ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਦੁੱਤੀ ਘਾਲਨਾਵਾਂ ਘਾਲ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਹਾਨੀਅਤ, ਸੱਚੀਆਂ-ਸੁੱਚੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਾਸਤੇ ਅਪਣਾਉਣਯੋਗ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਿਰਮਲ ਧਰਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਹਰੇਕ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਨਾਮਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਤਕਾਲੀ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ-ਆਸੀਨ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਕਿਉਂਕਿ ਤਤਕਾਲੀ ਹਾਲਾਤ ਕਾਫੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮੋੜ 'ਤੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਬਧ ਹੋਣ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਤੋਰਨਾ ਪਿਆ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਮਹਿਜ਼ ਸ਼ੌਂਕ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਹਾ ਕਿ ਕੁਝ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾਧਾ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਵਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਵੇਲੇ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਸੀ। ਵਕਤ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਦੀ ਤਾਂ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਹੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਅਨਿਆਈਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਝਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅਨਿਆਂ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਵ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨਿਵੇਕਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਆਈਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਘਿਰਣਾ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਕਤ ਦੇ ਲੋਧੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਵਿਰੋਧੀ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਚਰਣਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵੇਲੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਕਮ ਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨੇ ਕਠੋਰਚਿਤ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰੀ ਸਨ ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਸਦਾਅ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਚਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਭੈਅ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੱਚ ਦੀ ਸਦਾਅ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਮੰਦ-ਇਰਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣਹਾਰ ਸਪੂਤ ਸ੍ਰੀ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਕਤ ਦੀ ਜ਼ੁਲਮੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਡਟਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਛੇਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ-ਆਸੀਨ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਆਯੂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਸੀ ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੇ ਤੇ ਬੁਲੰਦ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਹੀ ਪਹਿਰਾਵਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਸਤਾਰ ਸੁਹਣੇ ਸੀਸ 'ਪੁਰ ਸਜਾ ਕੇ, ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੋ ਤੇਗਾਂ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਕੋਲ ਸ਼ਾਹੀ ਜਲਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ‘ਬਾਜ਼’ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਤਤਕਾਲੀ ਜ਼ੁਲਮੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ-ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਸਗੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਮਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਜ਼ੁਲਮ-ਜਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਕਰਵਾਈ। ਇਉਂ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਸਾਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤਤਕਾਲੀ ਜ਼ੁਲਮੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਵੰਗਾਰ ਸੀ ਕਿ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਈ ’ਤੇ ਜਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜ-ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਰੰਚਕ ਮਾਤਰ ਵੀ ਭੈਅ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਗੇ। ਛੇਵੇਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ-ਲੇਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼, ਸੰਦੇਸ਼ ਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜੇ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਨਸਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਭੇਟਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਕੁਸ਼ਤੀਆਂ, ਗਤਕਾ, ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਤੇ ਨੇਜ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਆਦਿ ਸਰੀਰਿਕ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਏ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖ ਸੈਨਾ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਤਤਕਾਲੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜਦਿਆਂ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਫਤਿਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਬੜੀ ਆਨ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਦਰਜ ਕਰਾਈ। ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ‘ਗੁਰ ਭਾਰੀ' ਦਾ ਸਾਜਿਆ-ਨਿਵਾਜਿਆ ਪੰਥ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੁਆਰਾ ਬਖਸ਼ੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਜ ਵੀ ਕੌਮੀ ਅਣਖ ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਮੁੜਬਹਾਲੀ ਵਾਸਤੇ ਡੂੰਘੀ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ-ਪੰਥ ਦੇ ਕੋਲ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਅਕੱਟ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਚੰਗੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਜ਼ਾਮਨ ਹੈ। ਜੁਲਾਈ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦਿਵਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ-ਵਰਸ਼ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਾਈ, ਉੱਥੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵੰਗਾਰ ਵੀ ਪਾਈ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਸੀਲਾ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਠੱਲ ਪਾ ਸਕੇ। ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਹ ਵਸੀਲਾ ਉਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ। ਆਓ, ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰੀਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦੱਸੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲੀਏ। ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਵਸਾਉਂਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੱਦੋਜਹਿਦ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। | 
