ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਲਾਕ ਚੋਹਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਿੰਡ ਸਰਹਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ-ਹਰੀਕੇ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੱਟੀ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸੰਧੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਸੰਧੂਆਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਅੰਬਾਲੇ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਹੇਠ ਵੱਲ, ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਤਕ ਫੈਲ ਗਏ। ਸੰਧੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਰਘੂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਦਰ ਨੇ ਵਿਸਮਾਦ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਕੰਨਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਆਹੁਣਯੋਗ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਰਘੂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇੰਨਾਂ ਬਹਾਦਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿੰਨਾ ਕਿ ਸੂਰਜ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਰਘੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਾਧ ਕਰਮ ਜੋ ਪੁਰਖ ਕਮਾਵੈ॥
ਨਾਮ ਦੇਵਤਾ ਜਗਤ ਕਹਾਵੈ॥
ਕੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਜੋ ਜਗ ਮੈਂ ਕਰਹੀਂ॥
ਨਾਮ ਅਸੁਰ ਤਿਨ ਕੋ ਸਭ ਧਰਹੀਂ॥...
ਤਿਨ ਤੇ ਹੋਤ ਬਹੁਤ ਨ੍ਰਿਪ ਆਏ॥
ਦੱਛ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿ ਜਿਨ ਉਪ ਜਾਏ॥
ਦਸ ਸਹੰਸ੍ਰ ਤਿਹਿ ਗ੍ਰਿਹ ਭਈ ਕੰਨਿਆ॥
ਜਿਹ ਸਮਾਨ ਕਹ ਲਗੈ ਨ ਅੰਨਿਆ॥
ਕਾਲ ਕ੍ਰਿਆ ਐਸੀ ਤਹ ਭਈ॥
ਤੇ ਸਭ ਬਿਆਹਿ ਨਰੇਸਨ ਦਈ॥

ਰਘੂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਰਘੂਵੰਸ਼ੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਘੂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸੰਧੂਆਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵਡੇਰੇ ਮਹਿਮੂਦ ਗ਼ਜ਼ਨਵੀ ਨਾਲ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਵੱਸ ਗ਼ਜ਼ਨੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਉਹ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਜਾਂ ਫਿਰੋਜਸ਼ਾਹ ਸਮੇਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਅਬਾਦ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਝੇ ਵਿਚ ਸਰਹਾਲੀ, ਵਲਟੋਹਾ, ਭੜਾਣਾ, ਮਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਸੰਧੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਿੰਡ ਹਨ। ਸਰਹਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸੀ ਪੂਹਲੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪੂਹਲਾ ਪਿੰਡ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਸੰਧੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਿਵਾਸੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਭਾਰਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿਚ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗੀਰ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸਿਪਾਹੀ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਹੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰ ਕੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਮਾਈ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1861 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 6 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਇਕ ਸੰਨਿਆਸੀ ਪਾਸੋਂ ਸੰਥਿਆ ਲੈ ਕੇ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਆਪ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਵਿਚ ਵਿਆਹ ’ਤੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੜਬ ਘੋੜੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਨੇ ਉਮਰ ਛੋਟੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਕੱਚਾ ਮਾਲ ਸਸਤੇ ਮੁੱਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਤਿਆਰ ਮਾਲ ਫੇਰ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਜਿਸ ਲਈ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਮੁੱਲ ਤਾਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਆਮ ਜਨਤਾ ’ਤੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਟੈਕਸ ਲਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲਤ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਖਤ ਤੋਂ ਸਖਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਧੰਦੇ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਦੇ ਪੈ ਰਹੇ ਘਾਟੇ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਮਿਹਨਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਸਰਹਾਲੀ ਤੋਂ ਮਲਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ 12 ਸਾਲ ਦੀ ਬਾਲ ਵਰੇਸੀ ਉਮਰੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਪਾਸ ਮਲਾਇਆ ਚਲੇ ਗਏ। 1883 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਉਲਾਦ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਦੂਜੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਲਈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਕ ਲੜਕੇ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਹ ਬੱਚਾ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੂਸਰੇ ਲੜਕੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਸਵਰਗ ਸਿਧਾਰ ਗਈ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

1900 ਈ: ਤਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਜਾਵਾ, ਕੈਨੇਡਾ, ਮਨੀਲਾ, ਪੂਰਬੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਹੋਈਆ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀਜ਼ੇ ਆਦਿ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹਾਲਾਤ ਬਦਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤੀ ਸੁਭਾਅ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਮਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵੱਧ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਮੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਿਹਨਤੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਵਫਾਦਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜੀ-ਰੋਟੀ ਖੁੱਸ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹਾ ਸਲੂਕ ਚੀਨੀਆਂ ਤੇ ਜਪਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਫਵਾਹਾਂ ਵੀ ਫੈਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਗੋਰੇ ਕਾਮਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹਥਿਆ ਲੈਣਗੇ ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਖਤੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਵਧਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1907 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਵੋਟ ਦਾ ਹੱਕ ਵੀ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ। 12 ਅਗਸਤ, 1907 ਈ: ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਲਈ ‘ਏਸ਼ੀਏਟਕ ਐਕਸਕਲਿਊਨ ਲੀਗ’ ਨਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਹੀ ਗੋਰੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਿ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ/ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਮਿਆਂ ਉੱਪਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੋਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦੇਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਯਤਨ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। 8 ਜਨਵਰੀ, 1908 ਈ: ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਉਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਹੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਜਹਾਜ਼ੀ ਸਫ਼ਰ ਰਾਹੀਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇਗਾ। ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂਡੂਰਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਮਸਤੂਆਣੇ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ।

1910 ਈ: ਤਕ 10000 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਭਾਰਤੀ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਿਹਨਤ ਮੁਸ਼ਕਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਸਾਕ-ਸਨਬੰਧੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ 9 ਮਈ, 1910 ਈ: ਨੂੰ ਆਵਾਸ ਸਬੰਧੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲੋਂ ਮਿਤੀ 9 ਮਈ, 1910 ਪੀ.ਸੀ.ਐਮ. 920 ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਰੀ ਹੁਕਮ ਤਹਿਤ, ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣ, ਤੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫਰ ਕਰਨ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੇਸ਼ ’ਚੋਂ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਗੀ ਰਕਮ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਟਿਕਟ ਖਰੀਦੀ ਗਈ ਹੋਵੇ।”

9 ਮਈ, 1910 ਈ: ਦੇ ਹੀ ਪੀ.ਸੀ.ਐਮ. 926 ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਰਕਾਰੀ ਹੁਕਮ ਤਹਿਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਪਾਸ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ 200 ਡਾਲਰ ਨਾ ਹੋਣ। ਐਸੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਨਿਯਮ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਧੀ ਜਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਵੇ, ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਲਈ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਛੋਟ ਹੋਵੇਗੀ।”

ਇਸ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਬਣਨ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੜਨ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਅੰਦਰ ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁੱਸਾ ਭਰ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ‘ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੋਸਾਇਟੀ’ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠੀ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ‘ਗਦਰ ਲਹਿਰ’ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। 24 ਦਸੰਬਰ, 1913 ਈ: ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕੋਲੰਬੀਆ ਦੀ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ 35 ਨਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਤਖਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਹੱਕ ਸੱਚ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸੰਨ 1913 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਆ ਕੇ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਮੰਦਹਾਲੀ ’ਚ ਮਿਹਨਤ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ’ਤੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ-ਬਸਰ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹਮਵਤਨੀਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।

ਜਨਵਰੀ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ’ਤੇ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਹਿਰਦੇਵੇਦਕ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੋਸ਼ੀਲਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ, “ਇਹ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੂਲਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਗਲ਼ੋਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਨਹੀਂ ਲਹਿੰਦਾ ਉਦੋਂ ਤਕ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।”

ਸੰਨ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੱਭਰੂਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਲੜਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੱਭਰੂ ਗੁੰਮਨਾਮ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਵੱਸ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ, ਅਮਰੀਕਾ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਕਾਲਾ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 7 ਜਨਵਰੀ, 1914 ਈ: ਦੇ ਆਰ. ਸੀ. ਨੰਬਰ 26 ਅਨੁਸਾਰ:

“ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਹੁਕਮ ਤਹਿਤ ਇਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਸੇ ਪਰਵਾਸੀ ਜਾਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਮੂਲ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਸ ਪਾਸ ਆਪਣੇ 200 ਡਾਲਰ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਨਿਯਮ ਉਸ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਜਾਂ ਵਾਸੀ ਲਈ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਧੀ ਜਾਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੈਨੇਡਾ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਪਾਸ 200 ਡਾਲਰ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਤਹਿਤ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਮੁਕੰਮਲ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰ ਸਕਣ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਆਖਿਰ ਵਿਚ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਯਾਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸ਼ੰਘਾਈ, ਮਨੀਲਾ ਅਤੇ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ’ਤੇ ਰੁਕੇਗਾ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੀਮਰ ਕੰਪਨੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। 21 ਫਰਵਰੀ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ:

“ਕੈਨੇਡਾ ਸਾਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 9 ਮਈ, 1910 ਈ: ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਉਠਾਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸਵਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬੁੱਕ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਸਮੇਂ ਇਹ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਪਰਵਾਸੀ ਪਾਸ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ 200 ਡਾਲਰ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਟਾਵਾ ਤੋਂ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਮਿਲੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੀ ਪਰਵਾਸੀ ਸਿੱਧੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਕਿੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਉਤਰਨ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਪਾਸ 200 ਡਾਲਰ ਵਿਖਾਉਣ। ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

1. ਸਿੱਧੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿ. ਏ.ਡਬਲਊ. ਕਿੰਗ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੇ। ਯਾਤਰੀ ਸਿੱਧੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਲਿਜਾਏ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਤਾਰੇ ਜਾਣਗੇ। ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਟਿਕਟ ਦਾ ਮੁੱਲ 350 ਰੁਪਏ ਹੋਵੇਗਾ। ਨੈਤਿਕ ਸੰਕੋਚ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਇਹ ਟਿਕਟ 50 ਰੁਪਏ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਿਹੜੇ ਯਾਤਰੀ ਖਾਣੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪ ਕਰਨਗੇ ਉਸ ਪਾਸੋਂ ਖਾਣੇ ਦੇ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਲਏ ਜਾਣਗੇ। ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਅੰਦਰ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਵਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇਗੀ ਬਲਕਿ ਕੁਝ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਮਨ ਦਸਖਤਕਾਰੀ ਪਾਸੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਠਿਕਾਣੇ ’ਤੇ ਚਿੱਠੀ ਪੱਤਰ ਕਰੇ:

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ,
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੀਮਰ ਕੰਪਨੀ,
ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਾਵੜਾ ਕਲਕੱਤਾ।
ਕਲਕੱਤਾ 21 ਫਰਵਰੀ, 1914

24 ਮਾਰਚ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ੀਨੀ ਕਿਸ਼ਨ ਗੋ.ਸੀ.ਕਾਈਸ਼ਰ ਕੰਪਨੀ ਪਾਸੋਂ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਖੇ ‘ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ’ ਨਾਂ ਦਾ ਜਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ 6 ਮਹੀਨਿਆਂ ਲਈ 11000 ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹੀਨਾ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ 500 ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਜਾਣਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਭੰਡੀ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ-ਧਮਕਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵਕੀਲ ਵੱਲੋਂ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਅਦਾਲਤੀ ਕੇਸ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਲਗਾਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪਰੰਤੂ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਕੇ ਸਖਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਈ: ਨੂੰ 5:55 ਮਿੰਟ ’ਤੇ 165 ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। 8 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ 5:30 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਇਸ ਵਿਚ 111 ਯਾਤਰੀ ਹੋਰ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 3:53 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਮਾਜੀ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ 18 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 8:00 ਵਜੇ ਮਾਜੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮਾਜੀ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਕਪਤਾਨ ਕਾਕੀਨੋਂ ਕੰਮ ਤੋਂ ਬਰਖਾਸਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਕਪਤਾਨ ਯਾਮਨ ਨੇ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਮਿਆਜੀ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਮਾਜੀ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ 96 ਸਵਾਰੀਆਂ ਹੋਰ ਸਵਾਰ ਹੋਈਆਂ। 29 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 5:08 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਮਾਜੀ ਤੋਂ ਯੋਹਕਾਮਾ ਲਈ ਰਵਾਨਗੀ ਕੀਤੀ। 2 ਮਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਇਹ 8:20 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਚੀਨ ਦੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਯੋਹਕਾਮਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਯੋਹਕਾਮਾ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਚ 14 ਯਾਤਰੀ ਹੋਰ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ 376 ਮੁਸਾਫਿਰ ਸਵਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 30 ਗੈਰ-ਸਿੱਖ ਸਨ। 3 ਮਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 8:05 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਯੋਹਕਾਮਾ ਤੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। 21 ਮਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਾਮ 7:42 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਵੀਲੀਅਮ ਹੈਡ ਕੁਰਾਟੀਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਿਖੇ ਰੁਕਿਆ। 22 ਮਈ 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁਆਗਤ ਲਈ ਪੁੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦੇ ਪੱਤਰ ਗੁਆਚ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਪੱਤਰ ਲੱਭ ਦਿੱਤੇ। ਪੱਤਰ ਦਿਖਾਉਣ ’ਤੇ ਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕੰਢੇ ਨਾ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 23 ਮਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 2:50 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਖੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ। ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਤਰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਿੱਧ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਮੁਸਾਫਿਰ ਸਖਤ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੈਲਕਮ ਰੀਡ ਪਾਸ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ’ਤੇ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੋਲਾ ਲੱਦਿਆ ਹੈ। ਬਤੌਰ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹ ਕੇ ਵੇਚਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਵੀ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਐਲਬਾਲੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਲਿਜਾ ਕੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਕਾਮਯਾਬ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਯੂਨਾਇਟਡ ਲੀਗ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸੋਸਾਇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ ਲੜਨ ਲਈ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਕੀਲ ਮਿਸਟਰ ਬਰਡ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵਕੀਲ ਮਿਸਟਰ ਵਰਡ ਨੂੰ ਵੀ ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦਿੱਤੀ।

1 ਜੂਨ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਧਮਕੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਗੜਬੜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

2 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਯੂਰਪੀਅਨ ਵਕੀਲ ਬਰਡ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲਣ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਰੋਸ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ-ਵੱਖਰੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

4 ਜੂਨ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਘੰਟੇ ਲਈ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਠੋਸ ਨਤੀਜਾ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਖਫਾ ਸਨ। ਇੰਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮਿਸਟਰ ਮੈਲਕਾਮਰੀਡ ਨੇ ਵਕੀਲ ਬਰਡ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦੇਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਈ।

5 ਜੂਨ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਨ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਰਾਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਪਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਾਸ਼ਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਫੇਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਗਏ।

10 ਜੂਨ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਏਜੰਟ ਸਾਟੋ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਗਈ:

“ਪਿਆਰੇ ਮਿ. ਸ਼ਾਟੋ

ਮੈਂ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸਫ਼ਰ ਬਾਰੇ ਮੇਰਾ ਬਿਆਨ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ 23 ਮਈ, 1914 ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪੁੱਜਾ ਸਾਂ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਥੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਬੰਦਰਗਾਹ ’ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਾਨੂੰਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੈਂ ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸਾਹਿਲ ’ਤੇ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਦਮਨਕਾਰੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਕ ਮੇਰੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਾਰ ਸਕਿਆਂ ਹਾਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਮਾਲ ਲੱਦ ਸਕਿਆਂ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਤੇ ਦੂਜੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਏਨੀ ਸਖਤ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਸਾਡੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਹ ਚਾਹੁਣ ਅੱਗੇ ਭੇਜਣ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨੋਟਿਸ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਤੁਹਾਡਾ ਏਜੰਟ ਮੀ. ਸੀ.ਗਾਰਡਨ ਜੋਨਸਨ ਮੇਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿਉਂ। ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਈ ਲੇਖ ਦਿੱਤੇ ਜੋ 23 ਮਈ, 1914 ਨੂੰ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ। ਉਸ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਯਾਨਾਮਾਤੋ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ ਸਾਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਸਾਡੇ ’ਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖ ਰਹੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਪਾਸੋਂ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੀਆਜੀ ਨੇ ਇਹ ਜਾਨਣ ਲਈ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਚੋਖਾ ਵਪਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਇਕ ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਤੇ ਸੋਨਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਰਕਮ ਤਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਉਪਰੰਤ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਕਮ ਦੇਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦਸਤਖਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਟਿੰਗਾਂ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਨੱਥੀ ਹਨ।

ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ 10:00 ਵਜੇ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਰਾਇਆਨਾਮਾ ਇਕ ਰਹੀਮ ਸਿੰਘ ਨਾਮੀ ਬੰਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਨਹੀਂ, ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦੇਵਾਂ, ਜਿਸ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਵੇਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਭਾੜੇ ਦੀ ਰਕਮ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਢਿੱਲ ਮੱਠ ਦੇ ਦੇਣ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਜ਼ਾਲਮ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ 22 ਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਭੇਜ ਰਿਹਾਂ ਹਾਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਮੈਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ 6 ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਭੁੱਖੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਕਿਉਂਕਿ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਵਾਸ ਵਿਭਾਗ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਅਤੇ ਤਸੀਹਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜੇਕਰ ਤੱਟ ’ਤੇ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਰਕਮ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾ ਦੇਵਾਂਗਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਪਤਾਨ ਜਹਾਜ਼ ਲੈ ਕੇ ਚਲਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਖਾਤਰ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜਨ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮੇਰਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੈਦੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਪਰ ਮੈਂ ਫੈਸਲਾ ਹੋਣ ਤਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਾਂਗਾ।

ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਬਚ ਕੇ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰੀ ਚਿੱਠੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਾ ਦੇਣੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ, ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਏ ਗਏ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇਕਰ ਮੇਰਾ ਉਪਰੋਕਤ ਬਿਆਨ ਗਲਤ ਹੈ ਤਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਮੇਰੇ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡੇ ਮਿਲਵਰਤਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ,

ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕਿਰਾਏਦਾਰ,
ਐਸ.ਐਸ. ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ,
ਵੈਨਕੂਵਰ ਬੀ.ਸੀ.।”

23 ਜੂਨ, 1914 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕੀਲ ਨਾਲ ਫੇਰ ਇਕ ਵਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਜਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਿਸ਼ਤ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਪਾਸੋਂ ਤੁਰੰਤ 11000 ਡਾਲਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਜਾਸੂਸ ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਦੀਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਵਿਲੀਅਮ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਕਲਕੱਤਾ ਨਿਵਾਸੀ ਗੋਰੇ ਬਾਪ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਮਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਅੰਦਰ ਤਾਲਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਡਾ. ਰਘੂਨਾਥ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਏਜੰਟ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਘੁਸਪੈਠ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਿਆਣ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸ. ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਸੈਕਟਰੀ ਸ. ਉਮਰਾਉ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਬੀ.ਸੀ. ਨੂੰ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਮ ਭੇਜੀ ਗਈ ਜਿਸ ਦੀ ਇਕ ਨਕਲ ਖਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਹਿਤ ਭੇਜੀ ਗਈ।

ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, “ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਜਾਇਜ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। ਐਸੇ ਵਹਿਸ਼ੀਆਨਾ ਰਵੱਈਏ ਤੇ ਗੈਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲੂਕ ਵਿਰੁੱਧ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੇ ਰੋਸਮਈ ਸਭਾ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਦੀ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਗੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨਗੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਕਰੋ।”

25 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਖੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਰਿਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਬਾਰੇ 19 ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਾਡਰਨ ਰਿਵੀਉ, ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, “ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਰਿਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਅਪੀਲ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਦਿਨ ਫੈਸਲਾ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਹਾਰਨ ਵਾਲੀ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿਚ ਅਪੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਵੀ ਕੌਂਸਲ ਪਾਸ ਵੀ ਜਾ ਸਕੇਗੀ। ਭਾਰਤੀ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜਾਇਜ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੇਬੀਅਸ ਕਾਰਪਸ ਰਿਟ ਦਾਇਰ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਨਜ਼ਰਬੰਦੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਅਦਾਲਤ ਜਾਂ ਜੱਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਸਕਣ।”

5 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਜ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਬਾਕੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਲੈਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ।

6 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਲਿਆ ਗਿਆ। 8 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ, “ਅਦਾਲਤ ਵੱਲੋਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਵੈਧਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੈਨਕੂਵਰ ਸਥਿਤ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਉੱਪਰ ਸਵਾਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਲਈ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।”

11 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਫਸਟ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸੈਕੰਡ ਤੇ ਫੋਰਥ ਮੇਟ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੱਟ ’ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਸੂਸ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਅੰਦਰ ਰਾਸ਼ਨ-ਪਾਣੀ ਜਾਣ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਕੈਨੇਡਾ ਨਿਵਾਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਗਰ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਦੇ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਖੁਰਦਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਭਾਈ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਪਿੰਡ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਸ. ਬਤਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਾਹਰੀ ਅਤੇ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਜਾਸੂਸੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸਖਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

18 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਏਜੰਟ ਜੋਨਸਟੋਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀ ਪਰੰਤੂ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੰਦੀ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਤਾਰ ਰਾਹੀਂ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰੁਜਗਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਏ ਹਨ। ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ। 35000 ਡਾਲਰ ਖਰਚਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਪੀਲ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

19 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਆਵਾਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ‘ਸੀ ਲਾਈਨ’ ਨਾਮੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਨਾਲ 125 ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਕ ਹੋਰ ਕਿਸ਼ਤੀ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਾਈ ਗਈ। ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ’ਤੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਭੜਕ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਲੜਾਈ 20 ਮਿੰਟ ਤਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਡਾ. ਰਘੂਨਾਥ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਜਾਸੂਸ ਵਰਤਣ ਲਈ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਤਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਸੂਸ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਅਤੇ ਡਾ. ਰਘੂਨਾਥ ਦੀ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਫੇਲ ਹੋ ਗਈ।

21 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਐਚ.ਐਮ.ਐਮ. ਰੇਨਬੋ ਜੰਗੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੱਟ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਰੇਨਬੋ ਦੇ ਕਾਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੰਦੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਭੇਜੇ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਗੈਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਵੀ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਗਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਖਤ ਰੋਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ ਜਾਂ ਕੈਦੀ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਦੇ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾੜ ਫੂਕ ਕਰਨਗੇ।

22 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਸ਼ਨ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਤੇਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 22 ਜੁਲਾਈ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਦੀ ਪਾਈਨੀਅਰ ਵਿਚ ਖ਼ਬਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ:

“ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹਿੰਦੂਆਂ (ਸਿੱਖਾਂ) ਨੇ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੌ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਿਆ ਜਿਹੜੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਜਬਰਨ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਲਈ ਤੋਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਇੱਟਾਂ ਵੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਕਈ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮੁਖੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਤੋਰਨ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸੋਮਵਾਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਟਾਵਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੰਗੀ ਬੇੜੇ ਰੇਨਬੋ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਪਾਸ ਭੇਜੇ ਜੋ ਕਿ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਬਾਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ।”

23 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 5:00 ਵਜੇ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਲੰਗਰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੇਨਬੋ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਯੋਹਕਾਮਾ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। 24 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 8:00 ਵਜੇ ਤਕ ਰੇਨਬੋ ਦੇ ਸਖਤ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਜਹਾਜ਼ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ।

15 ਅਗਸਤ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਇਹ ਯੋਹਕਾਮਾ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 18 ਅਗਸਤ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਯੋਹਕਾਮਾ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਕੇ 20 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕੋਬੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

3 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕੋਬੇ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ। 5 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੁੱਜ ਰਹੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਇਕ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

16 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਇਕ ਦਿਨ ਲਈ ਰੁਕਿਆ। ਇੱਥੇ ਠਹਿਰਣ ਸਮੇਂ ਵੀ 12 ਫੌਜੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਫੌਜੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ।

26 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਸਵੇਰੇ 6:20 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਹੁਗਲੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ 29 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਕੋਈ 26-27 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲਈ ਗਈ ਅਤੇ ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। 17 ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਸਾਫਿਰ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੱਖ ਬਾਬੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸਹਿਤ ਜਲੂਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸਵਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਵਪਾਰੀ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਜਪਾਨੀ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਫਸਰ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਕਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ 7 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰੋਂਦੇ ਕੁਰਲਾਉਂਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਈਸਟਵੁੱਡ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਸਤੌਲ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਗੋਲੀ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੱਗ ਵਿਚ ਲੱਗ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਈ। ਦੂਸਰੀ ਗੋਲੀ ਉਦੋਨੰਗਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ. ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੁਸਾਫਿਰਾਂ ਵਿਚ ਭਗਦੜ ਮੱਚ ਗਈ। ਇਸੇ ਭਗਦੜ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਈਸਟਵੁੱਡ ਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ। ਫਲਸਰੂਪ ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਮੁਸਾਫਿਰ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

ਨਾਮ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਮ ਪਿੰਡ ਥਾਣਾ
1. ਸ. ਸੀਹਾਨ ਸਿੰਘ ਸ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਕੋਟ ਦਾਤਾ ਸਰਹਾਲੀ
2. ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ. ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧਵਾਂ ਰਾਹੋਂ
3. ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਸ. ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਜਲੰਧਰ
4. ਸ. ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਸ. ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਮਾਣੋਚਾਹਲ ਤਰਨਤਾਰਨ
5. ਸ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਲੋਆਗੇ ਦੇਵਾ ਜੀਰਾ
6. ਸ. ਰੂੜ ਸਿੰਘ ਸ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਮਾਣੂਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
7. ਸ. ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸ. ਅਨੋਖ ਸਿੰਘ ਰਾਜੋਆਣਾ ਧਨੋਲਾ
8. ਸ. ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਸ. ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵਜੀਰਕੇ ਬਰਨਾਲਾ
9. ਸ. ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਨਾਨਕੇ ਤਰਨਤਾਰਨ
10. ਸ. ਰੂੜ ਸਿੰਘ ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਲੰਗਿਆਨਾ ਬਾਜੇਵਾਲਾ
11. ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਸ. ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਖਮਾਣੋ
12. ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸ. ਬੂਵਾ ਸਿੰਘ ਮਾਨਕੀ ਸਿੱਧੂ ਜਗਰਾਉਂ
13. ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
14 ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਵਾਲਾ ਸਰਹਾਲੀ
15 ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ
ਉਰਫ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸ. ਬਤਨ ਸਿੰਘ ਜਮਸੇਰ ਜਲੰਧਰ
16 ਸ. ਮਸਤਾ ਸਿੰਘ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲੀਲ ਮਾਜਰੀ ਰਾਏਕੋਟ
17 ਸ. ਕਕੜ ਸਿੰਘ ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਾਖਰੀ ਬਾਜੇਵਾਲ

3 ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕੀ। ਆਰ. ਕੇ. ਮਜੁਮਦਾਰ (ਬੰਗਾਲ) ਤੇ ਦੀਨਾਬੰਧੂ (ਉੜੀਸਾ) ਜਿਉਂਦੇ ਫੜੇ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

25 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ: ਜਨਾਬ ਪੀਰ ਬਖਸ਼, ਸ. ਬਾਦਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਰਲਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਪ੍ਰਭ ਸਿੰਘ, ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਜਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਨੇਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬ੍ਰਿਜਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਖਤਾਵਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨਾਰੰਗ ਸਿੰਘ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੜ ਲਏ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਉੱਥੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ ਸ. ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ ਪਿੰਡ ਮੀਨਾਪੁਰ, ਸ. ਬਰਕਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸੰਤਪੁਰ, ਸ. ਮਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਢੋਡਾ ਮਾਜਰਾ, ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਅਬਲੂ, ਸ. ਮਾਯਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਭਡਾਨਾ, ਸ. ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਠੱਠਾ, ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਬਲੋਰ, ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸਮਰਾ, ਸ, ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਕੁਰਦੀ, ਸ. ਗੂਨਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਘਲੋਟੀ, ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਖਿਆਲਾ, ਸ. ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਚੰਬਲ, ਸ. ਆਸੂ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਖੋਰਦਾਤਾ, ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸਰਹਾਲੀ, ਸ. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਕਾਰਿਆਵਾਲਾ, ਸ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗਵਾਲ, ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗਵਾਲ, ਸ਼੍ਰੀ ਕਰਤਾ ਰਾਮ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗਵਾਲ, ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸੋਤਾ, ਸ. ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਜੰਡਿਆਲਾ, ਸ. ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਕੌਨੀ, ਸ੍ਰੀ ਬੰਸੀ ਲਾਲ ਪਿੰਡ ਤੁੰਗਵਾਲ, ਸ. ਸਾਧਾ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਚੂਹੜਚੱਕ, ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਖਿਆਲੀ, ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਸਹਿਣਾ, ਸ. ਹਰਮਨ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਢੋਲਨ, ਸ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਚੰਨ, ਸ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਕਮਾਲਪੁਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੋਡੀ ਰਾਮ ਪਿੰਡ ਅਚਰਵਾਲ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਾਤ ਇਕ ਛੰਭ ਵਿਚ ਕੱਟੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋਕਾਂ ਚਿੰਬੜਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤੇ ਉਹ ਤੋੜ-ਤੋੜ ਕੇ ਸੁੱਟਦੇ ਰਹੇ। ਪਹੁ-ਫੁਟਾਲਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਬਸਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਬੰਗਾਲੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਕ ਬੰਗਾਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੰਗਾਲੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਉਹ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਰੇਲ ਦੇ ਸਫਰ ਦੌਰਾਨ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ’ਤੇ ਆਪ ਨੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੈਪੁਰ ਅਤੇ ਮਾਰਵਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਆਪ ਨੇ ਬੰਬਈ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪ-ਬੀਤੀ ਦੱਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਕੋਈ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਿਆ।

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਛੇ ਸਾਲ ਤਕ ਗੁਪਤਵਾਸ ਰਹਿਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਆਪ ਮੁੱਖ ਸਮਾਗਮ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਲਈ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੋਂ 26 ਦਸੰਬਰ, 1922 ਈ: ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦੇ ਸਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਚਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਜੇਲ੍ਹ ਡਿਗਸ਼ੇਈ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਬੰਦ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਾਂਸੀ ’ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਵਾਪਿਸ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਫੇਰ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਸੂਸਾਂ ਅਤੇ ਮੁਖਬਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਇਨਾਮ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮੁਰੱਬੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਗਦਰੀ ਬਾਬਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਖਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਤ ਹਾਪਕਿਨਸਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ।

ਆਪ 1926 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ ਦੇ ਜੇਲ੍ਹ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। 1926 ਈ: ਵਿਚ ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਗੁਹਾਟੀ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿਚ 50 ਸਿੱਖ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਸਹਿਤ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਸਭਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਬਜੈਕਟ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਤਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾਭੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਉਤਾਰਨ ਦੇ ਅਨਿਆਇ ਬਾਰੇ ਉਲੇਖ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਓ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਸੀ। 1931 ਈ: ਤੋਂ 1933 ਈ: ਤਕ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। 1937 ਈ: ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੀ, ਪਰ ਹਾਰ ਗਏ। ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦਾ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜੀ ਗਈ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇਕ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ-ਸੰਗਰਾਮ ਭਖ ਪਿਆ। ਦੇਸ਼ ਲਈ ਹੋਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਸਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1947 ਈ: ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਿਆ। ਬਜਬਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੇੜੇ 1952 ਈ: ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਰਕ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 24 ਜੁਲਾਈ, 1954 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਕਲਕੱਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਹਾਲੀ ਵਿਖੇ ਅੰਤਮ-ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਲਕੱਤਾ ਵੱਲੋਂ 1952 ਈ: ਤੋਂ 1962 ਈ: ਤਕ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। 1962 ਈ: ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਲੈ ਲਈ। 1966 ਈ: ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ 27 ਤੋਂ 29 ਸਤੰਬਰ ਤਕ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ:

1. ਸ. ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ-ਪੰਜਾਬ ਕੋਸ਼
2. ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ-ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼
3. ਸ੍ਰੀ ਗਣੇਯ ਘੋਸ਼ (ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸਰਲ)- ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਪ੍ਰਸੰਗ
4. ਕਪਤਾਨ ਕਾਰਡਿਊ ਆਰ.ਈ, ਦਾ ਰੋਜਨਾਂਮਚਾ
5. ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ- ਕਲਕੱਤਾ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਤੀਰ- ਮਾਝਾ ਦਰਸ਼ਨ