੰਦੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਲੌਂਗੋਵਾਲ (ਪੰਜਾਬ):- ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਨੇ ਨਾਨਕਮਤਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਖਿਆਲੀ ਦਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਖਿਆਲੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1755 (1698 ਈ.) ਵਿਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਧਰਮਸਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

ਪਿੰਡ ਦਿਬੜਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਭਵਾਨੀ:- ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਤੋਂ ਸੰਤ ਖਿਆਲੀ ਦਾਸ ਨੇ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਸਥਾਨ ਲੱਭ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪੂਜਾ-ਆਸਣ” ਥਾਪਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਗਰੀਬ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਜਗ੍ਹਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਦੇਹੀ ਕੀਤੀ। ਆਪਣਾ ਆਸਣ ਜਮਾ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਇਆ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਅਜਕਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸੋਭਿਤ ਹੈ।

ਮਘਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹਾ ਝੰਗ:- (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ):- ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਮੁਹੱਲਾ ਠਠਿਆਰਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਾਧੂ ਭਗਤੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਵੀਂ ਪੀੜੀ ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1880 (1827 ਈ.) ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਵਾਈ।

ਪਿੰਡ ਹਾਲਾ ਨਵਾਂ, ਸਿੰਧ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ):- ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਤ ਨਿਰਦੋਖ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1901 (1844 ਈ.) ਵਿਚ ਇਕ ਧਰਮਸਾਲ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਮਿਠਾ ਦਰ (ਕਰਾਚੀ): ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਖਣੀ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਸਾਧੂ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1950 (1893 ਈ.) ਵਿਚ ਇਕ ਧਰਮਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ।