ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਧੂਰੀ ਦਾ ਘਨੌਰੀ ਕਲਾਂ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ‘ਚਾਹਲ’ ਵਸਦਾ ਸੀ। ‘ਚਾਹਲ’ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੂਰਜਬੰਸੀ ਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਗਰਸੈਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ— ਚਾਹਲ, ਛੀਨਾ, ਚੀਮਾ ਤੇ ਸਾਹੀ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਅਪਣੇ-ਅਪਣੇ ਨਾਂ ਪਿੱਛੇ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਸੰਨ 1893 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਪਰ ਇਹ ਦੰਪਤੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਲ-ਵਰੇਸ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ।

ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤੀਮ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਜਿੰਦਰਾ ਯਤੀਮ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਹਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਬੜੀ ਹੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਚਾਅ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀ ਚਲਾਉਣੀ ਵੀ ਸਿੱਖ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮੋਟਰ-ਗੱਡੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਆਪ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮੋਟਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਡਰਾਇਵਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਮੋਟਰ-ਘਰ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਡਰਾਇਵਰ ਭਾਈ ਜੀਵਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਜੀਵਾ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ, ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਰ ਕੋਈ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀਵਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਰੁਚੀ ਧਰਮ-ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਗਈ।

ਇਕ ਵਾਰ ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਤੋਂ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਤਿਆਰਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਿੰਘ ਸਜ ਗਏ। ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਠਹਿਰਾਓ ਸਮੇਂ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਬਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਬਾਬਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਿਆਂ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਇਤਨੀ ਦੂਰ ਗੁਰੂਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਘਰ ਬੈਠੇ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਤਨਾ ਘਰ ਕਰ ਗਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਮੋਟਰ-ਘਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੇਕ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਾਈਕਲ ਖਰੀਦਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ 'ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਉੱਤਰ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਬਿਹਾਰ, ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਆਸਾਮ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲੇ ਪਰਤੇ। ਪਟਿਆਲਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਵਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕੰਮ ਦੀ ਸੰਗਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਈ। ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਵੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਸ.ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਕੈਮਰਾ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਕੈਮਰੇ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿੱਖੀ। ਜਦੋਂ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ’ਤੇ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਇਹ ਜਿਸ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉਤਾਰਦੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨੋਟ ਲਿਖ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੜਾਅ-ਦਰ-ਪੜਾਅ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਤਾਰਦੇ ਤੇ ਨੋਟ ਲਿਖਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸਰਮਾਏ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੇ।

ਸੰਨ 1935 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਤਾਰਦੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੰਨੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹਸੋਖਲੇ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਆਪ ਆਪਣੇ ਇਕ ਜਾਣਦਾਰ ਪਾਸ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਲੀ ਕੱਢਦਿਆਂ ਬੰਦੂਕ ਚੱਲ ਗਈ ਜੋ ਪਾਸ ਹੀ ਬੈਠੇ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲੱਗੀ। ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਹੁਤ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਤਸਵੀਰਾਂ ‘ਪੰਜਾਬ ਡਿਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ’ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੈਬਸਾਇਟ ’ਤੇ ਪਾਈਆਂ ਹਨ। ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਖਰੜੇ ਨੂੰ ਸ. ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਣਗੀਆਂ।