ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਲਾਕ ਖਮਾਣੋ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਖਮਾਣੋ ਵਿਚ ਖੰਨਾ-ਸੰਘੋਲ-ਮੋਰਿੰਡਾ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਖੰਨਾ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 11 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਿਆਂ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇਗ-ਤੇਗ ਦਾ ਧਨੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੌਧਰੀ ਬਾਹਲੋ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਝੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਅਜਨਾਲਾ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਇਹ ਮਾਝੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਆਸਤ ਪੱਟੀ ਦੇ ਇਲਾਕਾ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਸਨ। ਚੌਧਰੀ ਬਾਹਲੋ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਬਘੇਲਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬਘੇਲਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰ ਮਤਾਬ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੇਠੂ ਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਤਾਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ-- ਸੁਰਤੀਆ, ਰਸੀਆ, ਮੇਹਰਾ, ਮੱਲਾ, ਭਾਗਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭੱਟ ਵਹੀ ਸ੍ਰੀ ਰਘੂਨੰਦਨ ਮਨੋਹਰ ਲਾਲ ਬੇਟੇ ਪੰਡਤ ਦੇਵੀ ਚੰਦ ਪਹੋਆ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ:

“ਠੱਟੀਆਂ ਦੇ ਨਿਝਰ ਅਜਨਾਲੀਏ ਰਹੇ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਰਹੇ ਥਨੇਸਰ। ਸੁਰਤੀਆਂ, ਰਸੀਆ, ਮੇਹਰਾ, ਮਲਾ ਭਾਰਾ, ਜੇਠੂ ਕੇ ਬੇਟੇ ਬਘੇਲੇ ਸਿੰਘ ਕੇ ਪੋਤੇ ਬਹਿਲੋ ਕੇ ਪੜਪੋਤੇ...ਸੁਰਤੀਆ ਆਇਆ ਠਟੀਆ ਤੋਂ ਪਹੇਵੇ...।”

ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ (ਮੇਹਰੇ) ਦੇ ਘਰ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ- ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ, ਮਿਤਰ ਸਿੰਘ, ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਿਤ ਸਿੰਘ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਸੀ। ਸ. ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੰਗਈ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਅਜਨਾਲਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਸੰਨ 1715 ਈ: ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ (ਬਿਛੌ) ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿਤਾ ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਹਿਲਵਾਲ ਮੁਤਲਕਾ ਖਾਨਦਾਨ ਸਰਦਾਰਾਨ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਔ ਥਨੇਸਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ:

“ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਵਲਦ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜੱਟ ਗੋਤ ਨਿਝਰ ਸਾਕਨ ਅਜਨਾਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਾ ਜ਼ਿਲਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਾਂਚ ਬੇਟੇ ਹਸਬ ਜੈਲ ਹੂਏ। ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਮਿਤਰ ਸਿੰਘ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਮਿਤ ਸਿੰਘ।...”

ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਲਈ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਅਰਪਨ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਆਪ ਨੂੰ ਦੰਗਈ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੋਏ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਸਖਤੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ:

“ਜੋ ਸਿੱਖ ਵੀ ਕਾਬੂ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਸਿੱਖ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਬਖਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸਭ ਹਿੰਦੂ ਕੇਸ ਦਾੜ੍ਹੀ ਮੁਨਾ ਲੈਣ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੁਨਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੋ ਕੋਈ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਏ, ਜਾਂ ਦਸ ਪਾਏ ਜਾਂ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਸਿਰ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ, ਉਸਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।”

ਇਸ ਐਲਾਨ ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਲੁਕੇ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਸੱਯਦਾਂ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਬਗਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿਚ ਰੁਝ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ ਸੱਯਦਾਂ ਨੇ ਫਰੁਖਸੀਅਰ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਬੇਧਿਆਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। 1781 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤਕ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਅਬਦੁੱਸਮਦ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਖਤੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਢਿੱਲ ਮਿਲਦੀ ਉਹ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆ ਵਸਦੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ’ਤੇ ਲੁੱਕ-ਛਿੱਪ ਕੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਲੱਖ ਦੀ ਜਗੀਰ ਅਤੇ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਫੈਜਲਪੁਰੀਏ ਨੂੰ ਨਵਾਬੀ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਦੋ ਦਲ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਤਰਨਾ ਦਲ ਬਣਾ ਦਿੱਤੇ। ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਤਰਨਾ ਦਲ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਰਨਾ ਦਲ ਦੇ ਜਥੇ ਬਾਹਰ ਦੌਰਾ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਕੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਸਖਤੀ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਲੁੱਟ ਮਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਜਮਾ ਲਏ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਸਰਕਾਰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧਦੇ ਰਹੇ। 1745 ਈ: ਵਿਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਨੂੰ 30 ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਹਰ ਜਥੇ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਥੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਰਹੇ।

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਯਹੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਨੇ 1746 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚਰਖੜੀਆਂ ’ਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਕ ਜਥੇ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਮੋਚੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਯਹੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਮੁਕਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਜੋ ਯਹੀਆ ਖਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਸੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦਾ ਭਰਾ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਐਮਨਾਬਾਦ ਦਾ ਫੌਜਦਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜ੍ਹੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ’ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਜਸਪਤ ਰਾਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ 15000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਭ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਪਾਸ ਭਾਰੀ ਸੈਨਾ ਤੇ ਤੋਪਖਾਨਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਬਸੌਲੀ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਬੜੀ ਭਿਆਨਕ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਵੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਰਾ- ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਮਿੱਤਰ ਸਿੰਘ, ਭੀਮ ਸਿਘ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਇਆ ਸ. ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਕਠੂਹਾ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਅਜੇ ਨਬਾਲਗ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਹਿਵਾਲ ਨਿਗਰਾ (ਨਿਝਰ) ਸਰਦਾਰਾਨ ਥਨੇਸਰ ਔ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ:

“ਸ: ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੀ ਔਰਤ ਮੁਸਮਾਂਅਤ ਸ੍ਰਦਾਰਨੀ ਹੀਰੋ ਕੇ ਅਜ਼ਸ਼ਿਕਮ ਦੇ ਪਿਸਰ ਮੁਸਮੀਂ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਪੈਦਾ ਹੂਏ। ਸ: ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਮਰਾਹ ਚਾਚਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਔਰ ਮਿਤਰ ਸਿੰਘ ਭੀਮ ਸਿੰਘ ਬਰਾਦਰ ਹਕੀਕੀ ਕਠੂਹਾ ਕੀ ਲੜਾਈ ਮੈਂ ਮਾਰਾ ਗਿਆ, ਬਾਦ ਵਫ਼ਾਤ ਸ: ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੁਸਮਾਂਆਤ ਸਰਦਾਰਨੀ ਹੀਰੋ ਕੋ ਸ: ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਰੂਏ ਚਾਦਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਬ-ਜੋਜਤ ਮੇਂ ਲਾਇਆ ਥਾ। ਮੁਸਮਾਂਆਤ ਸਰਦਾਰਨੀ ਹੀਰੋ ਕੇ ਅਜ਼ਸ਼ਿਕਮ ਮੁਸਮੀ ਓਧ ਸਿੰਘ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਪਿਸਰ ਪੈਦਾ ਹੂਏ।”

ਛੋਟੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਮਾਰਚ 1748 ਈ: ਵਿਚ ਇਕ ਇਕੱਤਰਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਇਕੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਪੰਥ ਦੇ ਅਹਿਮ ਮਸਲਿਆਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜਥਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 25 ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 65 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਜਥਾ ਚੌਧਰੀ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਰਦਾਰ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨਿੱਝਰ ਅਜਨਾਲਾ ਨਿਵਾਸੀ ਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ 12 ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਸ. ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲੀਏ ਦਾ ਜਥਾ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ।

ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਇਬ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਜਨਾਲੀਆ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਚੌਥਾ ਹਮਲਾ ਨਵੰਬਰ 1756 ਈ: ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਾਦਾ ਸ. ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੋਹਰਦਾ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਝਨਾਅ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨਗਰ ਦਬੁਰਜੀ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸ. ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਉਸ ਦੀ ਢਾਲ ਸਮੇਤ ਕੱਟੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ-ਬਚਾਉਂਦਾ ਇਨਾਂ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਰੋਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਅਫਗਾਨਾਂ ਹੱਥੋਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ. ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਅੰਗਹੀਣ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਇਬ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ।

30 ਅਕਤੂਬਰ ਸੰਨ 1758 ਈ: ਨੂੰ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਮੱਲ ਲੈਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਨਾਇਬ ਜਥੇਦਾਰ ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਖੇੜੀ ਸੱਯਦਾਂ ਅਤੇ ਥਾਨੇਸਰ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਇਆ।

5 ਫਰਵਰੀ 1762 ਈ: ਵਿਚ ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਜੰਗ ਗੁਰਮ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕੁਪ ਰਹੀੜਾ, ਕੁਤਬਾ, ਬਾਹਮਣੀ, ਦਦਾ ਹੂਰ, ਕਾਲਸਾ, ਭਾਈ ਕਾ ਚੱਕ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਗਹਿਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਇਸ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਲਸਾਂ ਨਗਰ ਤੋਂ ਨਜੀਬੂਦੀਨ ‘ਦਉਲਾ’ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਵਹੀਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਸੱਦੋਵਾਲ ਤੋਂ ਹਨੂਰ ਨਗਰ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਕੇ ਵਹੀਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਘੇਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੁਕੰਨੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਪਿੰਡ ਗਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਭਾਈਆਣਾ ਢਾਬ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਲੀ ਢਾਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਥਨੇਸਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ-- ਸ. ਮੱਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜੈਨ ਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਸੰਨ 1764 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸਾਰੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਮ ਕੇ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕ-ਤੋੜਵੀਂ ਹਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੈਬਾ (ਕੰਗ) ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ‘The Rajas of Punjab’ ਵਿਚ ਜਿਕਰ ਹੈ ਕਿ: “The founder of the Thanesar fam- ily was Mith singh a jat of sarhali near Mahajha, and recived the pahul from Gurdial singh, who obtained for him the post of Personal attendant (garwa bardar, a servent who carries vessel and drinking water) to Tara singh Gheba.

ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜੈਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਨੇਜ਼ੇ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅੱਗੇ ਜਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਜਿਧਰ ਵੀ ਰਾਹ ਲੱਭਿਆ ਭੱਜ ਗਈ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਰਿਆਸਤ ਦਾ 350 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ ਅਤੇ 250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ ਤਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਕਰਨਾਲ ਤੇ ਰੋਹਤਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤਕ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਬਾਹਵਲਪੁਰ ਦੀ ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ 60 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਆਮਦਨੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਜ ਦੇਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਖੇੜੀ ਸੱਯਦਾਂ ਦੇ 21 ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਥਨੇਸਰ ਦੇ 59 ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁੱਲ 80 ਪਿੰਡਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਖੇੜੀ ਸੱਯਦਾਂ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਸੁਹਵੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ (ਬੜਿੰਗ) (ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਕਾਫੀ ਘਰ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹਨ।) ਦੇ ਘਰ ਲਿਆ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਇੱਥੋਂ ਖੇੜੀ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਗੁੱਜਰ ਗਮਾਸ਼ਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਮਾਹੀਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਗੁੱਜਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਅਹਿਵਾਲ ਮੁਤਲਕਾ ਖਾਨਦਾਨ ਸਰਦਾਰਾਨ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਔ ਥਨੇਸਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ:

“ਖੇੜੀ ਸਯਦਾਂ ਮੇਂ ਸਰਹੰਦ ਕੇ ਸਯਦਾਂ ਕੀ ਤਰਫ ਸੇ ਏਕ ਮਾਹੀਆ ਨਾਮੀਂ ਗੁਜਰ ਗਮਾਸ਼ਤਾ ਥਾ। ਜਿਸ ਦੀ ਉਲਾਦ ਦੁਲਵਾਂ ਜੋ ਖੇੜੀ ਕਾ ਹੀ ਏਕ ਗਿਰਦ ਨਵਾਹੀ ਗਾਉਂ ਹੈ ਅਬਾਦ ਹੋ ਗਈ।” (ਇਹ ਪਰਵਾਰ 1947 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ ਭਾਰਤ-ਪਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਹੋਏ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦੀ ਭੇਂਟ ਚੜ੍ਹ ਗਏ।)

“ਸ: ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਔ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਗੈਰਾ ਨੇ ਲੜਾਈ ਮੇਂ ਬਜ਼ਰਬ ਗੋਲਾ ਤੌਪ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੂਆ ਥਾ। ਸ: ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਜਖਮੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਮੇਂ ਬਾਦ ਦੁਪਹਿਰ ਮੌਜਿਆ ਸੁਹਾਵੀਆਂ ਸ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਬੜਿੰਗ ਗੋਤ ਕੇ ਹਾਂ ਠਹਿਰਾ ਸ਼ਾਮ ਕੋ ਖੇੜੀ ਸਯਦਾਂ ਮੇ ਪਹੁੰਚਾ। ਮਾਹੀਆ ਗੁਮਾਸ਼ਤਾ ਨੇ ਘੋੜੇ ਕੀ ਬਾਗ ਪਕੜੀ ਔਰ ਪਾਉਂ ਚੂਮੇਂ...। ਸ: ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਲਾਕਾ ਮੇਂ ਘੋੜਾ ਫੇਰ ਇਕੀਸ ਗਾਉਂ ਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਆ। ਯੱਕੇ ਬਾਅਦ ਚੀਗਰੇ ਥਨੇਸਰ ਕਾਬਾ ਕੇ ਉਨਾਹਠ ਗਾਉਂ ਕਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੇਕਰ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕੀ।...”

ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖੇੜੀ ਸੱਯਦਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਛੋਟਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਖੇੜੀ ਸੱਯਦਾਂ ਤੋਂ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਪੈ ਗਿਆ।

ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ 1766 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨੌਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਾਰ ਦਾ ਹਮਲਾ ਉਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਠਭੇੜ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਖਾਸ ਆਦਮੀ ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਸੁਲਤਾਨ ਖਾਨ ਤੇ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਆਦਿ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ।

ਥਨੇਸਰ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1824 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੈਬਾ (ਕੰਗ) ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨੀ ਮਾਜਰੇ ਤੋਂ 6-7 ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਕਾਲਕਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਦੁਰਾਨੀਆਂ ਨੇ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਰੁਹੇਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਥੇ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਜਬਰਦਸਤ ਮੁੱਠਭੇੜ ਹੋਈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਉਸ (ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਰੁਹੇਲਾ) ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਜਥਾ 40 ਮੀਲ ਪੂਰਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮਨੀ ਮਾਜਰੇ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਤੇ ਅਫਜ਼ਲ ਖਾਨ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਦੁਰਾਨੀ ਅਸਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰ ਜਾ ਪਏ।...ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਲੈ ਆਏ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੀਡਰ ਨਾ ਫੜਿਆ ਗਿਆ। ਲੁੱਟ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਮਾਲ ਅਤੇ ਕੈਦੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਸਸਤੇ ਭਾਅ ਵਿਕੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਹਿਮਦਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਵੀ ਰੋਜ਼ ਦੀਆਂ ਮੁੱਠਭੇੜਾਂ ਕਾਰਨ ਬਿਮਾਰ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਕਾਹਲਾ ਸੀ।

ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਇਆ ਨਕਦ ਅਤੇ ਰਸਦ ਦੇਣੀ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂੁਵਾਲੀਆ ਨੇ ਰੁਹੇਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਇਹ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਦੇ ਕੇ ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਦਉਲਾ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਸ ਜਥੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਥੇਦਾਰ ਅਘੜ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਸ ਜੰਗ ’ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੈਬਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ:

ਚੋਪਈ-
ਡਲੇ ਵਾਲੀਏ ਮਿਸਲ ਮੇਂ ਇਕ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਖਵਾਏ।
ਤਿਸ ਡੇਰੇ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਰਹੇ ਤਿਨ ਯੋਂ ਮਤੇ ਪਕਾਏ॥1॥
ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤਿਨ ਸਿੰਘ ਉਛੇਰੇ।
ਜਮਨਾ ਟੱਪ ਲੰਘ ਪਈਏ ਸਵੇਰੇ।
ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤਬੈ ਸੁਨ ਕਹੀ।
ਤੂੰ ਬੇਫਤੂ ਖਾਲਸੇ ਮਹੀ॥2॥
ਥੋੜੇ ਦਲ ਸਿਉਂ ਪਾਰ ਨਾ ਜਯੋ।
ਕਟਾਇ ਸਿੰਘਨ ਫਿਰ ਨਠ ਨਾ ਆਯੋ।
ਉਸ ਨਹਿ ਮਾਨੀ ਪਾਰ ਸਿਧਾਯਾ।
ਮੁਲਕ ਰੁਹੇਲੇ ਕਾ ਸੁ ਲੁਟਾਯਾ।...
ਦਸ ਦਿਨ ਲਗ ਰਹੇ ਲੂਟਤ ਦੇਸ॥
ਮੇਰਠ ਲੂਟਯੋ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁ ਬੇਸ॥6॥

ਸਰਦਾਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਪੋਤਰੇ, ਬੁੱਢੇ ਜਰਨੈਲ ਬਾਬਾ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਲੱਤ ਤੋਂ ਨਕਾਰੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ ? ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਬਲਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੂੜੀਆ ਨਗਰ ਤੋਂ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰੁਹੇਲਿਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਦੇ ਹੋਏ ਜਿਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਮਹਿਮੂਦ ਖਾਂ ਤੇ ਫਤਿਹ ਖਾਂ ਦੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਹੋ ਗਈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀਆਂ ਤੇਗਾਂ ਅੱਗੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨਾ ਚੱਲੀ। ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਮਹਿਮੂਦ ਖਾਂ ਤੇ ਫਤਿਹ ਖਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਵਾਇਆ। ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਅੱਗੇ ਬੀਕਾਨੇਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜੈਸਲਮੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਣ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਹੀ ਈਨ ਮੰਨ ਲਈ। ਖਾਲਸੇ ਅੱਗੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਭਵਾਨੀ ’ਤੇ ਚੜਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਫਤਿਹ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦਲ ਬਰਦਾਲ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਗਊਵਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਸਾਈਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਗਊਆਂ ਛੁਡਾ ਲਈਆਂ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਾਰਜ ਟਾਨਸਨ ਦਾਰਜਨ ਵੱਲੋਂ 500 ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਇਕ ਕੋਠੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹਾਂਸੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ 17 ਦਿਨ ਠਹਿਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਦਲ ਜੈਪੁਰ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੰਝੀ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਤੇ ਪੰਜ ਘੋੜੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਪੋਥੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ 1100 ਰੁਪਈਆ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਭੇਟਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਝੱਜਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।

ਨਵਾਬ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫੌਜਦਾਰ ਨਜ਼ਾਬਤ ਖਾਂ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਅੱਗੇ ਇਹ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੇ। ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਰੋਹਤਕ, ਗੋਹਾਨਾ, ਅਜੀਬਾਬਾਦ ’ਤੇ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਸਰਧਨੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸਿਮਰੂ ਸ਼ਾਹ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਿਮਰੂ ਬੇਗਮ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਮਾਣ- ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਲਹਾਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਜਪਤਾ ਖਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕੇ ਸਿੰਘਾ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ 200 ਮੀਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਮਲੀ ਤੇ ਕੈਰਨੇਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਜੰਗੀ ਚਾਲ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਲੜਦਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਹਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਸਾਰਾ ਜਥਾ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਵੇ। ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਤੇ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੈਰ ਰਕਾਬ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ:

ਸੋ ਮੁੜ ਮੁੜ ਲੜ ਤੋਂ ਜਾਵੈ।
ਬਹੁਤਨ ਕੇ ਕਬ ਵਾਰੋ ਆਵੈ।
ਲਗ ਗੋਲੀ ਘੋੜਾ ਗਿਰ ਪਯੋ।
ਮੱਧ ਰਕਾਬੈ ਫੱਸ ਗਯੇ।

ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੈਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਰਕਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹੱਲੇ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਵਧ ਗਿਆ। ਅਫਗਾਨੀ ਜਰਨੈਲ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰਾਨ ਥਨੇਸਰ ਔ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ:

“... ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦੋਨੋਂ ਬਰਾਦਰ ਹਮਰਾ ਚਾਚਾ ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕੇ ਮੇਰਠ ਕੀ ਲੜਾਈ ਮੇਂ ਲਾਵਲਦ ਮਾਰੇ ਗਏ।...

ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਬਮੈ ਚਾਚਾ ਜਾਦ ਬਰਾਦਰ ਬਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਔ ਬਰਾਦਰਾਨ ਪਿਸਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਓਧ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਬੜਿੰਗ ਗੋਤ ਕਾ ਜਾਟ ਸਕਨਾਂ ਮੌਜਾ ਸੁਹਾਵੀਆ ਔਰ ਦੀ ਗਰਮਿਨ ਜੁਮਲਾ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਿੱਖੋਂ ਕੇ ਮੇਰਠ ਕੀ ਲੜਾਈ ਮੇਂ ਸ਼ਾਮਲੀ ਔਰ ਕੈਰਾਨੇ ਕੇ ਦਰਮਿਆਨ ਫੂਲ ਕੇ ਮੁਕਾਮ ਪਰ ਵਫਾਤ ਪਾਈ।”

ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ 6000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨਜੀਬੁਦੀਨ ਨੇ ਕਟਵਾ ਕੇ 18 ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਲਦਵਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਪਿਆ। ਇਹ ਗੱਡੇ ਰਾਜਪੁਰਾ ਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਗਲ ਸਰਾਇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਘਗਰ ਸਰਾਏ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ:

ਜਿਨ ਕੇ ਘੋੜੇ ਥੇ ਬੜੇ ਤੇ ਆਏ ਬਹੁ ਮਾਰ।
ਲਰਤ ਭਜਤ, ਫਿਰ ਫਿਰ ਲਰਤ ਪੰਜ ਛੇ ਮੁਏ ਹਜ਼ਾਰ॥11॥

ਚੌਪਈ-
ਮੁਫਤ ਫਤੇ ਜੋ ਕਾਬਲੀ ਆਈ।
ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਫੌਜ ਦਾਰ ਕਹਾਈ।
ਉਨ ਸਿਰ ਸਿੰਘਨ ਕੇ ਕਟਵਾਏ।
ਅਠਾਰਾਂ ਗਡੇ ਨਜੀਬੇ ਲਦਵਾਏ।

ਦੋਹਰਾ-
ਜਬ ਸਿਰ ਗਡੇ ਲੰਘ ਤੁਰੇ ਬਗਰ ਹੁਤੀ ਸਰਾਇ।
ਤਬ ਸਿੰਘਨ ਕੇ ਦਲ ਬਡੋ ਸੁਨੀ ਅਵਾਈ ਆਇ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ:

ਤਾਂਹਿ ਤੁਰਕੋਂ ਨੇ ਬਿਚ ਲਾਏ ਲਰੇ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤੇਰੇ।
ਬਹੁ ਸਰਦਾਰ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਜਹੇ ਜੂਝ ਮਾਰ ਬਧੇਰੇ।
ਮਰੇ ਸਿੰਘਨ ਕੇ ਸਿਰ ਕਟਵਾਕੇ ਸਕਟਿਓ ਮੇਂ ਲਦਵਾਏ।
ਕਰਮ ਦਾਦ ਖਾਂ ਨਾਜਮ ਨੇ ਵਹਿ ਓਰੇ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾਏ।
ਨਿਜ ਨਿਜ ਠੋਰ ਗਏ ਸਭ ਮੁਸਲੇ, ਦੰਭ ਫਤੇ ਬਜਾਏ।
ਤਬ ਲੌ ਸਿੰਘ ਮਲਵਈਅਨ ਕੇ ਯੁਤ ਬੁਢੇ ਦਲ ਪਾ ਖਬਰੈ।
ਘਗਰ ਨਦੀ ਤੱਟ ਮੁਗਲ ਸਰਾਂ ਢਿਗ ਘੇਰੇ ਸ਼ਤਰੂ ਜਬਰੈ।

ਜਦੋਂ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਦ ਲੇ ਲਿਜਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਸੇਰ ਭਰਾ ਸੇਢਾ ਸਿੰਘ ਨਰੜੂ, ਤਿੰਨੇ ਭਤੀਜੇ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਖੇੜੀ ਸੱਯਦਾਂ, ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਥਨੇਸਰੀ, ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਭੜੀ, ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਲਾਡਵਾ, ਕਰਮਾ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲਾ ਸ਼ਾਹਬਾਦੀਆ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਅਹਿਵਾਲ ਮੁਤਲਕਾ ਖਾਨਦਾਨ ਸਰਦਾਰਾਨ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ:

“...ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਸਰ ਮੁਬਾਰਕ ਸ: ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਮਏਸਰ ਹਾਏ ਮਕਤੂਲਾਨ ਕੇ 18 ਸਕਟਿਆਂ ਮੇ ਲਾਦ ਕਰ ਸ਼ਾਮਲੀ ਸੇ ਅੰਬਾਲਾ ਮੁਤਸਿਲ ਸਰਾਇ ਮੁਗਲ, ਪਾਂਚ ਯੋਮ ਮੇਂ ਬਾਅਰਾਦਾ ਸਰਹੰਦ ਪਹੁੰਚੀ ਸ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਏ ਤਅਲਕਦਾਰ ਸਿਖ ਸਰਦਾਰਾਨ ਸ: ਮੇਢਾ ਸਿੰਘ ਨਰੜੂ ਮਸੇਰ ਬਰਾਦਰ ਸ: ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਔਰ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬਰਾਦਰ-ਜਾਦੇ ਸ: ਮਿਤ ਸਿੰਘ, ਕਾਬਜਾਨ ਰਿਆਸਤ ਥਨੇਸਰ ਸ: ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰਾਨ ਭੜੀ ਪਿਸਰਾਨਿ ਸ: ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰ ਕੋਟੀਆ, ਸ: ਗੁਰਦਿਤ ਸਿੰਘ ਲਾਡਵਾ, ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹਬਾਦ ਵਗੈਰਾ ਬਾਟ ਕਰਨੇ ਜੰਗ ਅਜ਼ੀਮ ਕੇ ਸਰਾਂ ਮੁਬਾਰਕ ਸ: ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਵਾ ਦੀਗਰ ਸਰ ਮਿਨ ਜੁਮਲਾ ਮਕਤੂਲਾਨ ਜਲਾ ਕਰ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਕਾਇਮ ਕੀਆ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ:

ਉਨ ਸਿਰ ਦੀਨੋਂ ਊਹਾਂ ਗਿਰਾਇ।
ਗਡੇ ਲੈ ਗਏ ਨਠ ਪਿਛਾਂਹ।
ਹੁਤੇ ਭਤੀਜੇ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੋਇ।
ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਸੋਇ॥14॥
ਲਈ ਥਨੇਸਰ ਸੀ ਜਿਨ ਮਲ।
ਸੀਸ ਫੂਕੇ ਉਨ ਦੌੜ ਸੁਚਲ।
ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਇਮ ਊਹਾਂ ਕਹਾਵੈ।
ਚਾੜੇ ਚੜਾਵਾ ਸੁਖ ਸੋ ਪਾਵੈ॥15॥

ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ:

ਫੌਜ ਲਾਹੌਰੀ ਤਜ ਸਕਟਿਆ ਕੋ ਸਿੰਘਨ ਤੇ ਡਰ ਭਾਗੀ।
ਸਕਟਿਆਂ ਕੋ ਸੀਸਨ ਯੁਤ ਸਿੰਘ ਦੀਨੀ ਤਿਹਠਾਂ ਆਗੀ।
ਤਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਹੈ ਅਬ ਲੌ ਮਾਨਤ ਸਭ ਨਰ ਨਾਰੀ।
ਨਾਜਮ ਗਯੋ ਲਹੌਰ ਫੌਜ ਲੈ ਫਤੇ ਬਨਾਵਟ ਧਾਰੀ।

ਥਨੇਸਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ 27 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੇ ਮਰਹੱਟਾ ਫੌਜ ’ਤੇ ਜਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਰਵਾਈ। ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੇ ਇਹ ਸੇਵਾ ਸ. ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਥਨੇਸਰੀ ਆਦਿ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਕੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਖੜਗ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਨੂੰ ਮੁਕੱਰਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ. ਭੰਗਾ ਸਿੰਘ ਥਨੇਸਰੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਰੂਪ ਕੌਰ ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਸੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਰੂਪ ਕੌਰ (ਕਰਮ ਕੌਰ) ਨੇ ਹਨੇਰ ਦੀ ਦਸਵੀਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ ਕਮਰੇ ਬਣਵਾਏ ਅਤੇ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਪਾਠੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ।

ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਮਿਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ 1800 ਈ: ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਵਾਰਿਸ ਬਣੇ।

ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ- ਸ. ਹਕੀਕਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ 1838 ਈ: ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ 1859 ਈ: ਵਿਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।

ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਸਕੇ ਭਰਾ ਸ. ਵਜੀਰ ਸਿੰਘ ਚਾਹਲ ਨਿਵਾਸੀ ਕੋਠਾ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਰਦਾਰਨੀ ਰਤਨ ਕੌਰ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਨ। ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਤਬੰਨੇ ਬਣਾ ਲਿਆ।

ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ। ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਵਾਰਸ ਸ. ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਬਣਿਆ। ਸ. ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਪ੍ਰਿੰਸ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਵਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਪ੍ਰਭਦੀਪ ਸਿੰਘ (ਮਿੱਠੂ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜੋ ਖੇੜੀ ਨੋਧ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹਨ।

ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਰਵਾਰ ਲੜੀ:
ਮਾਤਾ ਰਤਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਮੁਤਬੰਨੇ ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਬਣੇ। ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ-ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਵਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਵਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਵਰਿੰਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਚਾਹਤਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਹਰਸ਼ਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਹਰਸ਼ਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਹਰਸ਼ਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਕੁਲਸ਼ਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਅ।

ਸ. ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰੀਆਂ- ਬੀਬਾ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਕੌਰ (ਸਿਮੀ), ਬੀਬਾ ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਜੱਸੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਮਾਤਾ ਰਤਨ ਕੌਰ ਜੀ ਦੇ ਪੇਕਿਆਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ਹੋਰ (ਗਰਚਾ) ਪਰਵਾਰ ਮੁਤਬੰਨੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਾਰਸ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਵੀ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਖੇੜੀ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਜੀਉਣ ਸਿੰਘ ਗਰਚਾ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਜੀਉਣ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਜੀਉਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਗਨਦਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਜੀਉਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ-ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ:
ਸ. ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ- (ਮਿੰਟੂ), (ਪਿੰਕਾ) ਅਤੇ ਸ. ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।