ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸੂਰਜ ਉਦੈ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਮ ਦਾ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਲਗਪਗ ਗਾਇਬ ਸੀ। ਇਸੇ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ‘ਧਰਮੁ ਪੰਖ ਕਰਿ ਉਡਰਿਆ' ਫੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਸਰਬ-ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਆਪਣੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ 'ਚ ਇਹ ਸਾਂਝ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਥਾਹ ਘਾਲਣਾ ਨੇ ਹੀ ਸਰਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ‘ਖਹਿ ਮਰਦੇ ਬਾਮ੍ਹਣਿ ਮਉਲਾਣੇ ' ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਕਮਾਉਣੋਂ ਰੋਕੇ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ‘ਸੱਜਣ’ ਨਾਂ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਤੇ ਮਾਰ-ਖਪਾ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਬਗਲੇ-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਹਿੱਤਾਂ ਵਾਸਤੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਜ਼ਾਮਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਕੌਡੇ ਭੀਲ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ-ਮੁਕਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਭ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਵਿਸਮਾਦੀ ਮਾਡਲ ਭਾਵ ਆਦਰਸ਼ ਸਿੱਖ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਵਿਤਕਰੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾ, ਠੰਡ/ਸੀਤਲਤਾ ਵਰਤਾਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ ਲਾਈ। ਐਸੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਾ, ਗ਼ਰੀਬ/ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਨੋ-ਮਨੋ ਨਿੱਗਰ ਮਦਦ ਦੇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਗੁਰਇਤਿਹਾਸ/ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ 'ਚ ਸੁਨਿਹਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ’ਚ ਅੰਕਿਤ ਹਨ।

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਪਹਿਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਵੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਇਸ ਸੁਦਿਸ਼ਾ 'ਚ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੁਆਰਾ ਥਾਪੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ, ਇਕ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੇ ਸਵੈ-ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦੈ। ਇਸ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਨੂੰ ਝੁਠਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਜੇ-ਨਿਵਾਜੇ ਸਿੱਖ-ਪੰਥ/ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਨੂੰ ਸਰਬਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨੇ (Specimen) ਵਜੋਂ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਦਾਤ-ਸੌਗਾਤ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇੰਨੀ ਨਿੱਗਰ ਸਿਖਲਾਈ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ 'ਚ ਹੋਈ ਹੈ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਐਸੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰਾਂ 'ਚੋਂ ਐਸੇ ਅਮਲੀ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਅਮਲ ਚ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਬਖ਼ਸ਼ੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਿੱਖ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜਿਸ ਕੋਨੇ 'ਚ ਵੀ ਬੈਠਾ ਹੈ ਉਹ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਹੀ ਭਲਾ ਮੰਗਦਾ ਹੋਇਆ ਨਿੱਤ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰੇਕ ਕੌਮ, ਹਰੇਕ ਨਸਲ, ਹਰੇਕ ਦੇਸ਼, ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੂੰ ‘ਸਭੁ ਕੋ ਮੀਤੁ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ ' ਅਤੇ ‘ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ’ ਜੈਸੇ ਗੁਰੂ-ਫੁਰਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੇਧ 'ਚ ਤੁਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਕਰਕੇ ਜਾਣਦਾ, ਪਛਾਣਦਾ ਤੇ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਦਾ ਇਹੀ ਕਰਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਵਿਹਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਸਲੀ ਘਿਰਣਾ ਦੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅੰਸ਼-ਮਾਤਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਘੁਸਣ ਦੇਣ ਪੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਮੁੜ ਨਸਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਕੁਚੱਕਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕ-ਲੋਟੂ ਸਾਮਰਾਜ ਹੋਂਦ `ਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੰਡਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਸਬਕ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਇਹ ਵਕਤ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਜੋ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਸਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ, ਨਾਲ ਪ੍ਰਪੱਕ ਰੂਪ 'ਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਸਤੇ ਸਜੱਗ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੰਥਕ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਸਹਿਤ ਕਾਇਮ-ਦਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜੂਝਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਆਪਣੀ ਅਣਖ, ਆਪਣਾ ਸਵੈਮਾਣ ਵੀ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ, ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਹਰ ਹੀਲੇ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਸਦ-ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਇਆ ਸਬਕ ਉਸ ਨੇ ਕਦਾਚਿਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ। ਵਕਤ ਦੇ ਇਸ ਖਾਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਸਵੈ-ਪੜਚੋਲ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਅਚੇਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਤਾਂ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੁਮਾਰਗ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਟ ਕੇ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ? ਕੀ ਉਹ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਤੇ ਛੂਤ-ਛਾਤ ਜਿਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ‘ਇਸਤਰੀ' ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰੂ-ਦ੍ਰਿੜਾਏ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਜਾਂ ਅਚੇਤ ਰੂਪ ’ਚ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ? ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਅਜੋਕੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਖੜੋਤਿਆਂ ਗੁਰੂ-ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਈ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਅੱਜ ਵੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਅੱਜ ਗੁਰੂ-ਕਾਲ ਵਾਲਾ ਹੀ ਆਪਸੀ ਡੂੰਘਾ ਪਿਆਰ, ਮਿਲਵਰਤਨ, ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।