ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀ ਤੇ ਸਹਿੰਸਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਸਾਹੀ ਦੇ ਵਕਤ ਇਥੇ ਚਮਿਆਰੀ ਆਲੇ ਸ ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਬਣਵਾਇਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਖਤਰੇ ਆਲੇ ਸ ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਦੇ ਪੁਜਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲਵਾਈ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।ਸਿੱਖਾਸਾਹੀ ਵਕਤ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਹੱਥ ਇਥੋਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਸੀ ; ਪਰ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤੇ ਧਨ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਇਖਲਾਕ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਲੈ ਆਂਦੀ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਕਤ ਇਥੋਂ ਦਾ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਵੀ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਧੂ ਸੀ ; ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਸਵਾਰਨ ਤੇ ਪਾਹੁਲੀਆ ਹੋ ਕੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਕਮੇਟੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਧਾਰਕ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬਦਲੀ ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵਿਟਰ ਗਿਆ ਤੇ ਕਮੇਟੀ ਤੋਂ ਆਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ।
ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਗੁਰੂ ਘਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਉਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰਾਂ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਇੰਤਜਾਮ ਇਸੇ ਬਾਗ ਵਿਚੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 8 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਗੁਰਦਵਾਰੇ ਦੇ ਪੰਜ ਸੇਵਾਦਾਰ ਜਦ ਸੁਕੇ ਕਿੱਕਰ ਵੱਢ ਕੇ ਲਿਆਏ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ;ਇਹ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਝੋਲੀਚੁਕ ਬੇਦੀ ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੂਹ ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਨ ਕਿ ਮਹੰਤ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦੀ ; ਹਾਂ ਇਤਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮਿ ਬੀ ਟੀ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਮਹੰਤ ਤੋਂ ਵੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਿਰੁਧ ਦਰਖਾਸਤ ਲੈ ਲਈ।ਫੜੇ ਗਏ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ , ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਲਸ਼ਕਰੀ ਨੰਗਲ, ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ, ਭਾਈ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮਤੇ ਨੰਗਲ, ਭਾਈ ਸੰਤਾਂ ਸਿੰਘ ਮੇਸਾ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਛੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਕੈਦ ਤੇ 50-50 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੇ ।ਉਧਰ 10 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਰਦ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੰਘ ਬਾਲਣ ਵੱਡਣ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ । ਕੋਈ ਖਾਸ ਰੋਕ ਟੋਕ ਨ ਪਈ।

22 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। 26 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। 27 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਲੱਕੜਾਂ ਵੱਢਣ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਾਰਕੂਟਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਨਾਕਾਬੰਦੀ ਸ਼ਹਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਕਿ ਜੱਥੇ ਅੱਗੇ ਨ ਵਧ ਸਕਣ। 31ਅਗਸਤ ਤੋਂ 100-100 ਅਕਾਲੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਕੇ ਜਾਣ ਲਗ ਪਿਆ , ਜੋ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਹਰੇਕ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਦ ਤੋੜੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ।ਗੁਪਤ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਗੁਝੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੂਹਕੇ ਚਿੱਕੜ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ , ਜਿੱਥੋਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਘੱਲੇ ਡਾਕਟਰ ਮੋਟਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਪੁਚਾ ਦਿੰਦੇ ;ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਇਹਨਾਂ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦਾ ਦਵਾ ਬੂਟੀ ਦਾ ਆਹਰ ਕਰਦੀ।

ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਹੁੰਦੀ । ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1300 ਪਾਰ ਗਈ। ਇਸ ਮਾਰ ਕੁਟਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਣ , ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਾਬਤੇ ਦੀ ਲਾ ਮਿਸਾਲ ਅੱਖੀ ਵੇਖੀ ਹਾਲਤ ਤੱਕ ਉਸ ਵਕਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ , ਲਾਲਾ ਦੁਨੀ ਚੰਦ, ਰੁਚੀ ਰਾਮ ਸਾਹਨੀ, ਮਲਕ ਲਾਲ ਖਾਂ,ਸਵਾਮੀ ਸਰਧਾਨੰਦ, ਕੁਮਾਰੀ ਲਜਿਆਵਤੀ, ਸਰੋਜਨੀ ਨਾਇਡੂ, ਪਾਦਰੀ ਐਂਡਰਯੂਜ਼ ਆਦਿ ਨੇ ਦੰਦਾਂ ਥੱਲੇ ਜੀਭ ਦੇ ਲਈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਚਲਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ । ਈਸਾ ਨਾਲ ਤਸ਼ਬੀਹਾਂ ਇਹਨਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿੱਦਕ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਗਵਰਨਰ ਖ਼ੁਦ ਹਾਲਾਤ ਵੇਖਣ ਆਇਆ ਤੇ 13 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰ ਕੂਟ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 17 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ 5605 ਸਿੰਘ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ , ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 35 ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਤੇ 200ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਫੌਜੀ ਵੀ ਸਨ।

ਹੁਣ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ; ਸੋ 17 ਅਕਤੂਬਰ 1922 ਨੂੰ ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮਹੰਤ ਸੁੰਦਰ ਦਾਸ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ਤੇ ਲਿਖਾ ਲਈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਚੌਂਕੀ ਉਠਾ ਲੈਣ ਦੀ ਦਰਖ਼ਾਸਤ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਾ ਫਤਹ ਹੋਇਆ । ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਅਜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ।ਅਪ੍ਰੈਲ 1923 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਰ ਵਿਚ ਭਾਰਾ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫਸਾਦ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ, ਖਾਸ ਕਰ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅਮਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਾਰਜ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਜੋ ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।ਇਸ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਮੁਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸਭ ਕੈਦੀ ਮਈ 1923 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ।

ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ

ਭਾਈ ਭਗਤ ਸਿੰਘ , ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਗਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਇਸਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਕੈਦੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਪੈਨਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਜੀ)
ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ । ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।

ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ
ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ(ਸੰਪਾਦਕ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ)
ਅਕਾਲੀ ਦਰਸਨ( ਸੰਪਾਦਕ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ)
ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਰਥਾਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ(ਗਿਆਨੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ)
ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ( ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼)
The Gurdwara reform movement And The Sikh Awakening (Principal Teja singh
Struggle for Reform In Sikh Shrines ( ruchi ram sahni)
The Akali Movement ( Mohinder singh )
ਜਾਗ੍ਰਤ ਖਾਲਸਾ(ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸ ਵਾਲੀਆ)
ਸੁਧਾਰ ਖਾਲਸਾ(ਉਪਰੋਕਤ)
ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ (ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਖੂਵਾਲ)
ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਉਰਦੂ (ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ)
ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ(ਗੁਰਚਰਨ ਸਹਿੰਸਰਾ)