ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਠ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਹੈ ਆਹਲੂ। ਸੰਨ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਘਰਾਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸਰਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਦਮ ’ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਪਿੰਡ— ਆਹਲੂ, ਹੱਲ੍ਹੋਕੇ, ਸਾਧੋਕੇ, ਤੂਰ ਅਤੇ ਚੱਕ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਣਾਈ। ਸਰਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਕਲਾਲ’ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਘਰਾਣਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ‘ਕਲਾਲਾਂ’ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰੇਗਾ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਰ ਸਪੁੱਤਰਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਰਾਮੂ, ਸਿਕੰਦਰ ਅਤੇ ਚੱਕਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੀਦਾਰਾ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਸਪੁੱਤਰਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ. ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਹੱਲ੍ਹੋਵਾਲੀਆ ਦੀ ਭੈਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਥ ਵਿਚ ਉੱਘਾ ਸਰਦਾਰ ਤੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਜਥੇ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਸੀ। ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਪਰ ਮਨ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਫੈਜਲਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਫੈਜਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੇਲ ਜੋਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ. ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਜਲਦੀ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ- ਪਾਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ

ਆਹਲੂਵਾਲੀਏ ਇਕ ਕੌਮ ਕਹਾਵੈ, ਲਾਹੌਰ ਕਸੂਰਹਿ ਮੱਧ ਬਸਾਵੈ।
ਊਹਾਂ ਥੋ ਇਕ ਗਰੀਬ ਕਲਾਲ, ਹੁਤੋ ਸਿੰਘ ਥੋ ਵਹਿ ਗੁਰ ਲਾਲ॥2॥
ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਥੋ ਉਸ ਕੋ ਨਾਮ, ਕਰਤ ਹੁਤੋ ਸੋ ਸਰਬਹਿ ਕਾਮ
ਸੋ ਮਰ ਗਯੋ ਰਹਯੋ ਸੁਤ ਔ ਨਾਰਿ, ਹੁਤੋ ਦੋਊਅਨ ਕੋ ਅਤਿ ਸੈ ਪਯਾਰ॥3॥
ਹੁਤੀ ਸਿੰਘਨ ਕੀ ਬੇਟੀ ਸੋਇ, ਪਿਤਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅੱਛਰ ਤੋਇ।
ਗੁਰਬਾਣੀ ਤਿਸ ਕੰਠ ਘਨੇਰੀ, ਹੁਤੀ ਸਿੱਖਣੀ ਦੁਇ ਪਖ ਕੇਰੀ॥4॥
ਪੋਥੀ ਰਾਖਤ ਗਾਤ੍ਰੈ ਪਾਇ, ਸਿਖ ਸੰਗਤ ਮੈਂ ਪਹੁੰਚੈ ਜਾਇ।
ਬਡੀ ਪ੍ਰਾਤ ਉਠ ਚੌਂਕੀ ਕਰੈ, ਸਮੈਂ ਸੰਝੈ ਭੀ ਸੋਦਰ ਪੜੈ॥5॥

ਆਹਲੂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 3 ਮਈ, 1918 ਈ. ਦੇ ਦਿਨ ਸਰਦਾਰ ਬਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਜੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੀ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਪਾਸ ਦਿੱਲੀ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੋਤਾਰਾ ਵਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨਾਲ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਇਤਨਾ ਪਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਾ ਜੀ ਸਰਦਾਰ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲੈ ਆਏ। ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਰਜ, ਢਾਲ, ਕਿਰਪਾਨ, ਕਮਾਨ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਭੱਥਾ ਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਦਿੱਲੀਓਂ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਰਦਾਰ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਠਹਿਰੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ‘ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ’ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕੀਤਾ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਲਗਾਤਾਰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਪਾਸੋਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਘੋੜਿਆਂ ਦਾ ਦਾਣਾ ਵੰਡਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ :

ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਇਕ ਲਾਂਗਰੀ ਥੋਊ, ਹਾਥ ਪਦਮ ਨਹਿਂ ਮੁਕੈ ਰਸੋਊ।
ਦਾਣੇ ਦਾਰ ਕਰਯੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਬਾਲ, ਆਹਲੂਵਾਲ ਜੁ ਹੁਤੋ ਕਲਾਲ॥12॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ)

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਪੂਰੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੰਘ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਹਮ ਕੋ, ਤੁਮ ਕੋ' ਕਹਿ ਕੇ ਛੇੜਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਨੇ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ:

ਨਿਬਾਬ ਮਿਹਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਈ, ਦਾਣੋ ਘੋੜਨ ਕਹਯੋ ਵਤਾਈ।
ਕਈ ਰੋਜ਼ ਉਨ੍ਹ ਕੰਮ ਚਲਾਯਾ, ਅਕਸਰ ਬਾਲਕ ਲੋਕਨ ਰੁਵਾਯਾ॥12॥
ਰੋਵਨ ਹੋਤੋ ਬਾਲਕਨ ਜ਼ੋਰ, ਰੋਵਤ ਅਯੋ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕੋਰ।
ਮੈਥੋਂ ਦਾਣਾ ਵਰਤੇ ਨਾਹੀਂ, ਧੌਲ ਧਪੋ ਮੁਹਿ ਬਹੁਤ ਕਰਾਹੀਂ॥13॥
ਹੋਇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਬ ਸੱਦ ਲਯੋ ਪਾਸ, ਧਰਯੋ ਹਾਥ ਉਸ ਸਿਰ ਪਰ ਖਾਸ।
ਕਹੀ ਬਾਤ ਮੁਖ ਦਯੋ ਪਿਆਰ, ਤੁਧ ਦਾਣੇਂ ਦੇਣੈ ਬੱਗ ਹਜ਼ਾਰ।
ਹਮ ਤੌ ਕੀਨੋ ਪੰਥ ਨਵਾਬੈ, ਤੇਰੈ ਕਰਿਯੁਗੁ ਪਤਿਸ਼ਾਹੀ ਤਾਬੈ।
ਉਸ ਵਕਤ ਤੇ ਭਯੋ ਨਿਹਾਲ, ਸ਼ਾਹਿ ਕਹਾਯੋ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾਲ॥15॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ)

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪੰਥ ਬੜਾ ਦਿਆਲੂ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰੀਦਾ, ਜੇ ਇਹ ਲਿੱਦ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਾਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਹੀ ਦੇਵੇਗਾ।

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਜਲਦੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਸੰਨ 1747 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਹਨੂਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਵਿਚ ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੇ ਖੂਬ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮੂੰਹ ਤੋੜ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ 2200 ਦੇ ਕਰੀਬ ਬੰਦੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ’ਤੇ ਖੇਡ ਕੇ ਛੁਡਾਇਆ।

ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਨ 1748 ਈ. ਵਿਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਹਾਂਤ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਇਕ ਕਿਰਪਾਨ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ।

ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਸੰਨ 1762 ਈ. ਵਿਚ ਕੁਪ ਰਹੀੜ (ਸੰਗਰੂਰ) ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਘਮਸਾਨ ਦਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ 22 ਡੂੰਘੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਲੱਗੇ ਸਨ :

ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਖਾਏ ਬਾਈ ਘਾਇ, ਤੋੰ ਭੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਲੜਤ ਜਾਇ।
ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਜਬ ਜ਼ਖਮੀ ਸੁਨਯੋ, ਸਭ ਸਿਰਦਾਰਨ ਸੁਨ ਸਿਰ ਧੁਨਯੋ॥89॥
ਵਿਚ ਥੰਨੇ ਸਭ ਆਣ ਖਲੋਏ, ਭੰਗੀ, ਘਨੀਏ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਏ ਜੋਏ।
ਨਕੱਈ, ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ, ਡੱਲੇ ਵਾਲ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘੀ ਔ ਆਲੂ ਜੁ ਵਾਲ॥90॥
ਸੁਕ੍ਰ ਚੱਕੀਏ, ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘੀਏ ਸਾਰੇ, ਸ਼ਹੀਦ ਨਿਹੰਗ ਔ ਗੁਰੂ ਪਿਆਰੇ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀਏ ਔਰ ਪੁਰੀਯੋ ਅਨੰਦ, ਰਮਦਾਸੀਏ, ਰੰਘਰੇਟੇ ਔਰ ਮਸੰਦ॥91॥
ਬੇਦੀ ਸੋਢੀ ਤੇਹਨ ਔ ਭੱਲੇ, ਰਹਤ ਹੁਤੇ ਜੇ ਖਾਲਸੇ ਰਲੇ।
ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਹਿਂ ਔ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਹਿਂ, ਕਦੈ ਖਦੈਂ ਕਦ ਲੜੀਂ ਤੁਰੋਹਿ॥92॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ)

ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਯਾਦਗਾਰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।

ਸੰਨ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪਿਆ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਜੈਨ ਖਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੈਨ ਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਲਪੁਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ, ਈਸੜੂ, ਸਫੀਦੋਂ, ਜੰਡਿਆਲਾ(ਜਲੰਧਰ), ਨੂਰਮਹਿਲ, ਕੋਟ ਸ਼ਿਤਾਬ, ਮਸਾਮੀ, ਬੇਗੋਪੁਰ, ਸਰਾਇ ਨੂਰਦੀਨ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ, ਸਰਹਾਲੀ, ਵੈਰੋਵਾਲ ਅਤੇ ਜੰਡਿਆਲਾ ਗੁਰੂ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ। ਈਸੜੂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ) ਵਿਖੇ ਆਪ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਇਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਚਲਾਇਆ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ:-

“ਸਿਕਾ ਜਦ ਦਰ ਜਹਾਂ ਬਫਜ਼ਲੇ ਅਕਾਲ
ਮੁਲਕੇ ਅਹਿਮਦ ਗਰਿਫ਼ਤ ਜੱਸਾ ਕਲਾਲ।

ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਾਲੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਮਾਣ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਜਥੇ ਪਾਸੋਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸੰਨ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਕਟੜਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਵੀ ਵਸਾਇਆ।

ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ 1766 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਨੌਵੀਂ ਵਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਉਸ ਦਾ ਹਮਲਾ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮੁਠਭੇੜ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਖਾਸ ਆਦਮੀਆਂ— ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਥਾਨੇਸਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ੧੭੬੭ ਈ. ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੇਬਾ (ਕੰਗ) ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨੀ ਮਾਜਰੇ ਤੋਂ 6-7 ਮੀਲ ਦੂਰ ਕਾਲਕਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਥਾਂ ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਨੇ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਖਾਂ ਰੁਹੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਵੀ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਨਕਦ ਅਤੇ ਰਸਦ ਦੇਣੀ ਮੰਨ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਮਦਦ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲਗਾਈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਲਈ ਇਹ ਰੁਹੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੌਕਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੰਗਈ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਦੇ ਕੇ ਨਜੀਬੋਦੌਲਾ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਦੋਹਰਾ- ਡੱਲੇ ਵਾਲੀਆ ਮਿਲਖ ਮੈਂ ਇਕ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਖਾਇ।
ਤਿਸ ਡੇਰੇ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਰਹੇ, ਤਿਨ ਯੌ ਮਤੋ ਪਕਾਇ॥1॥
ਚੌਪਈ- ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤਨ ਸਿੰਘ ਉਛੇਰੇ, ਜਮਨਾ ਟਪ ਲੰਘ ਪਈਏ ਸਵੇਰੇ।
ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤਬੈ ਸੁਨ ਕਹੀ, ਤੂੰ ਬੇਫਤੂ ਖਾਲਸੇ ਕੇ ਮਹੀ॥2॥
ਥੋੜੈ ਦਲ ਸਿਉਂ ਪਾਰ ਨ ਜੈਯੋ, ਕਟਾਇ ਸਿੰਘਨ ਫੇਰ ਨੱਠ ਨਾ ਆਯੋ।
ਉਨ ਨਹਿਂ ਮਾਨੀ ਪਾਰ ਸਿਧਾਯਾ, ਮੁਲਕ ਰੁਹੇਲੇ ਕਾ ਸੁ ਲੁਟਾਯਾ
ਦਸ ਦਿਨ ਲਗ ਰਹੇ ਲੂਟਤ ਦੇਸ਼, ਮੇਰਠ ਲੂਟਯੋ ਸ਼ਹਿਰ ਸੂ ਬੇਸ਼
ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।

ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਜਹਾਨ ਖਾਂ ਅਤੇ ਜਾਪਤਾ ਖਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ਼ਾਮਲੀ ਨੇੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਰਦਾਰ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੰਗਈ ਦੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋੜਾ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੈਰ ਰਕਾਬ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਸੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੇ ਲਡ਼ਤੋਂ ਜਾਵੈ, ਬਹੁਤਨ ਕੇ ਕਬਿ ਵਾਰੇ ਆਵੈ॥10॥
ਲਗ ਗੋਲੀ ਘੋੜਾ ਗਿਰ ਪਯੋ, ਮੱਧ ਰਕਾਬੈ ਪਗ ਫਸ ਰਹਯੋ

ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਜਹਾਨ ਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ 6000 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕਟਵਾ ਕੇ 17 ਬੈਲ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਰਖਵਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਡੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਾਏ ਦੇ ਨੇੜੇ ਘੱਗਰ ਦਰਿਆ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਗੱਡੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਛੁਡਵਾ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਅਜਕਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸੰਨ 1774 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਇ ਇਬਰਾਹੀਮ ਭੱਟੀ ਤੋਂ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਗਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਜੈਸਲਮੇਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਰਾਜਪੂਤ ਰਜਵਾੜੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਰਾਣਾ ਕਪੂਰ ਨੇ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸੁਲਤਾਨ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਹਨ ‘ਕਪੂਰ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ’ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਣਾ ਕਪੂਰ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਸਤ ਦੁਆਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਨ 1956 ਵਿਚ ਪੈਪਸੂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪੂਰਬੀ ਭਾਗ ਬਿਆਸ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਜਲੰਧਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਇਸ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ 1783 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟਲ ਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਪਾਸ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨਾਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਸਪੁੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਦੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਤੁੰਗਵਾਲਾ ਦੇ ਮਿਰਾਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦਾ ਵਾਰਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਮਾਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੋਈ ਬਣੇ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦਿਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਗਦੇ ਭਰਾ ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਾਰਸ ਚੁਣਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1801 ਈ. ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਮਿਸਲ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪੱਗ ਵਟਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਾ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜਭਾਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। 1837 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧ ਠੀਕ ਰਹੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਆਲੀਵਾਲ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜੀਆਂ ਸਨ। ਸੰਨ 1852 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਸੰਨ 1877 ਈ. ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਟੇਟ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਪੂਰਥਲਾ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਪੰਜ ਮੰਦਰ, ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਮੋਰਿਸ ਮਸਜਿਦ ਆਦਿ ਹਨ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ’ਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਪੈਪਸੂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖਾਨੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:- 1. ਤੇਗ ਨਵਾਬ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ: ਇਸ ਤੇਗ ਦਾ ਫਲ ਦੋ ਫੁੱਟ ਦਸ ਇੰਚ ਲੰਬਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਦੋ ਇੰਚ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਠ ਸਰਬਲੋਹ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਹੈ। 2. ਤਲਵਾਰ ਗੋਲੀਆ: ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਦੋ ਫੁੱਟ ਪੋਣੇ ਦਸ ਇੰਚ ਲੰਬਾ ਤੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਸਵਾ ਇੰਚ ਚੌੜਾ ਹੈ। ਮੁੱਠ ਲੋਹੇ ਦੀ ਸਾਢੇ ਸੱਤ ਇੰਚ ਲੰਬੀ ਤੜੀਦਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਕੜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚਮੜਾ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲ ’ਤੇ ਮੁੱਠ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੋ ਬੜੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੋਹਰਾਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਤਲਵਾਰ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਿੱਲੀਓਂ ਕਾਬਲ ਮੁੜਨ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਲਸ਼ਕਰ ਪਾਸੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਖੋਹੇ ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। 3. ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦੋ ਫਲੀ: ਇਸ ਜੋੜੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਦੋ ਫੁੱਟ ਪੌਣੇ ਛੇ ਇੰਚ ਹੈ ਤੇ ਚੌੜਾਈ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਇਕ ਸਹੀ ਤਿੰਨ ਬਟਾ ਦਸ ਇੰਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਠ ਲੋਹੇ ਦੀ ਤਲਾਈ ਕਾਰ ਤੜੀਦਾਰ ਸੱਤ ਇੰਚ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਘੁੰਡੀ ਛੇੜਨ ਨਾਲ ਇਹ ਮੁੱਠ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਫਲ ਦੀ ਨੋਕ ਤਕ ਦੋਫਾੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਮੁੱਠ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦੁਰਾਨੀ ਪਾਸੋਂ ਖੋਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲੇ ਲਾਗੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੰਦੀ ਹਿੰਦੂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ ਸੀ। 4. ਇਕਬਾਲ ਨਾਮਾ-ਏ-ਆਲਮਗੀਰੀ: ਇਹ ਬਖਤਾਬਰ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ 521 ਸਫੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਾਢੇ ਛੇ ਗੁਣਾ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਇੰਚ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਸਫੇ ’ਤੇ 13 ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਗੋਲ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ “ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਸਹਾਇ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦੁਰ' ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਪੂਰਥਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਆਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਮੋਹਰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜੋ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। 5. ਅਸਵ ਪ੍ਰਕਰਣ ਕਲਾਨਿਧੀ ਗ੍ਰੰਥ: ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ੍ਰੀ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਭੂਪਾਲ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸਫੇ 185 ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਸਹੀ ਸੱਤ ਬਟਾ ਦਸ ਗੁਣਾ ਸਵਾ ਦਸ ਇੰਚ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਸਫੇ 'ਤੇ 22 ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਫਾ 19, 29 ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੇ 72 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਘੋੜ-ਸਵਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁੱਢਲੇ ਕੁਝ ਸਫੇ ਕੀੜਿਆਂ ਨੇ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

6. ਆਇਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ: ਇਹ ਅਬੁਲਫਜਲ ਦੀ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 311 ਪੱਤਰੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਸਵਾ ਇੱਕੀ ਗੁਣਾ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਇੰਚ ਹੈ। ਹਰ ਸਫੇ ’ਤੇ 31 ਸਤਰਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਨਕਲ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਫੇ ਉੱਪਰ ਸੁਨਹਿਰੀ ਹਾਸ਼ੀਏ ਅੰਦਰ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਚਿੱਤਰ ਹੈ।