ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਵਪਾਰਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਲੁਬਾਣਾ’ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਲੁਬਾਣਾ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ‘ਲੂਣ’ ਅਤੇ ‘ਬਾਣਾ’(ਵਣਜ-ਵਪਾਰ) ਤੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਲੂਣ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ-‘ਲੁਬਾਣਾ’। ਲੁਬਾਣਾ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਲਬਾਣਾ, ਲੁੰਬਾਣਾ ਅਤੇ ਲੋਬਾਣਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਵਣਜਾਰਾ ਜਾਂ ਬਣਜਾਰਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਲੁਬਾਣਾ’ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲਾਂ ਲੂਣ, ਖੰਡ, ਘਿਉ, ਚਾਵਲ, ਰੂੰ, ਰਵਾ, ਹਲਦੀ, ਗੁੜ, ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲੇ ਆਦਿ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਗੱਡਿਆਂ ਉੱਪਰ ਸਾਮਾਨ ਲੱਦ ਕੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਵੇਚਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਪਾਰੀਆਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਬਲਦ, ਖੱਚਰਾਂ ਆਦਿ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। 100 ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਹ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਖਾਂਡਾ ਜਾ ਟਾਂਡਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜਿਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਾਅ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟਾਂਡਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਲੁਬਾਣਾ’ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣਦੇ ਗਏ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਂਦੇ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਭੇਟਾ ਵੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੀਵਾਲੀ, ਵੈਸਾਖੀ ’ਤੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਦਸਵੰਧ ਭੇਟਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ’ਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰਦਿਆਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਪੇਲੀਆ ਗੋਤਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਬੋਹੜੂ ਜੀ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਬਿੰਨੇ ਜੀ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ, ਸ੍ਰੀ ਅਰਬੇ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਾਸ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਟਾਂਡਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਜੀ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ “ਭੱਟ ਵਹੀ ਤੋਮਰ ਬਿੰਜਲ ਉੱਤੋਂ ਕੀ” ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ:

“ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਬੇਟਾ ਦਾਸੇ ਸ਼ਾਹ ਕਾ, ਪੋਤਾ ਅਰਬੇ ਕਾ ਪੜਪੋਤਾ ਬਿੰਨੇ ਕਾ, ਬੰਸਮਬੋਹੜੂ ਸ਼ਾਹ ਕੀ।...”

ਕਸ਼ਮੀਰ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਲੁਬਾਣਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਨਾਇਕ ਬਾਬਾ ਸਾਉਣ ਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਸਾਉਣ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਬੋਹੜ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਬੋਹੜ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਸ੍ਰੀ ਬੰਨਾ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਬੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਗਏ ਸਨ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਟਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਜੀ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਪੜਦਾਦਾ ਸਨ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਬੰਨਾ ਜੀ ਦੋ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਬੰਨਾ ਜੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਵਪਾਰੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ ਤੋਂ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਖਾਂਡਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਨਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟਾਂਡੇ ਵਿਚ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜੇ, ਊਠ, ਖੱਚਰ, ਬਲਦ ਤੇ ਹਾਥੀ ਸਨ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਟਾਂਡੇ ਕਰਕੇ ‘ਖਾਂਡਾ’ ਨਗਰ ਨੂੰ ‘ਮੋਟਾ ਟਾਂਡਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਬੰਨਾ ਜੀ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਬੜੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਬੰਨਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰਕ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲ ਯਾਰਕੰਦ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਰਾਜਪੂਤਾਨਾ, ਗੁਜਰਾਤ, ਸ੍ਰੀ ਲੰਕਾ ਅਦਿ ਤਕ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ’ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਨਗਰ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਬੰਨਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ।

ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਫੇਰੀ ’ਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਖਾਂਡਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਰਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕਰਵਾਈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਈ। ਆਪਣੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਦਾਸ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 1660 ਈ: ਦੇ ਕਰੀਬ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿਚ ਪੰਡਿਤ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਰੂੜ ਰਾਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਹ ਉਹੀ ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਦੱਤ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪਾਸ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ’ਤੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਮਟਨ, ਮਾਰਤੰਡ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਨਗਰੀ ਟਾਂਡਾ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਸਨ। “ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਾਉਂਡਾ ਪਰਗਨਾ ਜੀਂਦ” ਅਨੁਸਾਰ:

“...ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਜੀ ਮਹਲ ਸਤਮਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰਦਿਤਾ ਜੀ ਦਾ, ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੌਂ ਸਤਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਪੱਖੇ ਜੇਠ ਦੀ ਪੰਚਮੀ ਦੇ ਦਿਹੁੰ ਸ੍ਰੀ ਨਗਰ ਆਏ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇਸ ਮੇਂ। ਗੈਲੇ ਮਖਣ ਸ਼ਾਹ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਦਾਸੇ ਦਾ, ਪੋਤਾ ਬੰਨੇ ਦਾ, ਨਾਤੇ ਬੋਹੜ ਕੇ ਬੰਸ ਸਾਉਣ ਕੀ ਪੇਲੀਆ ਗੋਤਰ ਬਨਜਾਰਾ।...ਗੈਲੇ ਮਖੂ ਚੰਦ ਆਇਆ ਚੇਲਾ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਦਾ, ਪੋਤਾ ਚੇਲਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦਾ, ਪੜਪੋਤਾ ਚੇਲਾ ਬਾਣਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਕਾ, ਨਾਦੀ ਬੰਸ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਕੀ, ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਫਕੀਰ ਆਏ, ਮਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕੇ ਟਾਂਡੇ ਮੇਂ। ਚਾਰ ਮਾਸ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇਸ ਰਹੇ।...”

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਸੋਲਜਈ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ-ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ, ਭਾਈ ਜਵੰਦਾ ਸ਼ਾਹ, ਭਾਈ ਕੁਸ਼ਾਲ ਚੰਦ ਤੇ ਚੰਦੂ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਰਦਾ-ਪੁੱਜਦਾ ਪਰਵਾਰ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ-ਪੁਸ਼ਤੀ ਕੰਮ ਵਪਾਰ ਅਥਵਾ ਸੌਦਾਗਰੀ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜ਼ਮੀਨੀ ਅਤੇ ਜਲ-ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਈਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਦਿਨ ਦੁਗਨੀ ਰਾਤ ਚੌਗਣੀ ਉੱਨਤੀ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਜਾਂਦੇ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਇਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਲਈ ਕਾਰ-ਭੇਟਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਵੈਸਾਖੀ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੰਦੇ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹੀ ਪਰਵਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਮਿਰਜਾ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮਿਰਜਾ ਰਾਜਾ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਆਪਣੇ ਰਾਏਸੀਨਾ ਵਾਲੇ ਬੰਗਲੇ ਵਿਚ ਕਰਵਾਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੁੰਮ-ਹੁੰਮਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਜਣ ਲੱਗੀ। ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਚੇਚਕ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਿਮਾਰਾਂ ਤੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। ਬਿਮਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ- ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪ ਵੀ ਇਸ ਜਾਨ-ਲੇਵਾ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਆਪ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਸੰਗਤ ਘਬਰਾ ਗਈ, ਪਰ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਆਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੋਵੇਗਾ? ਗੁਰੂ ਜੀ “ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ” ਕਹਿ ਕੇ ਅਗਲੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਬਾਰੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਕੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ “ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ” ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ:

“...ਮਹਾਰਾਜ! ਆਪ ਕਹਿਤੇ ਹੈਂ, ਸਾਡਾ ਅੰਤਮ ਸਮਾਂ ਅਇ ਪਹੁੰਚਾ ਹੈ, ਸੰਗਤ ਕੋ ਕਿਸ ਕੇ ਲੜ ਲਾਇ ਚਾਲੇ ਹੈਂ? ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਆਂਖ ਉਗੇੜ ਇਨ ਕੀ ਤਰਫ ਦੇਖਾ, ਧੀਮੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੇ ਬਚਨ ਹੋਆ- ਪਾਂਚ ਪੈਸੇ ਨਲੀਏਰ ਲੈ ਆਏ। ਬਚਨ ਪਾਇ ਨਿਕਟ ਬੈਠੇ ਦੀਵਾਨ ਦਰਘਾ ਮੱਲ ਜੀ ਗੁਰਿਆਈ ਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸੇ ਹਾਥ ਛੁਹਾਇ ਤੀਨ ਦਫ਼ਾ ਦਾਈਂ ਭੁਜਾ ਹਿਲਾਇ ਕੇ ਕਹਾ- ‘ਹਮਾਰੇ ਪੀਛੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਕਾ ਗੁਰੂ ਮੇਰਾ ਬਾਬਾ, ਬਕਾਲੇ ਨਗਰੀ ਮੇਂ ਹੈ, ਉਨ ਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਈਏ! ਦੀਵਾਨ ਜੀ! ਇਹ ਗੁਰਆਈ ਕੀ ਸਮੱਗਰੀ ਬਕਾਲਾ ਗਾਉਂ ਮੇਂ ਲੈ ਜਾਇ ਕੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਗੇ ਭੇਟਾ ਕਰ ਦੇਨੀ। ਅਸਾਂ ਕੇ ਬਾਦ ਆਜ ਸੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਕਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਕਾਲਾ ਨਗਰੀ ਵਾਲਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਹਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਜਾਇ ਕੇ ਉਨਾਂ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਵਣ।...”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਭੋਗਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ “ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ” ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ:

“...ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਲਿਵ ਉਸ ਨਿਰੰਕਾਰ ਗੈਲ ਲਗ ਗਈ, ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਹੋਨੇ ਲਾਗਾ। ਇਸੀ ਦਿਵਸ ਚੇਤਰ ਸੁਦੀ ਚਉਦਹ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਰੈਨ ਬਿਤੀਤ ਹੋਈ ਉਸ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕੀ ਜੋਤਿ ਮੇਂ ਸਮਾਇ ਗਏ।...ਦੀਵਾਨ ਦਰਘਾ ਮੱਲ ਆਦਿ ਮੁੱਖੀਆਂ ਅਗਲੇ ਦਿਵਸ ਪੂਰਨਮਾਂ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਸਰਬਤ ਸੰਗਤ ਕੋ ਗੈਲ ਲੈ ਭੋਗਲਪੁਰ ਨਗਰੀ ਕੇ ਪਾਸ ਜਮਨਾ ਕੇ ਤੱਟ ਪਰ ਜਾਇ ਦਾਹ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦੀਆ। ਵਾਪਸੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਬੱਸੀ ਨੇ ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਕੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਮਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਕਾ ਪਾਠ ਪਰਾਰੰਭ ਕਰਾਇਆ।...”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਪਰਵਾਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਬਕਾਲਾ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚੀ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ “ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ” ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ:

“...ਅਰਦਾਸੀਏ ਸਿੱਖ ਨੇ ਹਾਥ ਬਾਂਧ ਬਚਨ ਕੀਆ, ਮਹਾਰਾਜ! ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਮਾਤਾ ਬੱਸੀ ਜੀ ਦਿਲਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਕੋ ਗੈਲ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਗੇ ਸੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਦਾਸ ਸੇ ਬਚਨ ਕੀਆ ਕਿ ਸੰਗਤ ਕੋ ਆਗੇ ਦਰਬਾਰ ਮੇਂ ਲਾਈਏ। ਭਾਈ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਿਲਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਕੋ ਗੈਲ ਲੈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਲਾਗੇ ਦਰਬਾਰ ਮੇਂ ਆਇ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਬੱਸੀ ਜੀ ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੁਲੱਖਨੀ ਨੇ ਆਗੇ ਆਇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕੇ ਚਰਨਾਂ ਪਰ ਬਦਨਾਂ ਕੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਸ ਬਹਾਇ ਇਨ ਕੇ ਆਏ ਕਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਆ, ਪਰਸਪਰ ਮਾਤਮੀਂ-ਪਰਚਾਵਨੀ ਕੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਕਹਾ ਉਸ ਨਿਰੰਕਾਰ ਕਾ ਭਾਣਾ ਅਮਿਟ ਹੈ, ਮਿਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਦੇਖੋ, ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਈ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਬਕਾਲੇ ਗਾਉਂ ਮੇ ਹੀ ਹਾਂ, ਪੀਛੇ ਸੇ ਹਮੇ ਪਰਲੋਕ ਗਮਨ ਕਰ ਜਾਣੇ ਕੀ ਸੁਨਾਉਨੀ ਆਇ ਗਈ।...”

“ਬਕਾਲਾ ਨਗਰੀ ਮੇਂ ਕੁਝ ਦਿਵਸ ਪਾਇ ਭਾਦਵ ਮਾਸ ਕੀ ਅਮਾਵਸ ਕਾ ਬੜਾ ਮੇਲਾ ਲਗਾ ਜਿਸ ਕਾ ਕਾਈ ਵਾਰਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਹਾ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰ (ਦਾਸ ਜੀ) ਅੰਸ ਬਾਬਾ ਅਰਜਾਨੀ ਸਾਹਿਬ ਆਏ, ਬੇਟੇ ਦਵਾਰਕਾ ਦਾਸ ਕੋ ਗੈਲ ਲੈ ਕੇ- ਇਨ ਕੇ ਸਾਥ ਭਾਈ ਗੜ੍ਹੀਆ ਆਦਿ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖ ਬਕਾਲਾ ਗਾਮ ਮੇਂ ਆਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਨੇਂ। ਚਾਰੋਂ ਦਿਸਾ ਸੇ ਸੰਗਤਾਂ ਹੁਮ ਹੁਮਾਇ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਕਾਈ ਕਿਸੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ, ਕਾਈ ਕਿਸੀ ਵਾਸ਼ਨਾਂ ਕੋ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ। ਰਾਮਦਾਸ ਨਗਰੀ ਸੇ ਬੁੱਢੇ ਕਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ‘ਰੰਧਾਵਾ’ ਗੁਰੂ ਚੱਕ ਕੀ ਸੰਗਤ ਕੋ ਸਾਥ ਲੈ ਕੇ। ਕੀਰਤਪੁਰ ਸੇ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਚੰਦ ਆਇਆ ਨੰਦ ਚੰਦ ਭਾਈ ਕੋ ਸਾਥ ਲੈ ਕਰ, ਗੜ੍ਹਵਾਲ ਦੇਸ਼ ਸੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਾਇ ਜੀ ਆਏ ਇਨ ਕੀ ਗੈਲ ਭਾਈ ਬਹਿਲੋ ਕਾ ਗੁਰਦਾਸ ਆਇਆ। ਸਭਨਾ ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਆਏ ਗੁਰੂ ਪਰਵਾਰ ਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ। ਸਰਬਤਰ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪਰਚਾਵਨੀ ਕੀ। ਮਾਤਾ ਬੱਸੀ ਜੀ ਨੇ ਬਿਰਧ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਅਰਜਾਨੀ ਸਾਹਿਬ ਕੋ ਨਿਕਟ ਬਹਾਇ ਦਿਹਲੀ ਸੇ ਆਈ ਗੁਰਆਈ ਕੀ ਵਾਸਤੂ ਮੰਗਵਾਇ ਲਈ। ਦੀਵਾਨ ਦਰਘਾ ਮੱਲ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਕੀ ਆਗਿਆ ਪਾਇ ਪਾਂਚ ਪੈਸੇ ਏਕ ਨਲੀਏਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਗੇ ਰਾਖ ਕੇ ਮਸਤਕ ਟੇਕਾ। ਬਾਬਾ ਬੁਢੇ ਕੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦਾਇਂ ਹਾਥ ਸੇ ਗੁਰਆਈ ਕਾ ਟੀਕਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਮਸਤਕ ਤੇ ਲਾਇਆ। ਏਕ ਦਿਵਸ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕਾ ਬਚਨ ਦੀਵਾਨ ਦਰਘਾ ਮੱਲ ਸੇ ਹੋਆ...।”

ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਦਿਵਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਸੋਲਜਈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਨਗਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਵਾਰ ਸਮੇਤ ਬਕਾਲਾ ਨਗਰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ‘ਗੁਰੂ’ ਸਜੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਸੰਗਤ ਤਾਂ ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ “ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਤਿਸ ਸਮੇਂ ਬਕਾਲਾ ਪਹੁਚਾ ਆਇ।
ਤਹਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇਖੇ ਦੋ ਭਾਇ।
ਕਛੁ ਸੰਗਤ ਧੀਰ ਮਲ ਘਰ ਜਾਵੈ।
ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਕਛੂ ਪੂਜਾਨ ਆਵੈ। (ਸਫਾ 193)

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣੂ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਕੋਈ ਇਕ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।ਕੁਝ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਅੱਗੇ 1-1 ਮੋਹਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜਿਸ ਪਾਸੇ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਆਪੇ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰੀਫਾਂ ਦੇ ਪੁਲ਼ ਬੰਨ ਕੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਈ ਦਿਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਖਰ ਵਿਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਕਿਸੇ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਾਬਾ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਮ-ਅਭਿਆਸੀ ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਇਕੱਲਿਆਂ ਬੈਠਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਗਏ, ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਮਿਲੇ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੰਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਉੱਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਹੱਥ ਲਾਏ। ਥੋੜਾ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਦਰਘਾ ਮੱਲ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਮਿਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਗਿਆ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਉਸ ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰ ਰੱਖ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ “ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ” ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਭੋਰੇ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। “ਭੱਟ ਵਹੀ ਤੋਮਰ ਬਿੰਜਲਉਂਤੋਂ ਕੀ” ਅਨੁਸਾਰ:

“ਲਾਲ ਚੰਦ ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਕਾ, ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਕਾ, ਕੁਸ਼ਾਲ ਚੰਦ ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਕਾ, ਸੋਲਜਈ ਇਸਤਰੀ ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਕੀ ਗੋਤਰ ਪੋਲੀਆ ਬਨਜਾਰਾ ਬਾਸੀ ਮੋਟਾ ਟਾਂਡਾ ਪ੍ਰਗਨਾ ਮੁਜਫਰਾਬਾਦ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਇਕੀਸ ਦੀਵਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਬਕਾਲੇ ਨਗਰ ਆਇਆ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਮਹਲ ਨਾਮੇਂ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਮੇਂ ਇਕ ਸੌ ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟ ਕੀ। ਗੈਲ ਧੂਮਾ ਬੇਟਾ ਕਾਨ੍ਹੇ ਬਿੰਜਲਉਂਤ ਕਾ ਆਇਆ।”

“ਗੁਰੂ ਕੀ ਸਾਖੀਆਂ” ਸੰਪਾਦਿਤ ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ:

“...ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਇਕੀਸ ਕੋ ਦੀਵਾਲੀ ਕਾ ਪੁਰਬ ਹੋਆ, ਦੂਰ ਨੇੜੇ ਸੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਹੁਮ ਹੁਮਾਇ ਕੇ ਦਰਸਨ ਪਾਨੇ ਆਈਆਂ। ਬਕਾਲਾ ਗਾਉਂ ਮੇਂ ਬੜਾ ਕੰਤੂਹਲ ਹੋਆ, ਕਾਈ ਵਾਰਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ। ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਬਨਜਾਰਾ ਸੰਗਤ ਕੋ ਸਾਥ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਨੇ ਆਇਆ। ਇਸ ਕਾ ਬੇੜਾ ਦਰਿਆਇ ਬੀਚ ਤ੍ਰੇਮੂੰ ਕੇ ਪਤਨ ਮੇਂ ਭੰਵਰ ਬੀਚ ਫਾਸਾ ਥਾ। ਇਸੇ ਇੱਕ ਸੌ ਮੋਹਰ ਦੇਨੀ ਮਾਨੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਹਰੈਂ ਲੈ ਕੇ ਬਕਾਲਾ ਨਗਰੀ ਆਇਆ। ਪ੍ਰਿਥਮੇ ਸ੍ਰੀ ਧੀਰ ਮੱਲ ਜੀ ਕਾ ਘਰ ਥਾ, ਮਸੰਦ ਬਨਜਾਰੇ ਕੋ ਇਸ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੇਂ ਲੈ ਆਏ। ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪਾਂਚ ਮੁਹਰੈਂ ਭੇਟਾਂ ਕੀ, ਇਸ ਕੀ ਇਸਤਰੀ ਸੋਲਜਈ ਤੇ ਤਿਹਾਂ ਬੇਟਿਆਂ ਚੰਦੂ ਲਾਲ, ਲਾਲ ਚੰਦ ਤੇ ਕੁਸ਼ਾਲ ਚੰਦ ਨੇ ਦੋਇ ਦੋਇ ਮੋਹਰਾਂ ਭੇਟਾ ਰਾਖੀਂ। ਇਨ ਸਭਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਕਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹੇ ਸਿਰੋਪਾਇ ਦੇ ਕੇ ਡੇਰੇ ਸੇ ਵਿਦਿਆ ਕੀਆ। ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਯਹਾਂ ਸੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਮੈਂ ਆਇਆ। ਪਾਂਚ ਮੁਹਰੇਂ ਭੇਟਾ ਕੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਏ, ਬਨਜਾਰੇ ਸੇ ਆਪਨੀ ਮਾਨੌਤ ਮਾਂਗੀ। ਬਚਨ ਹੋਆ, ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ! ਤੇਰੀ ਇਸਤਰੀ ਸੂਹੇ ਰਾਂਗ ਕੀ ਥੈਲੀ ਮੇਂ ਜਿਸ ਕਾ ਡੋਰਾ ਹਰੇ ਰਾਂਗ ਕਾ ਹੈ ਮੋਹਰਾਂ ਪਾਇ ਕੇ ਲਾਈ ਹੈ। ਥੈਲੀ ਤੇਰੇ ਬੜੇ ਬੇਟੇ ਪਾਸ ਹੈ ਜੋ ਪੀਛੇ ਖਲਾ ਹੈ। ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚਨ ਪਾਇ ਆਗੇ ਆਇ ਮਸਤਕ ਟੇਕ ਕੇ ਥੈਲੀ ਭੇਟਾ ਕੀ। ਮੱਖਨ ਸ਼ਾਹ ਬਾਹਰ ਆਇ ਪੱਲੂ ਫੇਰਿਆ, ਕਹਾ ‘ਭੁਲੀਏ ਸੰਗਤੇ! ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ’ ਤੀਨ ਬਾਰ ਐਸਾ ਬਚਨ ਕੀਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਨਜਾਰੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬਿਗਸੇ, ਇਸੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾਨ ਦੀਆ।...”

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾਈ। “ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

...ਭੁਲੀਏ ਸੰਗਤਿ ਸੁਨਹੁ ਸਕਾਨ।
ਸਤਿਗੁਰ ਲਧਾ ਮਹਦ ਮਹਾਨ।
ਸੰਸੈ ਰਿਦੈ ਕੋ ਤਜਿ ਕੈ।
ਜਨਮ ਸੁਧਾਰਹੁ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਭਜਿਕੈ।...

ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਸਿਖ ਘਨ ਬਾਨੀ ਪਾਨੀ ਬਰਸਾ।
ਜਨ ਸਿੱਖੀ ਸਸ ਸੁਸਕਤ ਸਰਾਸ।
ਮੇਘ ਮਖਣ ਕੀ ਗਜਨ ਸੁਨ ਕੈ।
ਸਿੱਖ ਮਯੂਰ ਭਵੇ ਖੁਸ਼ਿ ਗੁਨ ਕੈ। (ਸਫਾ 159)

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੋਕਾ ਦੇਣ ’ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵੱਲ ਭੱਜ ਤੁਰੀਆਂ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਈ ਦਿਨ ਬਕਾਲਾ ਨਗਰ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅਸਲੀਅਤ ਜਗ-ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਉਸ ਪਾਸ ਜਾਣੋ ਹਟ ਗਈਆਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਆ ਗਈ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਈਰਖਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾਨੋਂ ਮਾਰਨ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਇਕ ਮਸੰਦ ਸ਼ੀਂਹੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼ੀਂਹੇ ਮਸੰਦ ਨੇ ਵੀਹ ਕੁ ਬੰਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ੀਂਹੇ ਮਸੰਦ ਨੇ ਸ਼ਿਸ਼ਤ ਬੰਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਚੁਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਚ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਮੂਲੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੀ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤ- ਚਿੱਤ ਰਹੇ। ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਲੁੱਟ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਧੀਰ ਮੱਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਾ ਘੇਰਿਆ। ਸ਼ੀਂਹੇ ਮਸੰਦ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਾਂ ਬੰਨ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਲਿਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਵਾਪਸ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਆ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ਼ੀਂਹੇ ਮਸੰਦ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਲੇਲੜੀਆਂ ਕੱਢਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਗੁਨਾਹਾਂ ਲਈ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਭਲੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਤਾ ਬੱਸੀ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵਾਪਸ ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ।

ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਹਰਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ‘ਗੁਰੂ’ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਬੁਰੀ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੋਂ ਉੱਤਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲਾ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਤ ਕੱਟੀ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਥੋਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਜਦੋਂ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਕੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਲਏ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਭਾਈ ਕੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਥੀ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਗਣੀ ਬਰਛਾ ਮਾਰ ਕੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਘਮਾਸਾਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਕੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ। “ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਾਉਂਡਾ”, ਪਰਗਨਾ ਜੀਂਦ ਖਾਤਾ ਜਲਹਾਨੋਂ ਕਾ ਅਨੁਸਾਰ:

“...ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਚਨ ਪਾਇ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦਾ ਪੋਤਾ ਬੱਲੂ ਰਾਇ ਕਾ...ਬਚਿਤਰ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ, ਊਦੈ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਕਾ...ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਦੁਰਗਾ ਦਾਸ ਕਾ ਪੋਤਾ ਪਦਮੇ ਕਾ...ਹਜ਼ਾਵਤ ਆਬਿਆਨਾ...ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਸਤਵੰਜਾ ਅਸੁਦ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ ਪਹਿਲੀ ਰਵੀਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਪਰਗਨਾ ਮਾਖੇਆਲ ਸੇ ਖਾਲਸਾ ਦਲ ਕੋ ਗੈਲ ਕੈ ਚਰਨ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਕੇ ਮਲ੍ਹਾਨ ਸਾਮ੍ਹੇਂ ਮਾਥੇ ਘੋਰ ਜੁਧ ਕੀਆ। ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਥੀ ਕੋ ਮਾਰ ਭਗਾਇਆ। ਊਦੈ ਸਿੰਘ ਕੇ ਹਾਥ ਸੇ ਕੇਸਰੀ ਚੰਦ ਜਸਵਾਰੀਆ ਮਾਰਾ ਗਿਆ। ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਸਖਤ ਘਾਇਲ ਹੁਏ। ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਦੁਰਗੂ ਕਾ, ਸੁਖਾ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਕਾ, ਪੋਤਾ ਮਾਈਦਾਸ ਕਾ, ਕੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਮਖਣ ਸ਼ਾਹ ਕਾ, ਪੋਤਾ ਦਾਸੇ ਕਾ, ਪੇਲੀਆ ਬਣਜਾਰਾ ਰਣ ਮੇਂ ਜੂਝ ਕਰ ਮਰੇ।...”

ਸੰਨ 1704 ਈ: ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਛੜ ਕੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਚਾਲੀ ਕੁ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਭਾਈ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ। ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਘਮਾਸਾਣ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ। ਸ. ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ’ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ:

“Jawand singh son of Makhan shah, grand son of Dasa shah, great grand son of Bana, descendant of Bahorh shah and of Pelia gotra Banjara, resident of Mota Tanda, Pargana Muzaffarabad in Kashmir.”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬ੍ਹੋ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਰਾਸਤੇ ਵਿਚ ਗਿੱਦੜਬਾਹੇ ਨੇੜੇ ਜੱਸੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ। ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਲਈ 30 ਮਣ ਗੁੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਦਰਸ਼ਨੀ ਭੇਟਾ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ।

ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਥਾਪੜਾ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਰਖੋਧੇ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਮੁਖੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜ ਕੇ ਬੁਲਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖਾਂਡਾ ਵਿਖੇ ਵੀ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

...ਪਹਿਲੋਂ ਸਿਖ ਬਣਜਾਰੇ ਰਲੇ ਫੜ ਹਥ ਬਰਛੇ ਬਉਲੇ ਲਦ ਭਲੇ।...

ਸੰਨ 1947 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪਿੰਡ ਖਾਂਡਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਹੁਣ ਉਹ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।