ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਖਮਾਣੋ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਹੈ ਭੜੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਖੰਨਾ-ਸੰਘੋਲ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਖੰਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਪਿੰਡ 9 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਭੜੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਿਆਂ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਜਿੱਥੇ ਦੇਗ-ਤੇਗ ਦਾ ਧਨੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਲਮ ਦਾ ਵੀ ਧਨੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭੰਗੂਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੰਗੂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਭੰਗੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਅਰਬਾਂ ਨੇ ਸਿੰਧ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਿਵੀਸਤਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭੰਗੂ ਦਾ ਪੋਤਾ ਕਾਕਾ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕਾਕੇ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾਹਿਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਬਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੱਟ ਕਬੀਲੇ ਰਾਜੇ ਦਾਹਿਰ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੋਂ ਤੰਗ ਸਨ। ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਕਾਸਮ ਇਸ ਫੁੱਟ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੱਟ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਦਾਹਿਰ ਦੀ ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਕਾਸਮ ਤੋਂ ਮੂੰਹ-ਤੋੜ ਹਾਰ ਹੋਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਭੰਗੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ੇਰ ਕੋਟ ਤੇ ਝੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤੇ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਆਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਲੜਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਸਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਇਹ ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ-2 ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਹੈ ਮੀਰਾਂਕੋਟ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ-ਅਜਨਾਲਾ ਸੜਕ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਇਹ ਪਿੰਡ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਮੀਰਾ ਕੋਟ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸੰਨ 1726 ਈ: ਵਿਚ ਅਬਦੁੱਸਮਦ ਖ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਮੁਲਤਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਵਾਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਬਣਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾ-ਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾ ਲਈ। ਸੰਨ 1738 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੀ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ ਨੇ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੋਰ ਵੀ ਔਖੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਗਏ: ਦਸਣ ਵਾਲੇ ਦਸ ਰੁਪਏ, ਔ ਮਾਰਨ ਵਾਲ ਪਚਾਸ।
ਯਹ ਲਾਲਚ ਤੁਰਕਨ ਦਯੋ, ਤਬ ਸਿੰਘਨ ਭਯੋ ਨਾਸ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਮਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਚੌਧਰੀ ਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਆਂ, ਸਾਹਿਬ ਰਾਏ, ਕਰਮਾ ਛੀਨਾ, ਰਾਮਾ ਆਦਿ ਜੋ ਜੰਡਿਆਲਾ, ਰਾਜਾ ਸਾਂਸੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ, ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਲੈਣ ਲਈ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ: ਟੋਲ ਟੋਲ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਮਾਰੇ, ਜੈਸੇ ਮਾਰੇ ਟੋਲ ਸ਼ਿਕਾਰੇ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਠਿਨ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਨਿਯਤ ਕਰ ਕੇ ਢੰਡੋਰਾ ਪਿਟਵਾ ਦਿੱਤਾ: ਜੋ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਕਊ ਲੁਕਾਵੇ, ਸੋ ਵਹਿ ਅਪਨੀ ਜਾਨ ਗੁਵਾਵੇ।
ਆਇ ਸਿੰਘਨ ਬਤਾਵੈ ਨਾਂਹੀ, ਵੈ ਭੀ ਅਪਨੀ ਜਿੰਦ ਗੁਵਾਹੀ।
ਜੋ ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਸਾਕ ਕਰੇਵੈ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੋ ਹੋਵਨ ਲੇਵੈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਖਹਿਰਾ ਬੜਾ ਭਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬੜਾ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੇ ਸ: ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਹੋ ਸਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇ। ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਾਂਹ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਗਿਆ। ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਉੱਥੋਂ ਆਪ ਬੀਕਾਨੇਰ (ਰਾਜਸਥਾਨ) ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਜਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੰਗਾ ਨਗਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਰੇਤ ਦੇ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਟਿੱਬਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਨੀਵਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਰੁੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਜੋ ਛੱਪੜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਢਾ ਜੌਹੜ ਭਾਵ ਬੁੱਢਾ ਛੱਪੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਛੱਪੜ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੁਕਣਗਾਹ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਹੋਰ ਸਖਤੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਮੌਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਵੇਲੇ-ਕੁਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ ਰਫੂ-ਚੱਕਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੰਡਿਆਲੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦੀ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਹੁੱਕਾ ਪੀ ਕੇ ਅਤੇ ਵੇਸਵਾ ਨਚਾ ਕੇ ਘੋਰ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ: ਕੀਓ ਉਪਦ੍ਰਵ ਤੁਰਕ ਬਡ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗੁਰਦੁਆਰ।
ਹਰਿ ਮੰਦਰ ਮੇਂ ਕੰਚਨੀ, ਰਖੇ ਤੁਰਕਨ ਕੋ ਸਰਦਾਰ।
ਮੰਡਿਆਲੀ ਕੋ ਰੰਘੜੋ, ਮੱਸਾ ਤਾ ਕੋ ਨਾਮ।
ਕਰੇ ਬਿਅਦਵੀ ਹਰਿ ਮੰਦਰ, ਪਾਪੀ ਬਡੋ ਹਰਾਮ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਇਕ ਦਿਨ ਸਿੰਘ ਬੁੱਢਾ ਜੋਹੜ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਪੰਥਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਸ. ਬਲਾਕਾ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸੂਹੀਏ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹਾਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਉਬਾਲੇ ਖਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਟ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ: ਹਮ ਮਾਰੈਂ ਜਾਇ ਤੁਰਕਨ ਤਾਈਂ, ਚਰਨ ਛੂਹੋਂ ਖਾਲਸੇ ਆਏ।
ਜੇ ਕਰ ਸੀਸ ਲਗੇ ਗੁਰ ਅਰਥ, ਧੰਨ ਜਨਮ ਧੰਨ ਮਰਣ ਸਮਰਥ।
ਮਰਨੇ ਤੇ ਕਯਾ ਡਰਪਨਾ, ਲੇ ਪਾਹੁਲ ਖੰਡੇ ਧਾਰ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਤਰਨਤਾਰਨ ਲਾਗੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਥੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਠੀਕਰੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਲੱਦ ਲਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਦੇ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਇਲਾਇਚੀ ਬੇਰੀ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤੇ। ਠੀਕਰੀਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਅੰਦਰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਉਤਰ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੁੱਕਾ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਠੀਕਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਚੌਧਰੀ ਮਾਮਲਾ ਤਾਰਨ ਆਏ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ‘ਚੌਧਰੀਆਂ’ ਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਠੀਕਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਪਲੰਘ ਹੇਠ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਝੁਕਿਆ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦਾ ਸਿਰ ਨੇਜਿਆਂ ’ਤੇ ਟੰਗ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਮੱਸੇ ਰੰਘੜ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਖੂਬ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ। ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਖ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਫੜਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਚੈਂਚਲ ਸੰਧੂ ਚੀਚੇ ਵਾਲਾ, ਹੈਬਤ ਮੱਲ ਨੇਸ਼ਟੇ ਵਾਲੇ ਨੇ ਸੂਹ ਜਾ ਲਾਈ ਕਿ ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਖਾਸ ਮਿੱਤਰ ਹੈ। ਪੂਹਲਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰਿਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫੁਰਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ: ਪੂਲੇ ਵਾਰੋ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਭਗਤ ਸਦਾਵੈ ਜੋਊ, ਸਿੰਘਨ ਕੇ ਪਾਸ ਸੋਉ ਖਰਚ ਪੁਚਾਇ ਹੈ।
ਆਪ ਦੂਖ ਭੂਖ ਸੈਹੈਂ, ਸਿੰਘਨ ਕੋ ਸੂਖ ਦੈਹੈਂ, ਭੂਜੇ ਚਣੇ ਚਾਬੈ ਆਪ ਰੋਟੀ ਊਨੈਂ ਦਾਇ ਹੈਂ।
ਜਾਨਕੈ ਭਗਤ ਤਾਂਕਾ ਮਾਨਹੈ ਬਚਨ ਲੋਗ, ਭੋਗਸ਼ਾਹੀ ਚੋਰਨ ਕੋ ਹੋਰਨ ਤੇ ਦਯਾਇ ਹੈ।
ਔਰ ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਆ ਮਤਾਬ ਸਿੰਘ ਤਾਂਕੋ ਯਾਰ, ਰਾਖਤ ਪਯਾਰਵੇ ਸੁਨੈਰੀਏ ਸਦਾਇ ਹੈ।
ਸਿੰਘ ਤਾਂਕੇ ਸਬ ਬਹੁ ਧਾੜਾ ਚੋਰੀ ਕਰਾਤ, ਆਤ ਧਨ ਜੋਊ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਕੋ ਜਾਇ ਹੈ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਂ ਨੇ ਹਰਿਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਏ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮੋਮਨ ਖਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ 20 ਸਿਪਾਹੀ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਹਰਿਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਏ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਹਰਿਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਏ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਵਿਚ ਸਿਪਾਹੀ ਲੈ ਕੇ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਪਿੰਡ ਉੱਪਰ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ। ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਨੂਰਦੀਨ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਨੱਥੇ ਖਹਿਰੇ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਕੇ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਜੋ ਵੀ ਜੀਅ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਚੌਧਰੀ ਨੱਥੇ ਨੇ ਨੂਰਦੀਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਹਰਿਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਏ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੂਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਚੌਧਰੀ ਨੱਥੇ ਨੂੰ ਨੂਰਦੀਨ ਨੇ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸੀ। ਨੂਰਦੀਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਾਲਮ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰ ਦੇਣਗੇ। ਨੱਥੇ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਰਹਿਮ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ’ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰ ਨੂਰਦੀਨ ਇਸ ਨਾਲ ਭਬਕ ਉੱਠਿਆ ਕਿ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਬੱਚੇ ’ਤੇ ਰਹਿਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਪਤਾ ਹੈ? ਨੱਥਾ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਘਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਨੱਥੇ ਚੌਧਰੀ ਨੇ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਨੱਸ ਜਾਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿਓ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੱਥੇ ਚੌਧਰੀ ਦਾ ਭਾਣਜਾ ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਘਰ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਕਰ ਬਾਲਕ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੰਬੋਆਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨੱਸ ਗਏ। ਹਰਿਭਗਤ ਨਿਰੰਜਨੀਏ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਭੱਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਫੌਜਦਾਰ ਨੂਰਦੀਨ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਨੂਰਦੀਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਨੱਥੇ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਆ ਕੇ ਨੂਰਦੀਨ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਨੱਥੇ ਚੌਧਰੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਬੜਾ ਮਾਹਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਾ ’ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਮਾਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ, ਸਿਰਫ ਉਸ ਦਾ ਭਾਣਜਾ ਹੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਸਕਿਆ: ਨੱਥੇ ਭਾਣਜਾ ਇਕ ਬਚਿਓ ਔਰ ਬਚਿਓ ਸਿੰਘ ਰਾਏ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਦੀ ਜਾਨ ਵਿਚ ਜਾਨ ਰਹੀ ਉਸ ਨੇ ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਘੁੱਟੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਬੜਿਆ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਨੱਥਾ ਚੌਧਰੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੈਰੀ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਾਸ ਆ ਗਏ। ਬੱਚੇ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੇ ਉਸ ’ਤੇ ਜਬਰਦਸਤ ਤਲਵਾਰ ਦਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ। ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਧੋਣ ਵੱਢੀ ਗਈ। ਸਿਪਾਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਸਮਝ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਉਹ ਬਚ ਗਿਆ: ਜਬ ਘੋੜਨ ਕੀ ਫੇਟਨ ਗੇਰਾ, ਗਰਦਨ ਪਰ ਮਾਰੀ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰਾ।
ਗਰਦਨ ਕਟਕੇ ਘੰਡੀ ਰਹਾਈ, ਗਲ ਪਰ ਦੂਜੀ ਫੇਰ ਚਲਾਈ।
ਕਟ ਗਈ ਹੰਸਲੀ ਮੋਢੇ ਤਾਈ, ਤੀਜੀ ਸਿਰ ਪਰ ਫੇਰ ਲਗਾਈ।
ਕਾਟ ਮੋਢੇ ਤੇ ਜ਼ਿਮੀਂ ਧਸਾਈ, ਇਮ ਕਰ ਸ਼ਾਹ ਰਗ ਭਈ ਬਦਾਈ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਖੇਤਾਂ ’ਚੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਇਸੇ ਰਸਤੇ ਵਾਪਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੱਥੋਂ ਲੰਘੀ ਤਾਂ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਸਹਿਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਿੰਡ ਰੂਟਾਲੇ ਲੈ ਗਈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਤਾਈ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਿਆ: ਤਾਈ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਕੀ ਰੁਟਿਆਲੇ ਪਿੰਡ ਹੁਤੀ ਆਈ,
ਦੀਓ ਓਨ ਤਾਹੀ ਜਾਈ ਕਰਵਾਈ ਕਾਰੀ ਹੈ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ) ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮੋਮਨ ਖਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ’ਤੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਆਇਦ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਖੋਪਰੀ ਉਤਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖ਼ਾਸ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰੰਬੀ ਨਾਲ ਖੋਪਰੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ: ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਦਿਖਾਲਕੇ ਕਹਯੋ ਦੇਹੁ ਚਰਖ ਚੜ੍ਹਾਇ।
ਮਿਥੀ ਜਿਵੇਂ ਥੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਿਮ ਚੜਯੋ ਸਰਖ ਪਰ ਧਾਇ।
ਧੰਨ ਜਨਮ ਧੰਨ ਕਰਮ ਉਨ ਸਿਖੀ ਰਖੀ ਸਿਰ ਲਾਇ।
ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਸੁਨ ਖੁਸ਼ ਭਯੋ ਚੜ੍ਹਯੋ ਚਰਖ ਸਿਤਾਬ।
ਅਸਾਂ ਨਮਿਤ ਆਪ ਆ ਮਿਲਯੋ ਧੰਨ ਧੰਨ ਸਿੰਘ ਮਤਾਬ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਤ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1745 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖਾਸ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਚਰਖੀ ਉੱਪਰ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਟੀ- ਬੋਟੀ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਸਮੇਂ ਕੁੱਪ ਰਹੀੜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸ: ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪ ਨੇ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਲਸੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦੁਲਚਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ) ਆਪਣੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦੀ ਬਦੌਲਤ ਜ਼ਾਲਮ ਹਾਕਮਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਵਾਇਆ। 1763 ਈ: ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਭੜੀ ਸਮੇਤ ਪੰਜ ਪਿੰਡ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ। ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸ. ਕੰਵਰ ਸਿੰਘ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਡਲਾ ਕੋਟਲਾ ਵਿਖੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਭੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਨ 1810 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤਕ ਪਿੰਡ ਮੀਰਾਂਕੋਟ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਆਪਣੀ ਭੜੀ ਵਾਲੀ ਜਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਭੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਕਾਰਨ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਪ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਕਪਤਾਨ ਮਰੇ ਨਾਲ ਸੰਨ 1807 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਖਤਰ ਲੋਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਲਿਖਾਰੀ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਪਤਾਨ ਮਰੇ ਨੇ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੂੰ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਕ ਨਮੂਨਾ ਵੀ ਵਿਖਾਇਆ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਬਾ-ਦਲੀਲ ਕਪਤਾਨ ਮਰੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ, ਜੰਗਲਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਦਿਨ-ਕਟੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਲਈ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚੰਗਾ ਇਹ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਵਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਲਿਖਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕਪਤਾਨ ਮਰੇ ’ਤੇ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਠੀਕ ਸਮਝ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੁਧਿਆਣਾ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ: ਉਸੀ ਕਚਹਿਰੀ ਹਮ ਥੇ ਗਏ, ਸੁਨ ਯਹ ਬਾਤ ਸੁ ਚਿੰਤਤ ਭਏ।
ਯਹ ਮੋਲਵੀ ਹੈ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਕੱਬ ਸਿਖਨ ਜਸ ਕਰੈ ਬਖਾਨ॥26॥
ਕਰ ਗੋਸ਼ਟ ਹਮ ਮਰੀ ਸਮਝਾਯੋ, ਉਸਕਾ ਲਿਖਿਆ ਹਮਹਿ ਦਿਖਾਯੋ।
ਉਸ ਕੋ ਦੇਖ ਹਮ ਬਾਤ ਉਚਾਰੀ, ਇਨ ਗਲ ਖਾਲਸੇ ਕਹੀ ਨ ਸਾਰੀ॥27॥...
ਸੋ ਮਰੀ ਹਮਾਰੋ ਮਿਤ ਭਯੋ, ਤਿਮ ਤੁਮ ਦੇਹੁ ਲਿਖਾਇ। (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼- ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ) ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜੋ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਸੰਨ 1846 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ--ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1857 ਈ: ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸ.ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੜੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਸਕੂਲ ਵੀ ਖੋਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਖਿੱਲਤ ਅਤੇ ਸਨਦ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ--ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਅਟਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਅਟਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1861 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗੀਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ--ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਜਗੀਰ 7611 ਰੁਪਏ ਸਲਾਨਾ ਸੀ। ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1844 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜਗੀਰ ਦੇ ਵੀ ਮਾਲਿਕ ਸਨ। ਉਹ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ--ਸ. ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪਿਤਾ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1880 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਚੰਗੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1883 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ’ਚ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1864 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1897 ਈ: ਵਿਚ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1868 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1905 ਈ: ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ-- ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1856 ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ. ਨਾਰੰਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਨ 1887 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1880 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਨ 1904 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ. ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਸਤਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਅਮਨਦੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਸਤਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਮੋਕਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਨਾਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਨ 1894 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ. ਨਾਰੰਗ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1885 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸੰਨ 1887 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਨ 1897 ਈ: ਵਿਚ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਨ 1903 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ: ਭੜੀ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ-- ਸ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ-- ਸ. ਸੱਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਸਜਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1896 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਨਰੰਜਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਨ 1907 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1893 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। | 
