ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ, ਪੰਨੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ-ਹਰੀਕੇ ਸੜਕ (ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ ਨੰਬਰ-15) ’ਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ, ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਚੌਧਰੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਅਤੇ 16 ਪੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਰਤਨ ਗੋਤ ਦਾ ਟਾਂਕ ਕਸ਼ੱਤਰੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਭਾਈ ਛੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ। ਇਹ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬੜੀ ਲਗਨ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸ਼ੁਮਾਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਸਨ।

ਸੰਨ 1670 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਰਾਗ ਗਾਉਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਗੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਸੰਨ 1680 ਈ: ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸਭ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਲਥਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਰਮੌਰ ਦੀ ਦੂਨ, ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ (ਗੜ੍ਹਵਾਲ) ਦੇ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਕਾਲਪੀ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੰਨ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸੋਭਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ 500 ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ 1685 ਈ: ਵਿਚ ਨਾਹਨ ਪੁੱਜ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬਤਾਲੀਸ ਬੈਸਾਖੀ ਕੇ ਮੇਲੇ ਨਾਹਨਪਤੀ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਾ ਭੇਜਾ ਵਜ਼ੀਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਹਾਥ ਬਾਂਧ ਬੇਨਤੀ ਕੀ, ਜੀ ਗਰੀਬ ਨਿਵਾਜ਼! ਤੁਮ੍ਹੈ ਸਣੈ ਪਰਵਾਰ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਨਾਹਨ ਬੁਲਾ ਭੇਜਾ ਹੈ, ਜਾਨਾ ਚਾਹੀਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਮੇਂ ਕੀ ਹਾਲਤ ਕੋ ਦੇਖ ਚਲ ਕਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸੇ ਸਰਮੌਰ ਕੇ ਦੇਸ ਸਤਰਾਂ ਬੈਸਾਖ ਕੇ ਦਿਵਸ ਨਾਹਨ ਨਗਰੀ ਜਾਇ ਬਿਰਾਜੇ।”

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਫਤਿਹਸ਼ਾਹ ਘਬਰਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਖੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਇਲਾਕਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਪੱਕਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਵੀ ਦਿਖਾਏ। ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਏਕ ਦਿਵਸ ਰਾਜਾ ਜੀ ਨੇ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਜੀ ਸੇ ਪੂਛਾ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਕਿਆ ਬੀਚਾਰ ਹੈ, ਹਮੈ ਬਤਾਨਾ ਚਾਹੀਏ। ਆਗੇ ਸੇ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਰਾਜਨ! ਗੁਰੂ ਜੀ ਜਮਨਾਂ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਾਈ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂਇ ਚਾਹਤੇ ਹੈਂ, ਵਹੁ ਹਮੈ ਬਤਾਇ ਦੀਜੀਏ। ਰਾਜਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਨਾ ਵਜ਼ੀਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਕੇ ਗੈਲ ਭੇਜਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਇ ਪਾਂਵਟਾ ਨਗਰੀ ਕੇ ਨਜਦੀਕ ਜਮਨਾ ਨਦੀ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ ਏਕ ਰਮਨੀਕ ਥਾਂਇ ਆਇ ਦੇਖੀ।”

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 1685 ਈ: ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਹਨ ਸੇ ਚਲ ਸਨੇਂ ਸਨੇਂ ਬੈਸਾਖ ਕੇ ਆਖੀਰ ਪਾਂਵਟਾ ਗਾਉ ਮੇਂ ਆਇ ਬਿਸਰਾਮ ਪਾਇਆ। ਯਹਾਂ ਜੇਠ ਮਾਸ ਕੀ ਸੰਕਰਾਂਤ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਪ੍ਰਿਥਮੇ ਦੀਵਾਨ ਨੰਦ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀ- ਬਾਬੇ ਬੁੱਢੇ ਕੇ ਸਾਹਿਬ ਰਾਮ ਕੁਇਰ ਜੀ ਕੇ ਪਾਵਨ ਹਾਥੋਂ ਸੇ ਨੀਂਹ ਰਾਖੀ ਗਈ।”

ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕੰਮ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਸ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੋਮਲ ਹੁਨਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 52 ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਵੀ ਵੱਖ- ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭੱਟ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਦੇਸ਼ ਬਦੇਸ਼ ਤੇ ਸੰਗਤ ਆਵੈ।
ਗੋਬਿੰਦ ਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਵੈ।
ਬਾਵਨ ਕਵੀ ਗੁਰੂ ਢਿਗ ਰਹੈ।
ਮਨੀਆ ਉਨ ਮਹਿ ਗੁਨੀਆ ਆਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਕਵੀ ਊਦੈ ਰਾਇ ਜੀ, ਕਵੀ ਮਣੀ ਰਾਇ ਜੀ, ਕਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਰਾਇ ਜੀ, ਕਵੀ ਅੱਲੂ ਜੀ, ਕਵੀ ਆਸਾ ਜੀ, ਕਵੀ ਆਲਮ ਜੀ, ਕਵੀ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਜੀ, ਕਵੀ ਸੁਖਦੇਵ ਜੀ, ਕਵੀ ਸੁੱਖਾ ਜੀ, ਕਵੀ ਸੁਖੀਆ ਜੀ, ਕਵੀ ਸੁਦਾਮਾ ਜੀ, ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਜੀ, ਕਵੀ ਸ਼ਿਆਮ ਜੀ, ਕਵੀ ਹੀਰ ਜੀ, ਕਵੀ ਹੂਸੈਨ ਅਲੀ ਜੀ, ਕਵੀ ਹੰਸ ਰਾਜ ਜੀ, ਕਵੀ ਕੱਲੂ ਜੀ, ਕਵੀ ਕੁਵਰੈਸ਼ ਜੀ, ਕਵੀ ਖਾਨ ਚੰਦ ਜੀ, ਕਵੀ ਗੁਣੀਆ ਜੀ, ਕਵੀ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਕਵੀ ਗੋਪਾਲ ਜੀ, ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ, ਕਵੀ ਚੰਦਾ ਜੀ, ਕਵੀ ਜਮਾਲ ਜੀ, ਕਵੀ ਟਹਕਨ ਜੀ, ਕਵੀ ਧਰਮ ਜੀ, ਕਵੀ ਧੰਨਾ ਜੀ, ਕਵੀ ਧਿਆਨ ਜੀ, ਕਵੀ ਨਾਨੂ ਜੀ, ਕਵੀ ਨਿਸ਼ਚਲ ਦਾਸ ਜੀ, ਕਵੀ ਨਿਹਾਲ ਚੰਦ ਜੀ, ਕਵੀ ਨੰਦ ਜੀ, ਕਵੀ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ, ਕਵੀ ਪਿੰਡੀ ਦਾਸ ਜੀ, ਕਵੀ ਬੱਲਭ ਜੀ, ਕਵੀ ਸੱਲੂ ਜੀ, ਕਵੀ ਬਿਧੀ ਚੰਦ ਜੀ, ਕਵੀ ਬੁਲੰਦ ਜੀ, ਕਵੀ ਬ੍ਰਿਖ ਜੀ, ਕਵੀ ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਜੀ, ਕਵੀ ਮਥੁਰਾ ਜੀ, ਕਵੀ ਮਦਨ ਜੀ, ਕਵੀ ਮਦਨ ਗਿਰੀ ਜੀ, ਕਵੀ ਮੱਲੂ ਜੀ, ਕਵੀ ਮਾਨ ਦਾਸ ਜੀ, ਕਵੀ ਮਾਲਾ ਜੀ, ਕਵੀ ਮੰਗਲ ਜੀ, ਕਵੀ ਰਾਮ ਜੀ, ਕਵੀ ਰਾਵਲ ਜੀ, ਕਵੀ ਰੋਸ਼ਨ ਲਾਲ ਜੀ ਅਤੇ ਕਵੀ ਲੱਖਾ ਜੀ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਆਮ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਦਿਆ ਸਾਗਰ ਨਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸੀ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਫੇਰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ ਵਹਾਅ ਵਿਚ ਰੁੜ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਜ਼ਨ 9 ਮਣ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਹਮ ਭੀ ਕਰਹਿ ਬਖਾਨੀ।
ਕਹੈਂ ਖਾਲਸੇ ਕੇ ਹਿਤ ਬਾਨੀ।
ਆਦਿ ਮਹਾਭਾਰਤ ਜੇ ਆਨ।
ਭਾਖਾ ਸਭ ਕੋ ਕਰਤ ਸਾੁਜਾਨ।
ਸੋ ਹਮ ਪੰਥ ਹੇਤ ਕਰਵਾਵੈਂ।
ਪਠਹਿੰ ਆਪ ਸਭਹੂਨ ਸੁਨਾਵੈਂ।
ਹੁਤੇ ਬੰਵਜਾ ਕਵਿ ਗੁਰੂ ਪਾਸ।
ਸਭਿ ਹੀ ਬਾਨੀ ਕਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ।
ਸਤਿਗੁਰ ਸਭ ਇਕਤ੍ਰ ਕਰਵਾਵੈਂ।
ਪੜੇ ਦੀਰਘ ਪਰ ਲਿਖਵਾਵੈਂ।
ਨਾਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋ ਵਿਦਿਯਾਸਾਗਰ।
ਰਾਖੋ ਕੀਨੋ ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭ ਨਾਗਰ।

ਦੋਹਿਰਾ॥

ਤਿਨ ਕਵਿਯਨ ਬਾਨੀ ਰਚੀ ਲਿਖ ਕਾਗਦ ਤੁਲਵਾਇ।
ਨੌ ਮਣ ਹੋਏ ਤੋਲ ਮਹਿ ਸੂਖਮ ਲਿਖਤ ਲਿਖਾਇ।
ਬਿਦਯਾਸਾਗਰ ਤਿਸ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋ ਨਾਮ ਧਰਯੋ ਕਰ ਪ੍ਰੀਤਿ।
ਨਾਨਾ ਬਿਧ ਕਵਿਤਾ ਰਚੀ ਰਖ ਰਖ ਨੌ ਰਸ ਰੀਤਿ।
ਮਚਯੋ ਜੰਗ ਗੁਰੂ ਸੰਗ ਬਡੋ ਰਹਿਓ ਗ੍ਰੰਥ ਸੋ ਬੀਚ।
ਪ੍ਰਥਕ ਪ੍ਰਥਕ ਪਤ੍ਰੇ ਹੁਤੇ ਲੁਟਾਯੇ ਸੁ ਗ੍ਰੰਥ ਬਿਖਰੇ।
ਇਕ ਥਲ ਰਹਯੋ ਨ ਇਮ ਗਯੋ ਜਿਸ ਤੇ ਮਿਲਯੋ ਨ ਫੇਰ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਕਸਰ ਚੰਨ ਚਾਨਣੀ ਰਾਤ ਵਿਚ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਮਣੀਕ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚੰਗਾ ਸਾਹਿਤ ਰਚਣ ਵਾਲੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫ਼ਜਾਈ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਤਕਸੀਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਨੇ ਭਰੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਕਵਿਤਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ:

ਨਵਸਾਤ ਤਿਯੇ ਨਵਸਾਤ ਕਿਯੇ ਨਵਸਾਤ ਪਿਯੇ ਨਵਸਾਤ ਪਿਯਾਏ।
ਨਵਸਾਤ ਰਚੇ ਨਵਸਾਤ ਬਦੇ ਨਵਸਾਤ ਪਿਯਾ ਪਹਿ ਦਾਯਕ ਪਾਏ।
ਜੀਤ ਕਲਾ ਨਵ ਸਾਤਠ ਕੀ ਨਵਸਾਤਨ ਕੇ ਮੁਖ ਅੰਚਰ ਛਾਏ।
ਮਾਨਹੁ ਮੇਘ ਕੈ ਮੰਡਲ ਮੇਂ ਕਵਿ ਚੰਦਨ ਚੰਦ ਕਲੇਵਰ ਛਾਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੋਹਰਾਂ ਇਨਾਮ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇਤਨਾ ਹੰਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ‘ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਤਾਂ ਕੋਈ ਉੱਚ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।’ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁਣਾਏ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਵੱਈਆਂ ਦੇ ਅਰਥ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹਾਸਲ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, “ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਸੁੰਦਰੀ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਪਰਦੇਸ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਪਤਨੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਖਲਾਏ। ਫੇਰ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਲੀ ਚੌਪੜ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਈ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ-ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਚਾਲਾਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਨਰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਬਾਜ਼ੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨੇ ਮੂੰਹ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਆਖਦਾ ਹੈ ਇਹ ਢੱਕਿਆ ਮੁਖੜਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਮਾਨੋ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ।” ਕਵੀ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਇਤਨੇ ਸੁੰਦਰ ਅਰਥ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਸੁਨ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਅਰਥ ਬਖਾਨਾ। ਤ੍ਰਿਯ ਖੋੜਸ ਬਰਖਨ ਬਯ ਬਾਨਾ।
ਤਨ ਖੋੜਸ ਸਿੰਗਾਰ ਸੁਹਾਯੋ। ਖੋੜਸ ਮਾਸਨ ਮੇ ਪਿਯ ਆਯੋ।
ਖੋੜਸ ਘਰ ਕੋ ਚੋਪਰ ਰਚਯੋ। ਖੋੜਸ ਦਾਵ ਲਾਯ ਸੁਖ ਮਚਯੋ।
ਸੋਈ ਖੋੜਸ ਪਯਾਰੇ ਲਾਯੋ। ਖੋੜਸ ਕੀ ਬਾਜੀ ਜੈ ਪਾਯੋ।
ਖੋੜਸ ਕਲਾ ਚੰਦਮੁਖ ਜੋਈ। ਹਾਰ ਪਾਯ ਤ੍ਰਿਯ ਛਾਦਤ ਸੋਈ।
ਮਨਹੁ ਮੇਘ ਮੇ ਨਿਸਪਤਿ ਛਾਯੇ। ਇਮ ਅੰਚਰ ਮਹਿ ਮੁਖ ਦਰਸਾਯੋ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰ ਕੇ ਸਮਝਾਉਣ। ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਘਾਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਕੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚਨੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਤੁਕਬੰਦੀ ਕਰ ਵੀ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਤਨੀ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀ ਤਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜਿਸ ਦੇ ਮੈਂ ਅਰਥ ਨਾ ਕਰ ਸਕਾਂ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਭਰੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸੁਣਾਈ:

ਮੀਨ ਮਰੇ ਜਲ ਕੇ ਪਰਸੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਮਰੇ ਪਰ ਪਾਵਕ ਪਾਏ।
ਹਾਥੀ ਮਰੇ ਮਦ ਕੇ ਪਰਸੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਮਰੇ ਤਨ ਤਾਪ ਕੇ ਆਏ।
ਤੀਯ ਮਰੇ ਪਿਯ ਕੇ ਪਰਸੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਮਰੇ ਪਰਦੇਸ ਸਿਧਾਏ।
ਗੂੜ ਮੈਂ ਬਾਤ ਕਹੀ ਦਿਜਰਾਜ ਬਿਚਾਰ ਸਕੇ ਨ ਬਿਨਾ ਚਿਤ ਲਾਏ।
ਕਉਲ ਮਰੇ ਰਵਿ ਕੇ ਪਰਸੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਮਰੇ ਸਾਸਿ ਕੀ ਛਬਿ ਪਾਏ।
ਮਿਤ੍ਰ ਮਰੇ ਮਿਤ ਕੇ ਮਿਲਬੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਮਰੇ ਜਬ ਦੂਰ ਸਿਧਾਏ।
ਸਿੰਘ ਮਰੇ ਜਬ ਮਾਸ ਮਿਲੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਮਰੇ ਜਬ ਹਾਥ ਨ ਆਏ।
ਗੂੜ੍ਹ ਮੈਂ ਬਾਤ ਕਹੀ ਦਿਜਰਾਜ ਬਿਚਾਰ ਸਕੇ ਨ ਬਿਨ ਚਿਤ ਲਾਏ।

ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਵੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਦਾ ਬੁਰਾ ਹਾਲ ਸੀ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਵੀ ਚੰਦਨ ਜੀ ਦਾ ਹਾਲ ਦੇਖ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਅਰਥ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕਵੀ ਧੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਹਨ ਖਿਆਲ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਿੱਥੇ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਛੀ ਜਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਮਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ‘ਪਰਸੇ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਲਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਅਰਥ ਉਲਟ ਨਿਕਲਣਗੇ, ਪਰ ਜੇ ਪੂਰੀ ਪੰਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ‘ਕਬਹੂੰ ਨ’ ਦੇ ਨਾਲ ਲਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਅਰਥ ‘ਮੱਛੀ ਕਦੀ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ ਪਰ ਅਗਨੀ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ’ ਹੋਣਗੇ। ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਪੰਕਤੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਅਰਥ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਗਏ। ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰੋਪਾਓ ਵਜੋਂ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਦਸਤਾਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਕੰਘਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ 1689 ਈ: ਵਿਚ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਵਾਪਸ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹੋਲੇ ਮਹੱਲੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1699 ਈ: ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਜੀ ਵੀ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ।

ਸੰਨ 1702 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਸੂਬਾ-ਸਰਹਿੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਡਟ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਔਲਾਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਸ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਪੰਨੂਆਂ ਵਿਖੇ ਅਬਾਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਹੀ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। 1978 ਈ: ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਦਸਤਾਰ, ਕੰਘਾ ਅਤੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਭੇਜੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

1. ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਤਨ
2. ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ- ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼
3. ਭਾਈ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੋਸ਼ਿਸ਼- ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ
4. ਸ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ- ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਕਸਬੇ
5. ਸ. ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਦਲੇਹ- ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
6. ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ- ਕਲਗੀਧਰ ਚਮਤਕਾਰ
7. ਸ. ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ- ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼
8. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ- ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼