ਅਲੰਕਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ, ਭਾਵਾਂ, ਸਚਿਆਈਆਂ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਸੂਖਮਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਜੁਗਤ ਹੈ। ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਇਕ ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ ਹੈ। ਅਰਥਾਲੰਕਾਰ ਰਾਹੀਂ ਅਰਥ ਸੌਖੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਸਮਾਨ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਸੰਕੇਤ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਿੱਥੇ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਾਧਾਰਨ ਸੂਝ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰੂਹਾਨੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ/ ਸੰਕੇਤ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਛਿਨਭੰਗਰਤਾ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ‘ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ’, ‘ਬਾਲੂ ਕੀ ਭੀਤ’, ‘ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ’, ‘ਪਾਣੀ ਦਾ ਬੁਲਬੁਲਾ' ਆਦਿ ਸੰਕੇਤ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅਸਤਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ‘ਸੁਪਨੇ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਝੂਠੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ‘ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਨਾਮਸਿਮਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮੁਖ-ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ‘ਕੰਚਨ ਮਾਟੀ’, ‘ਕੰਚਨ ਲੋਹ’ ਆਦਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦਰ-ਦਰ 'ਤੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੋਨਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਲਈ ‘ਕੁੱਤੇ’ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਟੇਢੇਪਨ ਲਈ ‘ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੀਤਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਆਰਜਾ ਲਈ ‘ਤਿੜਕੇ ਘੜੇ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿ ਰਮੇ ਹੋਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ‘ਫੁੱਲ ਅੰਦਰ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਅਕਸ’ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਲਈ ‘ਮੱਛੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ’ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਕਰਮ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ‘ਕੁੰਚਰ ਇਸਨਾਨ’ (ਹਾਥੀ ਦਾ ਨਹਾ ਕੇ ਫਿਰ ਪਿੰਡੇ ਉੱਪਰ ਚਿੱਕੜ ਪਾ ਲੈਣਾ) ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ‘ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾ ਭਿੱਜਣ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ' ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ3-ਭਗਤੀ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸਣ ਲਈ ਜਨ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪਾਤਰਾਂ ‘ਧੂ’, ‘ਅਜਾਮਤ', ‘ਗਨਿਕਾ’, ‘ਪੰਚਾਲੀ’ ਆਦਿ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਸੁਆਨ (ਕੁੱਤਾ): ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਅਵਗੁਣ ਅਤੇ ਗੁਣ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਦੋਨਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਉਹ ਦਰ-ਦਰ ’ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੋਂ ਰੋਟੀ ਮਿਲ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਦੁਰਕਾਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਸੋਟੀਆਂ ਵੀ ਵੱਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਉਹ ਸੁਖ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਨਿਖਸਮੇ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੇ ਦਰ ’ਤੇ, ਕਦੇ ਕਬਰਾਂ 'ਤੇ) ਦਰ-ਦਰ ’ਤੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸਗੋਂ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇ ਅਸਲ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ: ਸੁਖ ਕੈ ਹੇਤਿ ਬਹੁਤੁ ਦੁਖੁ ਪਾਵਤ ਸੇਵ ਕਰਤ ਜਨ ਜਨ ਕੀ॥
ਦੁਆਰਹਿ ਦੁਆਰਿ ਸੁਆਨ ਜਿਉ ਡੋਲਤ ਨਹ ਸੁਧ ਰਾਮ ਭਜਨ ਕੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 411) ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਦਰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ ਮਾਲਕ ਗੁਰੂ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰ ਫੜ ਲੈ ਅਤੇ ਇਕ ਮਨ ਇਕ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਕਰਿਆ ਕਰ: ਸੁਆਮੀ ਕੋ ਗ੍ਰਿਹੁ ਜਿਉ ਸਦਾ ਸੁਆਨ ਤਜਤ ਨਹੀ ਨਿਤ॥
ਨਾਨਕ ਇਹ ਬਿਧਿ ਹਰਿ ਭਜਉ ਇਕ ਮਨਿ ਹੁਇ ਇਕ ਚਿਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਸੁਆਨ ਪੂਛ (ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ): ਇਹ ਇਕ ਆਮ ਲੋਕ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਟੇਢੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਚੰਚਲ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਗਰ ਦੌੜਨਾ ਮਨ ਦਾ ਟੇਢਾਪਨ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜੁੜਨਾ (ਸੁਧ ਜਾਣਾ) ਮਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਧਣਾ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਔਖਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹਟਦੀ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ: -ਸੁਆਨ ਪੂਛ ਜਿਉ ਭਇਓ ਨ ਸੂਧਉ ਬਹੁਤੁ ਜਤਨੁ ਮੈ ਕੀਨਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
-ਸੁਆਨ ਪੂਛ ਜਿਉ ਹੋਇ ਨ ਸੂਧੋ ਕਹਿਓ ਨ ਕਾਨ ਧਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 436)
ਬੇਸ਼ਕ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ ਸਿੱਧੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ ਅਰਦਾਸ। ਅਰਦਾਸ ਕਰੀਏ ਕਿ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ ! ਆਪਣੇ ਮੁੱਢ-ਕਦੀਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖ ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਜਪ ਸਕਦਾ ਹਾਂ: ਨਾਨਕ ਲਾਜ ਬਿਰਦ ਕੀ ਰਾਖਹੁ ਨਾਮੁ ਤੁਹਾਰਉ ਲੀਨਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633) ਸੂਕਰ (ਸੂਰ), ਸੁਆਨ (ਕੁੱਤਾ): ਸੂਰ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਇੱਕੋ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਸੂਰ ਗੰਦ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਗੰਦ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਘਿਰਣਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਮਝੋ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੂਰ ਅਤੇ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ: ਏਕ ਭਗਤਿ ਭਗਵਾਨ ਜਿਹ ਪ੍ਰਾਨੀ ਕੈ ਨਾਹਿ ਮਨਿ॥
ਜੈਸੇ ਸੂਕਰ ਸੁਆਨ ਨਾਨਕ ਮਾਨੋ ਤਾਹਿ ਤਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਸੁਪਨਾ: ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਜਾਗਰਤ, ਸੁਪਨ ਅਤੇ ਸਖੋਪਤਿ ਮੰਨੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਬਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਨਿਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੁਪਨਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਤ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵੱਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਪਣਾ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਸੁਪਨੇ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਬਿਨਸਨਹਾਰ ਹੈ: -ਝੂਠਾ ਤਨੁ ਸਾਚਾ ਕਰਿ ਮਾਨਿਓ ਜਿਉ ਸੁਪਨਾ ਰੈਨਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)
-ਸਗਲ ਜਗਤੁ ਹੈ ਜੈਸੇ ਸੁਪਨਾ ਬਿਨਸਤ ਲਗਤ ਨ ਬਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
-ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਇ ਲੈ ਸਭ ਸੁਫਨ ਸਮਾਨਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 727)
ਕੁੰਚਰ ਇਸਨਾਨੁ: ਹਾਥੀ ਨਹਾ ਕੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਚਿੱਕੜ/ਸੁਆਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ-ਕਰਮ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਵਰਤ ਰੱਖ ਕੇ, ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਇੰਝ ਵਿਅਰਥ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਨਹਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਉੱਪਰ ਫਿਰ ਚਿੱਕੜ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਤੀਰਥ ਬਰਤ ਅਰੁ ਦਾਨ ਕਰਿ ਮਨ ਮੈ ਧਰੈ ਗੁਮਾਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਨਿਹਫਲ ਜਾਤ ਤਿਹ ਜਿਉ ਕੁੰਚਰ ਇਸਨਾਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਧੂੰਏ ਕਾ ਪਹਾਰ: ਧੂੰਆਂ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਉਠ ਕੇ ਪਹਾੜ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ ਪਰ ਉਹ ਚਿਰੰਕਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਹਵਾ ਦਾ ਇੱਕੋ ਬੁੱਲਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ ! ਤੂੰ ਕੀ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਚਾ ਭਾਵ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨੀ ਬੈਠਾ ਹੈਂ ਇਹੁ ਜਗੁ ਧੂਏ ਕਾ ਪਹਾਰ ॥ ਤੈ ਸਾਚਾ ਮਾਨਿਆ ਕਿਹ ਬਿਚਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1186) ਪਾਹਨੁ ਜਲ ਮਹਿ (ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪੱਥਰ): ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਕਠੋਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਠੋਰਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ‘ਫਲਾਣਾ ਬੜਾ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਹੈ।” ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਭਿੱਜਦਾ ਨਹੀਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਮਨ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁਖ ਵੇਖ ਕੇ ਪਸੀਜਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਰਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਅਧਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਕਠੋਰ ਚਿੱਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਸਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਜੈਸੇ ਪਾਹਨੁ ਜਲ ਮਹਿ ਰਾਖਿਓ ਭੇਦੈ ਨਾਹਿ ਤਿਹ ਪਾਨੀ॥
ਤੈਸੇ ਹੀ ਤੁਮ ਤਾਹਿ ਪਛਾਨਹੁ ਭਗਤਿ ਹੀਨ ਜੋ ਪ੍ਰਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 831) ਪੁਹਪ, ਬਾਸੂ, ਮੁਕਰ, ਛਾਈ (ਫੁੱਲ, ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ, ਸ਼ੀਸ਼ਾ, ਅਕਸ): ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਕ ਰਸ ਨਿਰੰਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਸਦਾ ਹੋਣ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ‘ਫੁੱਲ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧੀ’ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਅਕਸ' ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਭਾਈ! ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਗੰਧੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਣ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਸੁਗੰਧੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ (ਦਰਪਣ) ਦੇ ਵਿਚ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਛਾਈ (ਅਕਸ) ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮਸਿਮਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤੀ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਖੋਜ, ਅਨੁਭਵ ਕਰ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਜੰਗਲਾਂ ਪਰਬਤਾਂ ਤੇ ਭਟਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ: ਪੁਹਪ ਮਧਿ ਜਿਉ ਬਾਸੁ ਬਸਤੁ ਹੈ ਮੁਕਰ ਮਾਹਿ ਜੈਸੇ ਛਾਈ॥
ਤੈਸੇ ਹੀ ਹਰਿ ਬਸੇ ਨਿਰੰਤਰਿ ਘਟ ਹੀ ਖੋਜਹੁ ਭਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 684) ਫੂਟੈ ਘਟ ਜਿਉ ਪਾਨੀ (ਤਿੜਕੇ ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ): ਤਿੜਕੇ ਘੜੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੜਕੇ ਹੋਏ ਘੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜੇਸਹਿਜੇ ਪਾਣੀ ਵਗਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਘੜਾ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ-ਇਕ ਛਿਨ ਕਰਕੇ ਉਮਰ ਬੀਤਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਸੁਆਸਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਿਆ ਕਰ: ਛਿਨੁ ਛਿਨੁ ਅਉਧ ਬਿਹਾਤੁ ਹੈ ਫੂਟੈ ਘਟ ਜਿਉ ਪਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 726) ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ: ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਅਸਥਾਈ ਹੈ, ਛਿਣਭੰਗਰ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯਤਨ ਸਦਕਾ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬਿਨਸਨਹਾਰ ਸ਼ੈਅ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾ ਲਵੇ, ਸਨੇਹ ਵਧਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਅਖੀਰ ਉਸ ਸ਼ੈਅ ਦੇ ਬਿਨਸ ਜਾਣ ’ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਨਾਅ ਵਿਚ ਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ, ਦੇਸ਼-ਧਰਮ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਜ-ਗੋਚਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਪਦਾਰਥਕ ਮੋਹ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਈ ਜਾਵੇ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੁਰਤ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਫਿਰ ਕਦੇ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤਾਪ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਦੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਿਨਸਨਹਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: -ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)
-ਕਾਂ ਕੋ ਤਨੁ ਧਨੁ ਸੰਪਤਿ ਕਾਂ ਕੀ ਕਾ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ਲਗਾਹੀ॥
ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1231)
ਬਾਲੂ ਭੀਤਿ, ਬਾਰੂ ਭੀਤਿ (ਰੇਤ ਦੀ ਦੀਵਾਰ): ਬੱਚੇ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਰੇਤ ਦਾ ਘਰ ਬਣਾ ਕੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਛੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਘਰ ਢੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ : -ਜਗ ਰਚਨਾ ਸਭ ਝੂਠ ਹੈ ਜਾਨਿ ਲੇਹੁ ਰੇ ਮੀਤ॥
ਕਹਿ ਨਾਨਕ ਥਿਰੁ ਨਾ ਰਹੈ ਜਿਉ ਬਾਲੂ ਕੀ ਭੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429)
-ਬਾਰੂ ਭੀਤਿ ਬਨਾਈ ਰਚਿ ਪਚਿ ਰਹਤ ਨਹੀ ਦਿਨ ਚਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਬੜੇ ਬੜੇ ਛਤਪਤੀ ਰਾਜੇ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ, ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਬਾਰੂ ਕੀ ਭੀਤਿ ਜੈਸੇ ਬਸੁਧਾ ਕੋ ਰਾਜੁ ਹੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1352) ਮੀਨੁ, ਜਲ ਕਉ ਮੀਨੂ (ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ): ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਲਈ ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੱਛੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿੱਛੜ ਕੇ ਮੱਛੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ, ਹੇ ਮਨ ! ਤੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਜਨ ਕਰਿਆ ਕਰ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ: ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਭਜੁ ਮਨਾ ਜਿਹ ਬਿਧਿ ਜਲ ਕਉ ਮੀਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1426) ਮੂਰਤਿ ਚਿਤ੍ਰ, ਭੀਤਿ (ਕੰਧ ਵਿਚ ਚਿਤਰੀ ਹੋਈ ਮੂਰਤ): ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਉਲੀਕਿਆ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਕੰਧ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਇਸ ਮੋਹ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਤੀ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ: ਮਨੁ ਮਾਇਆ ਮੈ ਰਮਿ ਰਹਿਓ ਨਿਕਸਤ ਨਾਹਿਨ ਮੀਤ॥
ਨਾਨਕ ਮੂਰਤਿ ਚਿਤ੍ਰ ਜਿਉ ਛਾਡਿਤ ਨਾਹਿਨ ਭੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1428) ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ: ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਰੇਤ ਦੇ ਕਣ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਦੂਰੋਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਿਹਾਇਆ ਹਿਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤੇਹ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਉਧਰ ਨੱਠਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਜੇ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਭਾਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਦੀ ਅੱਗੇ ਭੱਜਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਸੀ। ਇਸ ਫਰੇਬ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ’ ਜਾਂ ‘ਠਗ-ਨੀਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਮਾਇਆ ਰੂਪੀ ਜਗਤ ਦੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ-ਦੌੜਦਾ ਆਤਮਿਕ ਮੌਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੱਥ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ: -ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਝੂਠੋ ਇਹੁ ਜਗ ਦੇਖਿ ਤਾਸਿ ਉਠਿ ਧਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 219)
-ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਜਿਉ ਜਗ ਰਚਨਾ ਯਹ ਦੇਖਹੁ ਰਿਦੈ ਬਿਚਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਦੇ ਢਲਣ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਰੂਪੀ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਮਝ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ: ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵੀ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪੌਰਾਣਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਕਾਰਨ ਉੱਧਾਰ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ—‘ਨਾਰਦ’, ‘ਅਜਾਮਲ’, ‘ਧੂ’, ‘ਪੰਚਾਲੀ’ (ਦਰੋਪਦੀ), ਗਨਕਾ ਆਦਿ। -ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਸਦਾ ਸੁਖਦਾਈ॥
ਜਾ ਕਉ ਸਿਮਰਿ ਅਜਾਮਲੁ ਉਧਰਿਓ ਗਨਿਕਾ ਹੂ ਗਤਿ ਪਾਈ॥1॥ ਰਹਾਉ॥...
ਪੰਚਾਲੀ ਕਉ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮਹਿ ਰਾਮ ਨਾਮ ਸੁਧਿ ਆਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1008)
-ਜਿਹ ਸਿਮਰਤ ਗਨਕਾ ਸੀ ਉਧਰੀ ਤਾ ਕੋ ਜਸੁ ਉਰ ਧਾਰੋ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਅਟਲ ਭਇਓ ਧ੍ਰੂਅ ਜਾ ਕੈ ਸਿਮਰਨਿ ਅਰੁ ਨਿਰਭੈ ਪਦੁ ਪਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632)
ਰਾਮੁ ਅਤੇ ਰਾਵਨੁ (ਰਾਵਣ): ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਦੋ ਬੜੇ ਅਹਿਮ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮਝਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਰਾਮੁ ਗਇਓ ਰਾਵਨੁ ਗਇਓ ਜਾ ਕਉ ਬਹੁ ਪਰਵਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429) ਗਜ, ਗਰਾਹ (ਹਾਥੀ, ਤੰਦੁਆ): ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਬੰਧਨ ਮੁਕਤ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਗੰਧਰਬ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਰਾਪ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੀ ਜੂਨੇ ਪੈ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਹਾਥੀ ਵਰੁਣ ਦੇ ਤਲਾਬ ਵਿਚ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਤੰਦੂਏ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਮ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਤੰਦੂਏ ਤੋਂ ਬਚਿਆ: -ਜਬ ਹੀ ਸਰਨਿ ਗਹੀ ਕਿਰਪਾ ਨਿਧਿ ਗਜ ਗਰਾਹ ਤੇ ਛੂਟਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632)
-ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਅਬ ਓਟ ਹਰਿ ਗਜ ਜਿਉ ਹੋਹੁ ਸਹਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1429)
ਕੁਝ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: -ਕਰਿ ਪਰਪੰਚ ਉਦਰ ਨਿਜ ਪੋਖਿਓ ਪਸੁ ਕੀ ਨਿਆਈ ਸੋਇਓ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
-ਗੁਰਮਤਿ ਸੁਨਿ ਕਛੁ ਗਿਆਨੁ ਨ ਉਪਜਿਓ ਪਸੁ ਜਿਉ ਉਦਰੁ ਭਰਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 685)
-ਜੋ ਨਰੁ ਦੁਖ ਮੈ ਦੁਖੁ ਨਹੀ ਮਾਨੈ॥
ਸੁਖ ਸਨੇਹੁ ਅਰੁ ਭੈ ਨਹੀ ਜਾ ਕੈ ਕੰਚਨ ਮਾਟੀ ਮਾਨੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
-ਨਾਨਕ ਲੀਨ ਭਇਓ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿਉ ਜਿਉ ਪਾਨੀ ਸੰਗਿ ਪਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 633)
-ਉਸਤਤਿ ਨਿੰਦਿਆ ਨਾਹਿ ਜਿਹਿ ਕੰਚਨ ਲੋਹ ਸਮਾਨਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1427) | 
