ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਲਮ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਕਲਮ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹੋਣ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਚੰਗੇ ਖੜਗਧਾਰੀ ਸੂਰਮੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਵੇਤਾ ਵਿਦਵਾਨ ਕਲਮਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਕਲਮ ਵੀ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਤੇਗ ਵੀ ਵਾਹੀ। ਰੂਹਾਨੀ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਲਾਏ ਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲਾਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਭੇਜ ਕੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਲਿਖਾਰੀ ਸਿੱਖ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਮੰਗਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਦਸਵਾਂ ਚਰਣ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ ਚੰਗਾ, ਸੋ ਭਿਜਵਾਣਾ। ਜੋ ਖਰਚ ਲਗੇ ਸੋ ਗੁਰੂ ਕੇ, ਘਰੂੰ ਲਾਣਾ

ਇਸ ਸੱਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਵੀ-ਜਨ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ 1737 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਲਖਣ ਨੇ 1741 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਤਨਸੁਖ ਨੇ ਹਿਤੋਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। 1740 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਕਵੀ ਗੋਪਾਲ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ‘ਮੋਹ ਮਰਦ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕਥਾ’ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਅਨਕੂਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਲੂ ਰਹੀਆਂ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਪਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਰਤੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਕਵੀ-ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਵੀ— ਆਲਮ, ਸੁਖਦੇਵ, ਬ੍ਰਿੰਦ ਚੰਦ, ਕਾਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਕੁਵਰੇਸ਼, ਨੰਦ ਰਾਮ ਅਤੇ ਨੰਦ ਲਾਲ ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਏ। ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਲਈ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 52 ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ— ਉਦੇ ਰਾਇ, ਅਣੀ ਰਾਇ, ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ, ਅੱਲੂ, ਆਸਾ ਸਿੰਘ, ਆਲਮ, ਈਸ਼ਵਰ ਦਾਸ, ਸੁਖਦੇਵ, ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ, ਸੁਖੀਆ, ਸੁਦਾਮਾ, ਸੈਨਾਪਤੀ, ਸ਼ਾਮ, ਹੀਰ, ਹੂਸੈਨ, ਅਲੀ, ਹੰਸ ਰਾਮ, ਕੱਲੂ, ਕੁੰਵਰੇਸ਼, ਖਾਨ ਚੰਦ, ਗੁਣੀਆ, ਗੁਰਦਾਸ, ਗੋਪਾਲ, ਚੰਦਨ, ਚੰਦਾ ਜਮਾਲ, ਟਹਿਕਨ, ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਨਾਨੂ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਦਾਸ, ਨਿਹਾਲ ਚੰਦ, ਨੰਦ ਚੰਦ, ਨੰਦ ਲਾਲ, ਪਿੰਡੀ ਦਾਸ, ਬਿਧੀ ਚੰਦ, ਬੁਲੰਦ, ਬ੍ਰਿਖ, ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ, ਮਥੁਰਾ, ਮਦਨ ਲਾਲ, ਮਦਨ ਗਿਰੀ, ਮੱਲੂ, ਮਾਨ ਦਾਸ, ਮਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਮੰਗਲ, ਰਾਮ, ਰਾਵਲ ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਲੱਖਾ ਲਿਖੇ ਹਨ।

ਆਲਮ ਕਵੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅਜ਼ਮ ਪਾਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਤੋਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਸਾ ਰਾਜਾ ਭੋਜ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਐਸਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਇਹ ਦਾਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੰਡੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ:

ਸ਼ੋਭਾ ਹੂੰ ਕੇ ਸਾਗਰ ਨਵਲ ਨੇਹ ਨਾਗਰ ਹੈ, ਬਾਲੰ ਭੀਮ ਸਮ ਸ਼ੀਲ ਕਹਾਂ ਲੋ ਮਿਨਾਈਏ।
ਭੂਮ ਕੇ ਬਿਭੂਖਨ ਜੁ ਦੂਖਨ ਕੇ ਦੂਖਨ, ਸਮੂਹ ਸੁਖ ਹੂੰ ਕੇ ਮੁਖ ਦੇਖੇ ਤੇ ਅਘਾਈਏ।
ਹਿੰਮਤ ਨਿਧਾਨ ਆਨ ਦਾਨ ਕੋ ਬਖਾਨੇ ਜਾਨੇ, ‘ਆਲਮ’ ਤਮਾਮ ਜਨਮ ਆਠੋ ਗੁਨ ਗਾਈਏ।
ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭੋਜ ਕੀ ਸੀ ਮੌਜ ਤੇਰੇ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਪਾਈਏ।

ਮੰਗਲ ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਦਾ ਸਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸੱਚ-ਮੁੱਚ ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੋ:

ਪੂਰਨ ਪੁਰਖ ਅਵਤਾਰ ਅਨਿ ਲੀਨੀ ਆਪ, ਜਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਮਨ ਚਿਤਵੈ ਸੋ ਪਾਈਏ।
ਘਟਿ ਘਟਿ ਬਾਸੀ ਅਬਿਨਾਸੀ ਨਾਮ ਜਾ ਕੋ ਜਗ, ਕਰਤਾ ਕਰਨਹਾਰ ਸੋਈ ਦਿਖਰਾਈਏ।
ਨੌਮੇ ਗੁਰ ਨੰਦ, ਜਗ ਬੰਦ ਤੇਗ ਤਯਾਰ ਪੂਰੇ, ਮੰਗਲ ਸੁ ਕਬਿ ਕਹਿ ਮੰਗਲ ਸੁਬਾਈਏ।
ਆਨੰਦ ਕੇ ਦਾਤਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ, ਚਾਹੈ ਜੋ ਅਨੰਦ ਤੌ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਆਈਏ।

ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਸ੍ਰੀ ਹੰਸ ਰਾਮ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਸਨੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੋਤਾ ਚੰਦ੍ਰ ਸ਼ੇਖਰ ਬਾਜਪੇਯੀ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਕਵੀ ਹੰਸ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਵੀ ਹੰਸ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ‘ਕਰਨ ਪਰਬ’ ਦਾ 1695 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਚਾਰ ਬਰਨ ਚਾਰੋਂ ਜਹਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਕਰਤ ਅਨੰਦ।
ਤਾ ਕੋ ਨਾਮ ਅਨੰਦ ਪੁਰ ਹੈ ਅਨੰਦ ਕੋ ਕੰਦ॥
ਸੰਬਤ ਸਤ੍ਰਾਂ ਸੈ ਬਰਸ ਬਾਵਨ ਬੀਤਨ ਹਾਰ।
ਮਾਰਗ ਵਦੀ ਤਿਥਿ ਦੂਜ ਕੋ ਤਾਂ ਦਿਨ ਮੰਗਲਵਾਰ॥
ਹੰਸ ਰਾਮ ਤਾਂ ਦਿਨ ਕਰਯੋ ਕਰਨ ਪਰਬ ਅਰੰਭ... (ਕਰਨ ਪਰਬ, ਪੰਨਾ ਪਹਿਲਾ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਟਕੇ ਦਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਵੀ ਹੰਸ ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਪਰਬ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਪ੍ਰਿਥਮ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ਰਾਖ ਕਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਉਦਾਰ।
ਟਕਾ ਕਰੇ ਬਖਸ਼ੀਸ ਤਬ ਮੋ ਕੋ ਸਾਠ ਹਜਾਰ॥
ਭਾਖਾ ਅਸਥਵਿਿਚਤ੍ਰ ਕਰਿ ਸੁਨੇ ਸੁਕਵਿ ਪ੍ਰਬੀਨ।...

ਕਵੀ ਹੰਸ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਉਪਮਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਵਿਧਾਨ ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਤਾ ਕੇ ਕਿਹਿ ਬਿਧਿ ਬਰਨਿਯੇ ਨਗਰ ਬਾਗ ਬਨ ਬ੍ਰਿੰਦ
ਕੂਪ ਤੜਾਗਨ ਕੇ ਲਖੇ ਜਲ ਨਿਧਿ ਲਾਗਤ ਮੰਦ।
ਹਾਟ ਬਾਟ ਬਾਂਧੇ ਸਭੈ ਮਾਨਿਕ ਮੋਲ ਅਪਾਰ।
ਤਾਂ ਮੈ ਜਟਿਤ ਭਲੇ ਕਿਯੇ ਮਣਿ ਗਣ ਹੀਰਾ ਲਾਲ।
ਰਚਨਾ ਰਚੀ ਰਚੈ ਅਜੌਂ ਵਿਸੁ ਕਰਮਨ ਕੀ ਭੀਰ।
ਧਾਮਨ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਬੰਧੀ ਸ਼ਤ ਰੁਦ੍ਰਾ ਕੇ ਤੀਰ। . . .

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਗਰ ਵਿਚਲੇ ਬਾਗਾਂ, ਬਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੀਏ? ਖੂਹਾਂ ਤਲਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੀ ਹੋਛਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਘਾਟਾਂ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਮੁੱਲ ਦੇ ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੀਰੇ, ਲਾਲ ਅਤੇ ਮਣੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਬੇਅੰਤ ਰਚਨਾ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਧਾਮਾਂ ਉੱਪਰ ਧਰਮ ਦੇ ਝੰਡੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਝੁੱਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਇਤਨੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਹਨ ਕਿ ਯਾਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਮ੍ਰਿਗਜਲ ਦੀ ਲਹਿਰ ਬਹਿਰ ’ਤੇ ਅੱਖ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦੀ। ਜਿਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚਾਰੇ ਵਰਣ ਤੇ ਚਾਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਨੰਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਨੰਦ ਦੇ ਜੜ੍ਹ ਮੂਲ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ, ਉਸ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਹੈ। ਸੰਗਤ, ਸਿੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਿੱਥੇ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਸ ਥਾਂ ਧਰਮ ਧਰੰਧਰ (ਧਰਮ ਦੇ ਧੁਰੇ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਧੀਰ ਨਾਇਕ (ਧੀਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਾਇਕ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੰਨਾ 4910 ’ਤੇ ਕਵੀ ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ ਕੇਸ਼ਵ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਵੀ ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਰਤਿ ਰਹੱਸ ਦੇ ਪੰਨਾ 4 ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਸ਼ਯਪ ਬੰਸੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਕੋਹ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਤੋਂ ਅੱਸੀ ਕੋਹਾਂ ਉੱਤੇ, ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਨੌਂ ਕੋਹ ਅਤੇ ਜਮਨਾ ਤੋਂ ਚਾਰ ਕੋਹ ਦੂਰ ਬੜੀ ਗ੍ਰਾਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿਰਕੱਢ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਔਰੰਗਜੇਬ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ 1695 ਈ. ਵਿਚ ਦ੍ਰੋਣ ਪਰਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਸਾਮੁਦ੍ਰਿਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਤਾ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੰਨੇ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਸੂਚਨਾ ਤੋਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਸੰਬਤ ਸਤ੍ਰਹ ਸੈ ਅਧਿਕ ਬਾਵਨ ਬੀਤੇ ਔਰ ਤਾ ਮੈ ਕਵਿ ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਯਾਂ ਕਿਯੋ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋ ਤੌਰ॥

ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਕੁੰਵਰੇਸ਼ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਰਾਜਤ ਹੈ ਦਿਵਜ ਰਾਜ ਗਿਰਾਜਿਤ ਬੇਦ ਪਢੇ ਸੁਭ ਪੋਥਿਨ ਬਾਂਚੈ।
ਬਾਹੁਜ ਬਾਹੁ ਬਲੀ ਬਿਸੁ ਹੈ ਧਨੀ ਸੂਦ ਸਹੈ ਇਨ ਕੀ ਸਬ ਆਂਚੈ।
ਜੈਸੇ ਲਖਯੋ ਪੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੋ ਐਸੋ ਨ ਔਰ ਕਹੀ ਹਮ ਸਾਂਚੈ।
ਇੰਦ੍ਰ ਕੁਬੇਰ ਸਰਾਹਤ ਹੈ ਤਿਹੁੰ ਲੋਕਨ ਕੀ ਤਿਹੁੰ ਰੇਖਨ ਖਾਂਚੈ॥

ਬਾਕ-ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਣ ਵਾਲੇ (ਗਿਰਾਜਿਤ) ਵਿਦਵਾਨ ਲੋਕ ਬਿਰਾਜ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਸੁਭ ਪੋਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਚਦੇ ਹਨ। ਛੱਤ੍ਰੀ ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧਨੀ ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੇਜ ਦੀ ਆਂਚ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਗਰ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਅਜਿਹਾ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜੈਸੇ ਪੁਰ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੂ ਕੋ ਸੋਹੈ ਤੀਨ ਲੋਕਨ ਮੇ ਐਸੇ ਕੋਊ ਸੋਭਾ ਪੁੰਜ ਧਰ ਹੈ।
ਨਾਨਾ ਬਿਧਿ ਮਨਿ ਜਾਲ ਕੁਟਮ ਪ੍ਰੋਤਲੀ ਮਾਲ ਜਾ ਕੋ ਪੇਖ ਹਾਲ ਔਰ ਪੁਰ ਹੋ ਤਰੈ ਹੈ॥

ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨਗਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸੋਭਦਾ ਹੈ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ੋਭਾ ਦਾ ਪੁੰਜ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਣੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ, ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਲਟਕਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਹਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਤੋਂ ਆਪ ਨੀਵਾਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੇਵਰੇਸ਼ ਐਸੇ ਪੈ ਨ ਕੋਊ ਦੇਵ ਜਾਲ ਹਾਲ ਕਰੈ ਜੋ ਨਿਹਾਲ ਨੈਕੁ ਨਏ ਠਾਨ ਥਾਨ ਮੈਂ।
ਤਾ ਹੀ ਠੋਰ ਪਾਵੈ ਮਨ ਇੱਛਾ ਤੇ ਅਧਿਕ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬੰਦ ਸਿੰਘ ਪੁਰ ਜਹਾਂਨ ਮੈਂ ਜਹਾ ਨਮੈਂ॥

ਕੁਵਰੇਸ਼ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਨ ਵਿਚ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪ ਚੱਲ ਕੇ, ਆ ਕੇ, ਘਰੀਂ ਬੈਠਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਲ ਕਰ ਜਾਣ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਗਰ (ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਨੂੰ ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਭੀ ਕੋਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਥੇ ਹੀ ਜਿਨੀ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਕ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਸ੍ਰੀ’ ਨੂੰ ਦੋਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰੀ ਦੌਲਤ ਦੇ ਅਰਥ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰੀ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ। ਮੰਗਲ ਰਾਇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਅਪਣੀ ਰਚਨਾ ‘ਸ਼ਲਯ ਪਰਬ ਭਾਖਾ’ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਕਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਮਨ ਹਰਖ ਹਵੈ ਮੰਗਲ ਲਿਯੋ ਬੁਲਾਇ।
ਸ਼ਲਯ ਪਰਬ ਆਗਿਆ ਕਰੀ ਲੀਜੈ ਤੁਰਤ ਬਨਾਇ॥

ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਉਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ:

ਸ਼ਲਯ ਪਰਬ ਭਾਖਾ ਭਯੋ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਰਾਜ।
ਅਰਬ ਖਰਬ ਬਹੁ ਦਾਨ ਦੈ ਕਰ ਕਵਿਯਨ ਕੋ ਕਾਜ॥

ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਮੰਗਲ ਕਵੀ ਨੂੰ ਪਸਰੂਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਮੰਗਲ ਕਵੀ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਰਚਨਾ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ‘ਸ਼ੱਲਯ ਪਰਬ’ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਛੰਦ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਮੰਗਲ ਰਾਇ ਕਵੀ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪੰਜਾਬੀ ਛੰਦ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੰਗਲ ਰਾਇ ਕਵੀ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਅੰਸ਼ ਸਰਲ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂਵੀਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹੋਰਨਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਵੀ ਮੰਗਲ ਰਾਇ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਰਥੀ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੂਲ ਦੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ (ਕਥਾ ਤੱਤ ਨੂੰ ਵਧਾਏ ਘਟਾਏ ਬਿਨਾਂ) ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਚੰਗਾਂ ਸਫਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਪਟਨੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਕਵੀ ਭਾਈ ਅਣੀ ਰਾਇ ਅਤੇ ਭਾਈ ਅਣੀ ਰਾਇ ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ। ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਕਵੀ ਅਣੀ ਰਾਇ ਨੂੰ ਪਾਕਪਟਨ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਭਗਵਤੀ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਨੇ ਕਵੀ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਭੱਟ ਦਸਦਿਆਂ ਅਕਬਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਕਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਰਚਨਾ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕਾ’ ਦਾ ਖਰੜਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਅਤੇ ਡਾ. ਜਯ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਸੀ। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਲ 1700-1703 ਈ. ਦਾ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਰਚੇ ਗਏ ਕਿਸੇ ਭੀ ਜੰਗਨਾਮੇ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲੀ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕੁਲ 68 ਛੰਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਭੀ ਦਰਜ ਹਨ। ਕਵੀ ਅਣੀ ਰਾਇ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂ ’ਤੇ ‘ਰਾਇ’ ਛਾਪ ਵੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਭੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਦਾ ਹੈ:

ਬਾਂਕੇ ਬਨੈਤ ਮੰਡਤ ਜੋਧਾ ਸਭੈ ਸੱਜਿ ਸਨਾਹਿ।
ਸਿਰ ਖੋਲ ਬਕਤਰ ਜਿਗੈ ਪਾਗੀ ਬਾਂਧ ਕੈ ਗਜਗਾਹਿ।
ਸੂਰੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਰਸ ਸਾਚੈ ਬੀਰ ਖੇਤ ਖਿਲਾਰਿ।
ਤਰਵਾਰ ਜਮਧਰ ਤੀਰ ਬਰਛਾ ਸਿਪਰ ਲੇ ਹਥਿਆਰਿ। . . .
ਭਾਰਥ ਮਦਯੋ ਤੁਵ ਲੋਕ ਮੈ ਗੁਰ ਦੇਵ ਖਾਂਡੇ ਸੂਰ।
ਸਿਰ ਤਾਜ ਸੋਢੀ ਸਿੰਘ ਗੋਬਿੰਦ ਜਗਤ ਸਾਕੇ ਪੂਰ॥

ਬਾਂਕੇ ਵਰਦੀ-ਧਾਰੀ ਕਟ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋਧਾ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਜੋਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸਿਰ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸੰਜੋਅ ਪਹਿਨ, ਜਿਗਾ-ਕਲਗੀ ਧਾਰ ਕੇ ਹਾਥੀਆਂ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਝੁੱਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੂਰਮੇ, ਬੀਰ, ਸੱਚੇ ਬਹਾਦਰ, ਰਣ ਖੇਤ ਦੇ ਖਿਲਾੜੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਕਿਰਪਾਨ, ਜਮਧਰ, ਤੀਰ, ਬਰਛਾ, ਢਾਲ ਆਦਿ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਬੰਦੂਕ, ਬਾਣ, ਨਿਸ਼ਾਨ, ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹੇ ਛੋਟੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਸ ਉੱਤੇ ਚੌਰ ਝੁਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੈਦਲ, ਲੜਾਕੇ ਬਹਾਦਰ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਮਾਰੂ ਵਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੰਦਭੀਆਂ (ਨਗਾਰੇ ਵਰਗਾ ਇਕ ਵਾਜਾ) ਦੀ ਘਨਘੋਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਧਾਰ ਕੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਗਰਦ ਉੱਡ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਧੁੰਦ ਵਾਂਗ ਛਾ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਛੁਪ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਿੱਖੇ ਤੇਜ ਘੋੜੇ ਜੋ ਮਸਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਹਵਾ ਨਾਲੋਂ ਅੱਗੇ ਲੰਘਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਲੇਰਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਾਕੇ ਪੂਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।

ਚਾਰੂ ਭਬੂਕਾ ਬਾਨ ਛੂਟੇ ਗਰਜ ਗੋਲਾ ਤੋਪ।
ਧਰ ਲੁੱਟ ਟੁੱਟ ਸੰਜੋਹੇ ਬਕਤਰ ਜੁੱਟ ਜਿਰਹਾ ਟੋਪ।
ਇਕ ਘਾਇ ਘੂੰਮੈ ਦੇਖਿ ਝੂਮੈਂ ਇਕ ਛੋਡੈ ਪ੍ਰਾਨ।
ਜਿਹ ਬੀਰ ਨਚੈਂ ਰੁਧਰ ਰਚੈਂ ਮਚੋ ਕੀਚਕ ਖਾਨ।
ਸਰ ਸਿਲ ਸੁਹਲ ਖਿਲਾਰ ਖਿਲੇ ਇਕ ਮੱਲੈ ਖੱਗ।. . .
ਕੀਨੀ ਫਤੇ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ।
ਸਿਰਤਾਜ ਸੋਢੀ ਸਿੰਘ ਗੋਬਿੰਦ ਰਹਯੋ ਜਗਮਗ ਛਾਜ॥

ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਣ, ਭਬੂਕਿਆਂ ਵਾਂਗ ਛੁੱਟੇ ਅਤੇ ਗਰਜਦੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਗੋਲੇ ਛੁੱਟੇ। ਧਰਤੀ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਗਈ ਅਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਜ਼ਿਰਹਾ ਬਕਤਰ, ਸੰਜੋਅ, ਲੋਹ ਟੋਪ ਖਿੰਡ ਗਏ। ਇਕ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਝੂੰਮਦੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ। ਬਹਾਦਰ ਫੇਰੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ, ਲਹੂ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਲਾਲ-ਲਾਲ ਚਿੱਕੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕਨਾਂ ਦੇ ਖੰਡ-ਖੰਡ ਹੋਏ ਸਰੀਰ, ਖਿੜੇ ਕੰਵਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਇਕਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਤਲਵਾਰਾਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਸੁਣਦਿਆਂ ਅਜਿਹੇ ਵੈਰੀ (ਬਾਦਸ਼ਾਹ) ਦਿਲ ਵਿਚ ਕੰਬ ਉੱਠੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਸੇਕ ਨਾਲ ਉਹ ਇਉਂ ਡੋਲ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਪਾਰਾ ਡੋਲਦਾ ਹੈ।

ਅਦਲ ਆਲਮ ਸ਼ਕਲ ਜੋਧਾ ਜਗ ਜਾਨੋ।
ਨਾਸ ਹੋਇ ਤਿਹ ਬਾਸ ਰਾਸ ਜਿਹ ਹੁਕਮ ਨ ਮਾਨੋ।
ਪਰੀ ਨਾਥ ਚਹੂੰ ਓਰ ਤੂੰ ਜੁ ਨਰ-ਨਾਥ ਭਯੋ ਭੁਵ।
ਕਰੀ ਸੁਜਸ ਦਿਗ ਬਿਜੈ ਛਿਨਕ ਰਾਵਰੇ ਚਰਨ ਛੁਵ।
ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜਗ ਮੈਂ ਬਲੀ ਸੁਕਵਿ ਰਾਇ ਪੌਰਖ ਪ੍ਰਬਲ।

ਇਨਸਾਫ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਣੀਜਾਣ ਤੇ ਕਲਾਵਾਨ, ਜੋਧਾ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੀ ਜਾਣੋ। ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਸਭ ਪੂੰਜੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਹਾਂ ਕੂਟਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਨੱਥ ਪਾ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਜ਼ਰਾ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਆਪ ਦੇ ਚਰਨ ਛੋਹੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਸੁਜਸ ਵਿਚ ਦਿਗਵਿਜੈ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਬਲਵਾਨ ਹੈ।

ਤਖਤ ਬੈਠ ਅਨੀਤਿ ਕੋ ਸੁਨੇ ਨ ਚਿਤ ਅਕੁਲਾਇ।
ਤਾ ਕੋ ਕਰ ਤਾ ਦਿਨਨ ਕੇ ਕਿਉ ਨ ਲਗ ਫਲ ਆਇ।
ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੂ ਕਰੈ ਦਿਉਲ ਢਹਾਵੈ ਨਿੱਤ।
ਫਰਿਆਦ ਲਗੀ ਦਰਗਾਹ ਮੈ ਕਰਤਾ ਧਰੇ ਨ ਚਿੱਤ॥
ਹੁਕਮ ਹੁਓ ਗੋਬਿੰਦ ਕੋ ਉਤਰਯੋ ਅਵਨੀ ਜਾਇ।
ਕੁਟਲ ਕਰਮ ਔਰੰਗ ਕਰੈ ਤਾ ਕੋ ਦੇਹੁ ਸਜਾਇ॥
ਧਨੁਖ ਚਕ੍ਰ ਖੰਡਾ ਧਰੇ ਹਿੰਦੂ ਪਤਿ ਸੁਲਤਾਨ।
ਸੋਢਵੰਸ਼ ਅਵਤਾਰ ਹੋ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਲਵਾਨ॥

ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭੀ ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਤ ਅਨੀਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਬੇਚੈਨ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੱਥ ਲਗੇਗਾ ਅਰਥਾਤ ਜ਼ਰੂਰ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ। (ਔਰੰਗਜੇਬ) ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਢਹਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਹ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ) ਕਰਤਾਰ ਦੇ ਮਨੋਂ ਲਹਿ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਨੂੰ (ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ) ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਨਮ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਲਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜੋ ਮਾੜੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸਜਾ ਦੇਵੋ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਚੱਕਰ ਤੇ ਖੰਡਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ।

ਜੀਤੇ ਦਿਨ ਦੱਛਨ ਬਿਚੱਛਨ ਬਨੈਤ ਬਾਕੇ। ਨਾਕਰ ਨਿਪਟ ਆਦਰ ਸਪਾਹੀ ਕੋ।
ਜਾ ਕੇ ਤ੍ਰਾਸ ਬੈਰੀ ਬਨਬਾਸ ਨਿਸ ਬਾਸ ਲੇਤ ਛਾਡੇ ਸੁਖ ਆਸ ਉਪਹਾਸ ਜਾਹੀ ਤਾਹੀ ਕੋ।
ਜੋਧਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਉਦਾਰ ਆਯੋ ਰਾਇ ਕਵਿ ਗਹਤ ਨਾ ਬਾਰ ਕੈਈ ਬਰ ਅਵਗਾਹੀ ਕੋ।
ਏਕ ਫੌਜੈ ਫੇਰ ਏਕ ਓਰ ਏਹੁ ਜੋਰ ਕਰੈ ਤੇਰੀ ਤਰਵਾਰ ਹੈ ਬਿਰਚਿ ਪਤਸਾਹੀ ਕੋ

ਜਿਸ ਨੇ ਬੜੇ ਬੜੇ ਚੁਸਤ ਚਲਾਕ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਜੋਧੇ ਜਿੱਤੇ ਹਨ, ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਬੇਜੋੜ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਵੈਰੀ ਬਨਬਾਸ ਲੈ ਕੇ ਭੀ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੇ, ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ, ਸਭ ਦੀਆਂ ਟਿਚਕਰਾਂ ਸਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਜ਼ਮਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਰਾਇ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਉਦਾਰ ਜੋਧਾ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਕੋਈ ਰੋਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਪੁੰਡਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਦਬਾਉ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਕਿਸਮਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਵਿਧਾਤਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਪਾਯੋ ਜੋਤ ਪਤ੍ਰ ਸਤ੍ਰ ਪਤ੍ਰ ਜਯੋ ਪੁਰਾਨੇ ਭਏ ਏਕ ਉਡ ਗਏ ਏਕ ਪਵਨ ਉਡਾਤ ਹੈਂ।
ਫੂਲੈ ਸੁਖ ਫੂਲ ਸੂਲ ਉਠੇ ਉਰ ਬੈਰਿਨ ਕੇ ਚਾਹਤ ਅਰਨ ਸੋ ਅਰਨ ਬਿਲਲਾਤ ਹੈਂ।
ਪਾਯੋ ਫਲ ਪ੍ਰਗਟ ਪ੍ਰਤਾਪ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਕੋ ਸੁ ਜੋਧਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਿ ਬੰਦ ਰਸ ਕੀਰਤਿ ਚੁਚਾਤ ਹੈਂ।
ਸੂਰਨ ਕੀ ਲਾਜ ਮੁਖ ਪਾਲਪ ਸਮਾਜ ਆਜ ਤੇਰੀ ਤਰਵਾਰ ਰਿਤੁ ਰਾਜ ਸੀ ਦਿਖਾਤ ਹੈਂ।

ਜਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਪੁਰਾਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਝੜ ਗਏ, ਇੱਕ ਉਡ ਗਏ, ਇਕਨਾ ਨੂੰ ਹਵਾ ਅਜੇ ਉਡਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਫੁਲਵਾੜੀ ਖਿੜ ਪਈ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਸੂਲ ਉਠ ਪਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਅੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਤਰਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।ਫਲ ਸਰੂਪ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਸ ਦਾ ਰਸ ਡੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਲਾਜ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਖੇੜਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾਨ ਅੱਜ ਬਸੰਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ।

ਤੁਰੰਗ ਫ਼ੌਜ ਫੌਰ ਤੇ ਮਤੰਗ ਮਾਨ ਮੋਰ ਕੇ ਲਰੇ ਕਰੇ ਅਧੀਰ ਸਤ੍ਰ ਜੈਤ ਪਤ੍ਰ ਪਾਨ ਕੋ।
ਜਿਤੇ ਸਮੀਪ ਕੋ ਗਿਨੇ ਕ੍ਰਿਸਾਨ ਕੋਪ ਜਯੋ ਹਨੈ ਪ੍ਰਚੰਡ ਖੰਡ ਕਿੱਤ ਮੁੰਡ ਤੇਜ ਪੁੰਜ ਭਾਨ ਕੋ।
ਘਟਾ ਛਟਾ ਬਿਦਾਰਨੀ ਦੀਨ ਧਰਾ ਪ੍ਰਹਾਰਨੀ ਕੰਕਾਲ ਬਯਾਲ ਕਾਲ ਕੂਟ ਗੂੜ੍ਹ ਬਯਾਨ ਤ੍ਰਾਨ ਕੋ।
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੀਪ ਦੇਸ ਮੈ ਪੁਰੀ ਗਨੇਸ ਸੇਸ ਮੈ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਕੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕੇ ਸਮਾਨ ਕੋ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨੇ ਘੁੜ-ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਤੋੜ ਕੇ, ਵੈਰੀ ਬੇਦਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਭੀ ਕੋਈ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਵਾਢੀ ਲੱਗੇ ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ ਸਿਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕਰ ਕੇ ਟੋਟੇ ਕਰ ਦਿਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਤੇਜ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੈ। ਘਟਾਵਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਜਿਹੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ (ਜ਼ਾਲਮ) ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ-ਮਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸੱਪ ਦੇ ਜੁੱਸੇ ਜਿਹੀ ਲਚਕੀਲੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤਿ ਜੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ‘ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਬ੍ਰਜੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਨਿਰੰਕਾਰ ਆਕਾਰ ਕਰ ਮਨਸਾ ਮਨ ਬੀਚਾਰ
ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਸੰਸਾਰ ਕੋ ਪ੍ਰਗਟ ਭਯੋ ਕਰਤਾਰ
ਕਰਨ ਕਰਾਵਨਹਾਰ ਪ੍ਰਭੁ ਸਮਰਥ ਸਿੰਘ ਗੋਬਿੰਦ
ਕਲਾਧਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਭਯੋ ਚਹੁੰ ਦਿਸ ਭਯੋ ਅਨੰਦ।

ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿਰੰਕਾਰ ਨੇ ਆਕਾਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਧਾਰੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਰਤਾਰ ਆਪ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮਰਥ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਰਤਾਰੀ ਕਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿਯੋ ਹੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਾਸ ਚਮਕੀ ਚਹੂੰ ਓਰ ਤਹਾਂ ਜੋਤਿ ਲਾਜਵੰਤ ਭਯੋ ਸੂਰਜ ਅਰੁ ਚੰਦ ਹੈ।
ਜਾ ਕੋ ਦਰਸਨ ਐਸੇ ਦੁਰਮਤਿ ਮਲ ਸਗਲ ਖੋਤ ਬਿਨਸਤ ਸਕਲ ਪਾਪ ਛੂਟਤਿ ਸਭ ਬੰਦ ਹੈ।
ਖਾਲਸੇ ਸੈ ਸਫੁਲ ਸੇਵ ਕਰਤ ਹੈ ਸਕਲ ਦੇਵ ਐਸੋ ਜੋ ਬਤਾਯੋ ਭੇਵ ਉਪਜਤ ਅਨੰਦ ਹੈ।
ਕਹੋ ਸਿਖੋ ਵਾਹਗੁਰੂ ਵਾਹਗੁਰੂ ਵਾਹਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਹੈ॥
ਕਹੋ ਸਿਖੋ ਵਾਹਗੁਰੂ ਵਾਹਗੁਰੂ ਵਾਹਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਹੈ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਤਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜੋਤਿ ਜਗਮਗਾ ਉਠੀ। ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਦਾ ਅਭਿਮਾਨ ਸੀ ਸ਼ਰਮਾਅ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਜਿਹੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ ਕਿ ਬੁਰੀ ਮੱਤ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਗੁੱਝਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਨੰਦ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਈ ਸਿੱਖੋ, ਆਖੋ! ਵਾਹਗੁਰੂ, ਵਾਹਗੁਰੂ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਸਤਿਗੁਰੂ, ਕਿਉਂ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਹੈ।

ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਾ ਬਲ ਧਾਰ ਬਿਦਾਰ ਦਏ ਦਲ ਤੁਰਕਨ ਕੇ ਰੇ।
ਐਸੀ ਭਈ ਪ੍ਰਭੂ ਕੀ ਰਚਨਾ ਸਭਿ ਭਾਜ ਗਏ ਫਿਰ ਆਏ ਨ ਨੇਰ।
ਰਾਵ ਬਿਸਾਲੀ ਕੌ ਆਨ ਮਿਲਯੋ ਕਰ ਜੋਰਿ ਕਹਯੋ ਹਮ ਸੇਵਕ ਤੇਰੇ।
ਕੀਨੀ ਮਯਾ ਤਿਹ ਠਉਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁ ਕਿਯੇ ਤਿਹ ਠਾਂਵ ਤਿਹੀ ਪੁਰ ਡੇਰੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਲ ਧਾਰ ਕੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਦਲ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ ਭੱਜ ਗਏ,ਮੁੜ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਬਿਸਾਲੀ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹਜ਼ੂਰ ਆ ਕੇ ਸਾਥ ਦੇਣ ਦਾ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਿਹਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ਉਸੇ ਨਗਰੀ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਕੀਤਾ।

ਸੀਸ ਪੈ ਤਾਜ ਲੈ ਸੋਨ ਕਲਗੀ ਧਰੀ ਲਾਲ ਹੀਰੇ ਜ਼ਰੀ ਜਗਮਗਾਵੈ।
ਹੀਰੈ ਪੰਨਾ ਖਰੇ ਓਰ ਮੋਤੀ ਜਰੇ ਝਲਕ ਛਬਿ ਸੋਭ ਤਾਂ ਕੀ ਸੁਹਾਵੈ।. . .
ਦਿਸ ਦਾਹਨ ਬਾਨ ਕਮਾਣ ਸਜੈ ਕਰ ਮੈ ਬਰਛਾ ਚਮਕੈ ਅਬ ਹੀ।
ਸਬ ਦੂਤਨ ਛਾਰ ਕਰੌਂ ਛਿਨ ਮੈਂ ਕਹਿ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਚੜ੍ਹੇ ਤਬ ਹੀ॥

ਸੀਸ ’ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਕਲਗੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਜੜਿਆ ਲਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੀਰੇ ਪੰਨੇ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀ ਜੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਝਲਕਵੀਂ ਛੱਬੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਸੁਹਾਉਣੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਫੁੰਦਿਆਂ ਦੀ ਝੋਕ ਅਜਿਹੀ ਜੋਤਿ ਖਿਲਾਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸੋਭਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਸੋਭਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸੰਤ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰੇ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਨਾਲ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲੇ ਹੁਣ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਲੱਕ ਨਾਲ ਕਿਰਪਾਨ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਮਧਰ, ਅਲੀਬੰਦਾ ਅਤੇ ਢਾਲ ਭੀ ਫੱਬ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਕਮਾਨ ਬਾਣ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬਰਛਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਪਲ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਦਿਆਂਗਾ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਭਏ ਭੈਮਾਨ ਪਾਤਾਰ ਆਕਾਸ ਕਹਯੋ ਕਰਤਾਰ ਦਿਸ ਦਛਿ ਆਨੋ।
ਕੌਨ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਫੇਰ ਦੱਛਨ ਦਿਸਾ ਭਏ ਹੈ ਸਵਾਰ ਕੈਸੇ ਕਿ ਮਾਨੋ।
ਸਿਧ ਸਾਧਕ ਸਭੋ ਭਏ ਭੈਮਾਨ ਅਬ ਕੌਨ ਕੀ ਕਾਨ ਗੁਰੂ ਕੀ ਨਸਾਨੋ।
ਡੰਕ ਦੀ ਘੋਰ ਸੁਨਿ ਲੰਕ ਕੰਪੀ ਚੜ੍ਹੇ ਸਿੰਘ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਐਸੇ ਬਖਾਨੋ॥

ਆਕਾਸ਼ ਪਾਤਾਲ ਭੈਮਾਨ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਕਰਤਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਆਓ। ਫਿਕਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭੂ ਜੀ ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਵਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਭੇਤ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਧ ਸਾਧਕ ਭੀ ਭੈਮਾਨ ਹੋਏ ਕਿ ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਣ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਆਣ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਬਚਾਵੇਗਾ। ਡੰਕੇ ਦੀ ਘਣਘੋਰ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉੱਠੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਐਸੋ ਬਿਚਾਰ ਕਰੋ ਮਨ ਮੀਤ ਗਿਰੈ ਭ੍ਰਮ ਭਤਿ ਸੋਈ ਬਿਧਿ ਕੀਜੈ।
ਸੰਤਨ ਮੈ ਸੁਖ ਹੋਤ ਨਿਵਾਸ ਬਿਲਾਸ ਸਦਾ ਤਹਾਂ ਨਾਮ ਜਪੀਜੈ।
ਏਕ ਹੀ ਗੁਨ ਗਾਵ ਸਦਾ ਸੁ ਜਹਾਂ ਜਪੁ ਜਾਪੁ ਬਿਖੈ ਤਜਿ ਦੀਜੈ
ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਠੌਰ ਤਹਾਂ ਨਹੀਂ ਔਰ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਕਉਨ ਕਹੀਜੈ॥

ਹੇ ਮਨਾ ਮਿਤ੍ਰਾ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਰਮ ਦੀਵਾਰ ਢਹਿ ਜਾਵੇ। ਸੰਤਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸੁਖ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅਤੇ ਮੌਜ-ਮੇਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਰਹਿ ਕੇ ਸਦਾ ਨਾਮ ਜਪੀਏ। ਜਿੱਥੇ ਸਦਾ ਇੱਕੋ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ ਜਾਣ, ਜਾਪ ਦਾ ਜਪ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਈਏ। ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰੇ, ਭੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਦੂਜਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਜੀ ਨੇ ‘ਮਹਾਂਭਾਰਤ’ ਦੇ ‘ਸਭਾ ਪਰਬ’ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਕਵੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਜੀ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭੱਟ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਾਹੌਰ ਨਿਵਾਸੀ ਕਦਰਦਾਨਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਿਆ। ਕਵੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਵੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:

ਹਿਮ ਗਿਰੀ ਹਿਮ ਸੀ ਹੈ ਮਲਯਜ ਸੀ ਮਲਯਗਿਰਿ
ਹੰਸਨੀ ਸੀ ਮਾਨ ਸਰ ਛੀਰ ਨਿਧਿ ਛੀਰ ਸੀ।

ਹੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ! ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਬਰਫ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਬਰਫ ਵਾਂਗ ਠੰਢ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਚਮਕੀਲੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਦੇ ਪਹਾੜ ਜਿਸ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਦੇ ਬਣ ਹਨ ਮੱਲਿਆਗਿਰੀ ਵਿਚਲੀ ਚੰਦਨ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ਬੂ ਫੈਲਾਣ ਵਾਲੀ, ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਝੀਲ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਵਿਚਲੀ ਹੰਸਣੀ ਵਾਂਗ ਉੱਜਲੀ ਦੁੱਧ ਪਾਣੀ ਦਾ ਨਿਖੇੜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਬੇਦਾਗ ਹੈ।

ਗੁਨਨ ਸੋਂ ਗੁਨੀ ਕਹੈ ਗਿਆਨ ਨਿਧਿ ਮੁਨਿ ਕਹੈ
ਦਾਤਾ ਸਭ ਦੁਨੀ ਕਹੈ ਦਾਰਿਦ ਨਸਾਇਯੋ। . . .
ਲਾਜ ਕੇ ਜਹਾਜ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਾਜੈ ਆਜ
ਜਗ ਕੇ ਸਮਾਜ ਸਭ ਰਾਵਰੇ ਮੈ ਪਾਇਯੇ॥

ਗੁਣੀਂ ਸਾਰੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਗੁਣੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੁਨੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਾਲੇ ਦਾਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਗਰੀਬੀ ਨਾਸ਼ ਕਰੋ। ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਆਪ ਵਿਚ ਸਭ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਸਮਰਥ ਨਾਇਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਕੋਈ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਖਿਆਤ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਦਾ ਚੰਦੋਆ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਤਾਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਭਾਰੀ ਬੀਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਪਕਾਰੀ ਕਹਿਂੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਧਰਮਧਾਰੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਜਸ ਗਾਈਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਲਾਜ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਿਰਾਜ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ:
1. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼
2. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਸਿੱਖ ਪੰਥ, ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼
3. ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰੀ, ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼
4. ਸ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਅਭਿਨੰਦਨ
5. ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ, ਬੰਸਾਵਲੀ ਨਾਮਾ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਕਾ
6. ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਤਨ
7. ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ