ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਖੰਨਾ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਧਮੋਟ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਚਾਵਾ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਅਤੇ ਦੋਰਾਹੇ ਤੋਂ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਘੁੜਾਣੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸੈਰ ਕਰਦੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਏ ਸਨ। ਧਮੋਟ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਘੂਬੰਸੀ ਰਾਜੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਿੱਲ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗਿੱਲਾਂ ਨੇ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਹਿਰਾਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਵੀ ਛੇਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿੱਲ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸਨ। 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਗਿਲਪਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਝੱਲੀ ਅੰਸ਼ ਨੇ ਪਾਇਲ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਚੋਮੋ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਕੇ ਚੌਧਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰਿਪਾਲ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਤੇਹਣ ਨੇ ਚੋਮੋ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਸਾਏ। ਸਹਿਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਸਹਿਜਵਾੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜੋ ਬਦਲਦਾ-ਬਦਲਦਾ ਸਿਹੌੜਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੇਹਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਧਰਮ ਓਟ (ਧਰਮ ਦਾ ਘਰ) ਰੱਖਿਆ ਜੋ ਬਦਲ ਕੇ ਧਮੋਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਰਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਕ ਪੱਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਮਸੰਦਾਂ ਪੱਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੋਢੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਯੋਧੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਵਸਨੀਕ ਸਨ ਜੋ ਗਿੱਲ ਝੱਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚੋਂ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਰਚ 1761 ਈ: ਵਿਚ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਜੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਜੈਨ ਖਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਤਕੜੀ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੈਨ ਖਾਨ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਤਾ ਪਕਾ ਕੇ ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਾਲਾ ਭੀਖਣ ਖਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਚਾ ਲਿਆ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਹਥਿਆਰ ਆ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਜੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਸਰਹਿੰਦ ਆ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਥੇ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜੇ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਜੈਨ ਖਾਨ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਜੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਬੇਗਮ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕੈਦ ਕੀਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਬੇੜੀਆਂ ਪਾ ਕੇ ਬੇਗਮ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬੇਗਮ ਡਰ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਡਿੱਗ ਪਈ।

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਛੇਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੁਹਤਾਸ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਡਿਆਲੀਏ ਦੇ ਕੁਝ ਆਦਮੀ ਮਿਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜੰਡਿਆਲੇ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਇਹ ਸੁਣਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਜੰਡਿਆਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਪਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਜੰਡਿਆਲੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਪਰ ਸਿੱਖ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਹ ਲੈਣ ਲਈ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਆਦਮੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ। ਸੂਹੀਏ ਨੇ ਸੂਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕੋਈ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਜੰਡਿਆਲੇ ਤੋਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਛੇ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਕੁਪ ਰਹੀੜ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬਾ ਜੈਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੀਆ ਭੀਖਣ ਖਾਨ ਵੀ ਆਣ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਪਾਸ ਕੇਵਲ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਥੱਲੇ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਕੁੱਪੇ ਦੱਬ ਕੇ ਉੱਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਇੱਟ ਉੱਡ ਕੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਨੱਕ ’ਤੇ ਵੱਜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹ ਜ਼ਖ਼ਮ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੈਂਸਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ।

ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਖ਼ਿਰਾਜ਼ ਭੇਜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਛੁਡਾ ਲਈ। ਸਿੰਘ ਖ਼ਿਰਾਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪਟਿਆਲੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ। ਉਹ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਪਾਸ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਜੈਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੈਨ ਖਾਨ ਅਤੇ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ।

ਜੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਤਾਹਿਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡਿਆਂ ਵਿਚ ਲੱਦ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਪਰ ਦੀਵੇ ਰੱਖ ਕੇ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦੀਪਮਾਲਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਂ ਦਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਕਲਾਵਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਵਿੱਤਰੀ ਨਾਲ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸੂਬਾ ਜੈਨ ਖਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਵਿੱਤਰੀ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹਾਲ-ਦੁਹਾਈ ਮਚਾਈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਕ ਨਾ ਸੁਣੀ। ਕਿਸੇ ਸਾਧੂ ਨੇ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਫਰਿਆਦੀ ਹੋ ਜਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅੱਗੇ ਆਪਣੀ ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਦੱਸ ਕੇ ਮਦਦ ਲਈ ਫਰਿਆਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਧਮੋਟ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜਵੱਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੜਾਉ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਧਮੋਟ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਭਾਈ ਮੱਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਮਿਲ ਗਏ। ਭਾਈ ਮੱਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੈਨ ਖਾਨ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਫਿਰ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਗੱਡੇ ਭਰ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਲਿਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕਿਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਗੱਡੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਝੜਪ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰੇ ਗੱਡੇ ਖੋਹ ਲਏ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਸਹਿਤ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸੂਬਾ ਜੈਨ ਖਾਨ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੋਰਿੰਡੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਹਮਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਯੋਧੇ ਫਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ।

14 ਜਨਵਰੀ, 1764 ਈ: ਸ. ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸੱਤ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ-ਮਿਸਲ ਭੰਗੀ, ਮਿਸਲ ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘੀਆ, ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਮਿਸਲ ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ, ਮਿਸਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾਵਾਲੀ, ਮਿਸਲ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅਤੇ ਮਿਸਲ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮੋਰਿੰਡੇ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ। ਜਾਨੀ ਖਾਂ ਤੇ ਮਾਨੀ ਖਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਪਾਸ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਰੰਘੜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਜਾਨੀ ਮਾਨੀ ਖਾਂ ਰਾਜਪੂਤੈ।
ਜੁਲਮ ਕਰਿਓ ਹੈ ਅਤਿ ਸੈ ਉਤੈ।
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਗੁਜਰੀ ਮਾਤਾ।
ਊਨੈ ਪਕਰ ਲੈ ਜਾਇ ਬਖਿਆਤਾ।
ਸੂਬੇ ਸਰਹੰਦ ਕੋ ਪਕਰਾਏ।
ਔਰ ਸਿੰਘ ਉਨ ਬਹੁਤ ਮਰਵਾਏ।...
ਮਾਰ ਮੋਰੰਡੇ ਤਾਈਂ ਲੁਟ ਨਗਰ ਕੁਰਾਲੀ ਜਾਏ।
ਡੇਰਾ ਕੀਨੋ ਖਾਲਸਾ ਫਤੇ ਸਤਰੁ ਪਰ ਪਾਇ।

ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜੈਨ ਖਾਨ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਲੱਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਮਾਮਲਾ ਉਗਰਾਹ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰ ਕੇ ਕੁਰਾਲੀ ਵਿਖੇ ਜਾ ਘੇਰਿਆ। ਲੱਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਦੋਹਰਾ-

ਤਲਵਨ ਦੁਆਬਯੋਂ ਖੱਤ੍ਰੀ ਲਛਮੀ ਨਰਾਇਣ ਨਾਮ।
ਸਿਰਹੰਦੀ ਫੁਜਦਾਰ ਕੋ ਸੋ ਲੇਵਤ ਥੋ ਕਾਲ॥1॥
ਚੋਪਈ-ਸੋ ਜੈਨੇ ਥੇ ਭਯੋ ਦਿਵਾਨ, ਚੜ੍ਹਯੋ ਉਗ੍ਰਾਹੁਣ ਕਰ ਸੋਤੂ ਤਾਣ।
ਤਿਸਕੀ ਬਾਤ ਖਾਲਸੇ ਸੁਨ ਲਈ, ਤਿਸ ਪੈ ਦੋੜ ਫਿਰ ਖਾਲਸੇ ਕਈ।
ਸੋ ਨੱਠਯੋ ਬਹੁ ਫੌਜ ਲੁਟਾਇ, ਬੜਯੋ ਕੁਰਾਲੀ ਕਿਛਕੁ ਬਚਾਇ।
ਤਬ ਸਿੰਘਨ ਫਾਕਾ ਗਯੋ, ਲੁਟ ਕੁਟ ਖਾਲਸੇ ਸੂਦੋ ਭਯੋ।
ਲਾਈ ਸੱਟ ਫਿਰ ਦੂਰ ਹੁਇ ਜਾਇ, ਜੋਹਤ ਜੈਨੇ ਦੂਰੋਂ ਰਹਾਹਿਂ।
ਸਿਰਹੰਦੋਂ ਨਿਕਸੈਂ ਜੈਨਾ ਨਾਂ ਹਿ, ਮਿਲੈ ਨਾ ਪੈਸੋ ਮੁਲਕੋਂ ਤਾਂਹਿ।
ਸਿੰਘਨ ਮੁਲਕ ਉਗਰਾਹਿ ਬਹੁ ਲਯੋ, ਉਸ ਫਿਰ ਪੈਸੇ ਕਬ ਕਿਨ ਦਯੋ।
ਬਹੈ ਖਾਲਸਾ ਲਾਇ ਦੀਵਾਨ, ਸਿੰਘ ਭੁਜੰਗੀ ਸਤਿਗੁਰ ਜਾਨ।

ਜੈਨ ਖਾਨ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਨਿਕਲਦਾ। ਉਸ ਨੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ।

ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਨਾਨੂ ਸਿੰਘ (ਗਰੇਵਾਲ) ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਭੰਗੂ) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਤਬ ਆਲੈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹੈ ਕਹਯੋ, ਤੂੰ ਖਾਲਸੈ ਹਮੈ ਮਿਲਾਇ।
ਏ ਦੰਗੋ ਹਮ ਸੋਂ ਨਹਿਂ ਕਰੈ, ਮੁਲਖ ਆਪਨੋ ਲੇਹਿ ਲਿਖਾਇ।
ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਤਬ ਵਕੀਲ ਘਲਾਯਾ, ਸਭ ਖਾਲਣੈ ਪੈ ਸੋ ਚਲ ਆਯਾ।
ਨਾਨ੍ਹੂ ਸਿੰਘ ਥੋ ਗਰੇ ਸੁ ਵਾਲ, ਜਿਨ ਜਾ ਆਕਯੋ ਸ਼ਾਹਿ ਸਵਾਲ।
ਤਊ ਖਾਲਸੇ ਉੱਤਰ ਦਯੋ, ਰਾਜ ਮੰਗਯੋ ਕਬ ਕਿਸਨੈ ਦਯੋ।
ਤੁਰਕਨ ਔ ਸਿੰਘਨ ਕਯਾ ਮੇਲ, ਬਰੂਦ ਅਗਨ ਕੋ ਜਿਮ ਹੈ ਖੇਲ।
ਹਮਕੋ ਸਤਿਗੁਰ ਰਾਜ ਲਿਖ ਦੀਆ, ਕਾਲਸੈ ਦੇਇ ਭੇਟ ਸਿਰ ਲੀਆ।

ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੀਰ ਜੈਨ ਦੇ ਮੁਕਾਮ ਉੱਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜੈਨ ਖਾਨ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਜੈਨ ਖਾਨ ਸਖਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ:

ਜਾਨੇ ਨਾਮ ਇਕ ਪੀਰ ਕੀ ਜਹਾਂ ਦਰਗਾਹਿ।
ਜੈਨ ਖਾਨ ਨਾਜਮ ਹਤਯੋ ਲੜ ਕੈ ਪੰਥ ਤਹਾ ਹਿ।

ਜੈਨ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ।

ਨਾਭਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮੱਲ੍ਹਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾ ਕੇ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਰਾਜਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਂ ਲਗਵਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਪਿੰਡ ਧਮੋਟ ਵਿਚ ਆਬਾਦ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤ:-

ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ - ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ
ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ - ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ
ਮਾਲਵਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ - ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ - ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ
ਪਿੰਡ ਧਮੋਟ ਦਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਇਤਿਹਾਸ - ਗਿਆਨੀ ਰਾਮ ਸਿੰਘ