ਸੰਨ 1823 ਈ: ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਬਾਬਾ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਗੁਰਧਾਮ ਦੇ ਨਾਮ ਲੱਗਭਗ ਸਵਾ ਸੌ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਹੰਤ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਨੇਕਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਸੀ। ਜੱਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਬਾਗ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣੋਂ ਬਚ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਥ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਾਨ-ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹੰਤ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਬਣੀ ‘ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ’ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਚਾਬੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪੰਥਕ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਪੰਥ ਨੇ ਮਹੰਤ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਸੌਂਪੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹੰਤ ਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨਮਰਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਸੰਨ 1950-51 ਈ: ਵਿਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਤਰਨਾ ਦਲ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰਵਾ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ 21 ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਠੀਕ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦਨ ਕਮੇਟੀ ਸਾਂਭਣ ਲੱਗੀ ਜੋ ਨਾਂਮਾਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਆਮਦਨ ਮਹੰਤ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ। ਕਮੇਟੀ ਬਣਨ ਕਰ ਕੇ ਮਹੰਤ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਬੜਾ ਦੁਖੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨਮਾਨੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲਦਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।

ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਲ ਸਮੇਤ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਲੈਣ ਲਈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀ ਬਾਰੇ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਦਲ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਰਸਦ-ਬਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਜਤਾਈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਆਮਦਨ ਤਾਂ ਕਮੇਟੀ ਕੋਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੰਗਤ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਦੀ ਹੀ ਕੇਵਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਖੁਰਦ-ਬੁਰਦ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

ਮਹੰਤ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਸੀ। ਉਹ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਕਮੇਟੀ ਆਈਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਤਾਂ ਕਮੇਟੀ ਕਿਉਂ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਇਹ ਕਮੇਟੀ ਤੋੜ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਆਪੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰੋ। ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।

ਮਹੰਤ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਕ ਨਵੀਂ ਚਾਲ ਚੱਲੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਲ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਓ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦਾ ਬਾਟਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨੇ ਫਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਪਾਸ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਮੈਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਕਮੇਟੀ ਨਾ ਬਣਾ ਲਵੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭੈਅ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰ। ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਠੀਕ ਰੱਖ। ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹੇਗਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹੰਤ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸਾਲ ਹੀ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਖਬਰ-ਸਾਰ ਰੱਖਦੇ ਰਹੇ ਪਰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਫੇਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਫੇਰ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਗਈ ਅਤੇ ਰੋ ਕੇ ਨਿਕੰਮੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।

ਸੰਨ 1953 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦਲ ਸਮੇਤ ਫੇਰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਕਿ ਮਹੰਤ ਦੀ ਸੋਧ-ਸੁਧਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਛੱਡ ਕੇ ਦੌੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨਾਲ ਗੰਢ-ਤੁੱਪ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਰਸਾਈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਸ ਵਿਚ ਮਿਲ-ਬੈਠ ਕੇ ਮਸਲਾ ਸੁਲਝਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਭਲਾਈ ਹੈ।

ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਹੰਤ ਨੇ ਆਖਰੀ ਦਾਅ ਖੇਡਿਆ। ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੱਗੇ ਮਹੰਤ ਨੇ ਰੋ-ਰੋ ਨੱਕ ਰਗੜ ਕੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਕੁਰੀਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ਬਸ ਇਸ ਵਾਰ ਉਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਵਾ ਦੇਣ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਹੀਂ ਮੋੜਨਗੇ। ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹੰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਚੱਲਣ ਲਈ ਰਾਜ਼ੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਹੰਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਫੇਰ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਇਕ ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਮਹੰਤ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਰੱਖਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਹੰਤ ਫੇਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਚਾਲਿਆਂ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਵੀ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 4-5 ਸਾਲ ਬੀਤ ਗਏ। ਅਖੀਰ ਇਕ ਦਿਨ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹੰਤ ਫੇਰ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣਾਂ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਲ ਸਮੇਤ ਉੱਥੇ ਜਾਓ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰੋ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਵਿਖੇ ਆ ਕੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਸਾਰਾ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੰਨ 1964 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਮਨਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਮਤਾ ਸੋਧ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਹੁਕਮ ਲੈ ਕੇ ਤਰਨਾ ਦਲ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ।

ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸੌਕਤ ਨਾਲ ਕਾਲੇ ਅੰਬ ਕਸਬੇ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੂਹੀਆਂ ਨੇ ਖਬਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕਰ ਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰਾਂ ਪਾਸ ਜਾ ਝੂਠੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸਾਡਾ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਖਰਚਾ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਜੰਗੀ ਫ਼ੌਜ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਲੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰੇਗੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਉਜਾੜ ਦੇਵੇਗੀ। ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਹਦਾਇਤਾਂ ਸਨ ਕਿ ਸਿੰਘ ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ ਪੱਠੇ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਲੱਕੜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛੇ ਨਹੀਂ ਲੈਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਆਦਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਭੁੱਖਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ। ਮਹੰਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਅੰਬ ਕੋਲ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖੌਫ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਪੁਲੀਸ ਹਿੰਮਤ ਹਾਰ ਕੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੋ ਗਈ।

ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਪੜਾਅ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾਹਨ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪੂਰੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚਾਰ ਮੀਲ ਪਿੱਛੇ ਹੈ।
ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਰਹੀਆਂ। ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਤ ਨੂੰ 10 ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਚਾਰ ਪੁਲੀਸ ਅਫਸਰ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਆਏ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਰਿਪੋਰਟ ਲਿਖਵਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਪਰੰਤੂ ਨਗਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਪੁਲੀਸ ਅਫਸਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਪਾਸ ਆਏ ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪੁਲੀਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਤਨਾ ਸਫਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਈਏ। ਇਸ ’ਤੇ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਸ਼ਰਤ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਡਿਓੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਤਕ ਹੀ ਜਾਉ, ਅੰਦਰ ਨਾ ਜਾਣਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਥਾਂ ’ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਣ ਲਈ ਆਏ ਹਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਪੁਲੀਸ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਜਾ ਦੱਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਗੇ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਡੀ. ਸੀ., ਐੱਸ. ਐੱਸ. ਪੀ. ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ। ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇ ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਲਾਡਲੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਆ ਗਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਨਾ ਹੋਵੋ। ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰੇਗੀ।

ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਭੇਜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਪਤਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਜਾਵੇਗੀ, ਬਾਕੀ ਸਿੰਘ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਾਣਗੇ। ਸਿੰਘ ਘੋੜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਗਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਸੀ।

10 ਮਾਰਚ, 1964 ਈ: ਨੂੰ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਦਲ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਪੁਲੀਸ ਸਾਰੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਡਿਓੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹੰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ 100 ਕੁ ਬਦਮਾਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਪਿਲਾ ਕੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬੰਦੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਲਏ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਦਾ ਹੀਆ ਨਾ ਪਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਠੀਆਂ ਲਾਹ ਲਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਆਸਣ ਲਾਏ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰੁੱਝ ਗਏ। ਮਹੰਤ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਦਮਾਸ਼ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੋ ਸ਼ਰਾਬੀ ਸਨ, ਦੋ ਪੀਪੀਆਂ ਵਿਚ ਆਟਾ, 10 ਕਿਲੋ ਖੰਡ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਹੋਰ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਸਦ ਲੈ ਲਓ। ਇਹ ਰਸਦ ਇਕ ਡੰਗ ਜੋਗੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਉੱਪਰਲੇ ਦਿਲੋਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁੱਖ-ਸਾਂਦ ਪੁੱਛੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਹਰ ਆਸਣ ਕਿਉਂ ਲਾਇਆ ਹੈ, ਅੰਦਰ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਆਸਣ ਲਾ ਲਉ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਥੱਲੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰਨਾ! ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਬਚਨ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਜਾਇਆ ਸੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ’ਤੇ ਪੂਰਾ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਿਹਾਂ, ਆਮਦਨ-ਖਰਚ ਦਾ ਸਾਰਾ ਹਿਸਾਬ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਕਿ ਨਹੀਂ?

ਮਹੰਤ ਬਹੁਤ ਚਲਾਕ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਲਝਾਓ ਨਾ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਜੱਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਰਸਦ ਲੈਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੈ ਲਓ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਚਲੇ ਜਾਓ। ਇੱਥੇ ਦਾ ਇਹ ਅਸੂਲ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਇੱਥੋਂ ਚਲਾ ਜਾ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ ਹੋਵੇਗਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿ ਲਵਾਂਗੇ, ਜੇ ਤੇਰਾ ਹੋਊ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਤੋਰ ਦੇਈਂ।

ਮਹੰਤ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਰੂਪ ਦੇਖ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਨਾ ਆਇਆ, ਨਾ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਠੇ ਅਤੇ ਨਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਮਨਾ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣੀ। ਬਰਤਨ ਮਾਂਜ ਕੇ ਮੂਧੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਹਾ ਪਰ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ। ਇਤਨੀ ਦੂਰੋਂ ਸੰਗਤ ਆਈ ਹੋਵੇ ਤੇ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਈ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੱਠਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਲਈ ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਸੰਗਤ ਨੇ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮਹੰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦੀ ਅਸੀਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਓ ਅਤੇ ਲੰਗਰ-ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੇਗੀ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੂਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਇਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜਾ ਕੋਈ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਗਲੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਆਵੋ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਬਾਟਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਸਿੰਘ ਹੋਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਜਲ ਦਾ ਬਾਟਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਨੇ ਬਾਹਾਂ ਫੈਲਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ ਕਿ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖੇ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਅੰਦਰ ਬੇਅੰਤ ਗਰਦ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਵੇ ਸਫਾਈ ਕੀਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਦਤਾਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਦਲ ਨਾਲ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥਾ ਵੀ ਸੀ ਜੋ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਦਾ ਇਕ ਲਾਂਗਰੀ ਲੰਗਰ ਵਿਚ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਤੂੰ ਦਲ ਦਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਤੂੰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਲਾ ਜਾ ਜਿੱਥੇ ਮਹੰਤ ਗਿਆ ਹੈ।

ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥੋਪਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਿਆਣਪ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਿਆ। ਇਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਮਹੰਤ 60-70 ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਮਹੰਤ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅੱਗੋਂ ਸਾਜ ਚੁੱਕ ਲਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਬਿਠਾ ਦਏਗਾ ਅਤੇ ਪਹਿਰੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਖੋਹ ਲਵੇਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਭੱਜ ਜਾਣਗੇ। ਪਹਿਰੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਰਾਬੀ ਟੋਲਾ ਕੁਝ ਸ਼ਰਾਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮਹੰਤ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਅਸੂਲ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅੱਗੋਂ ਸਾਜ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗੇ। ਪਹਿਰਿਆਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹੱਥੋ-ਪਾਈ ਹੋ ਪਏ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰ ਖੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸੋਧਾ ਲਾਇਆ। ਉਹ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਦੌੜ ਗਏ। ਬਾਹਰ ਪੁਲੀਸ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ
ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਬਾਹਰ ਗਏ ਅਤੇ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੇ। ਹਾਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸਾਦੀ ਵਰਦੀ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਦਮਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਘੋਰ ਬੇਅਦਬੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਵੀ ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁਲੀਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਮੰਨ ਗਿਆ ਕਿ ਮਹੰਤ ਦਾ ਕਸੂਰ ਹੈ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਜੋ ਬੰਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਅਤੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ ਪੁਲੀਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਉਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਬੋਰੀ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਥਾਣੇ ਲੈ ਗਿਆ।

ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁਝ ਦੇਰ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਨਾ ਆਇਆ, ਪਰ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਗਾਰਦ ਬਾਹਰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਬੈਠੀ ਰਹੀ।

ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨਾਲ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪੂਰੀ ਗੱਲ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਸਿੰਘ ਸਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾ ਲੈ, ਇਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹੰਤ ਨੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਾ ਮੰਨੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਮਸਲਾ ਆਪ ਹੀ ਨਜਿੱਠ।

ਮਹੰਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਚਾਲ ਚੱਲੀ ਕਿ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਰੁਪਿਆ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਵਾ ਕੇ ਆਹਲਾ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰਿਸੀਵਰ ਮੁਕੱਰਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਬਜ਼ਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

22 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਪੈ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ 23ਵਾਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਅਰੰਭ ਸੀ। ਮਾਝ ਰਾਗ ਚਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। 22 ਮਈ, 1964 ਈ: ਨੂੰ ਮੰਗਲਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਰ. ਕੇ. ਚੰਡੇਲ ਨੇ ਸਲਾਹ- ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਬੁਲਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਖੋਟੀ ਨੀਯਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਹਿਮਾਚਲ ਸਰਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਕਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਨਾਹਨ ਜਾਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਫੇਰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬਾਬਾ ਜੀ 10 ਮਿੰਟ ਲਈ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਵਿਖੇ ਆ ਜਾਣ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਮਿਲਣ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨੀਤੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਟਵਾਉਣਾ ਪੈ ਜਾਏ। ਏਨੇ ਵਿਚ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਵੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਲੈ ਕੇ ਆ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਕ ਸਿੰਘ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਿੱਦ ਕਰ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਸਨ ’ਤੇ ਆਏ ਅਤੇ ਕਮਰਕੱਸਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਬਸਤਰ ਸਜਾ ਲਏ। ਇਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਹਿ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਜਾਓ ਅਤੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹੋ, ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਢਿੱਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ।

ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ’ਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰ ਦਿਉ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕੇਸ ਲੜੋ, ਜੋ ਜਿੱਤ ਜਾਏਗਾ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੰਭਾਲ ਦਿਆਂਗੇ। ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸ ਰਹੇਗਾ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿਉ। ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਿਖ ਨੂੰ ਦੇਵੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਬਾਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਮਹੰਤ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਬਾਕੀ ਰਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ, ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਗ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ ਓਨਾ ਸਮਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੇ।

ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਪੁਲੀਸ ਦੀ ਗਾਰਦ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਕੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਖਲੋ ਗਈ। ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਮੀਲ ਦੂਰ ਖੜ੍ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਰੈਸਟ ਹਾਊਸ ਬੁਲਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਵੇਰੇ ਸਾਢੇ ਗਿਆਰਾਂ ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਲਈ ਲੰਗਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਲ ਛਕਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੱਠੇ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ ਕਿ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਡਿਓੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪਹਿਰਾ ਦੇ ਰਹੇ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਕ ਮਾਰ ਕੇ ਜਲਦੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਪਿੱਛੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦਾ ਦੇਖ ਲਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪਿੱਠ ਘੁਮਾ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੁਲੀਸ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ।

ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਗੱਡੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਜੁੱਤੀਆਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ- ਖਿੜਕੀਆਂ ਅੰਦਰੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ। ਅੰਦਰ ਕੋਈ 15 ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਚੀ। ਇਕ-ਇਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਸ- ਦਸ, ਵੀਹ-ਵੀਹ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲੇ ਪੈ ਗਏ ਅਤੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਓੜ੍ਹੀ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਚਾਰ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਉੱਪਰੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਲੱਤਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਥਾਣੇ ਲੈ ਗਏ।

ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮਤਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਸਵਾਸ ਹਨ ਓਨੀ ਦੇਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਭੰਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿਆਂਗੇ। ਅੰਦਰ ਸਿੰਘਾਂ ਪਾਸ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਸਨ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਾਰ- ਚੁਫੇਰੇ ਪਹਿਰੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਚੌਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਅੰਦਰ ਵੜਨ ਲਈ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਰਾਡਾਂ ਨਾਲ ਦਰਵਾਜ਼ੇ-ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੋੜਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕੀ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਲਿਆ ਕਿ ਅੰਦਰ ਸਿੰਘਾਂ ਕੋਲ ਰਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਹਰੋਂ ਸਪੀਕਰ ਲਾ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਬਾਣੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਢੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵੱਲੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਟੁੱਟਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਓਧਰੋਂ ਤਿੰਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਇਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਧੂਹ ਕੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਲੈਣ, ਪਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪੂਰੇ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਕੋਲੋਂ ਉਹ ਸਿੰਘ ਨਾ ਬਾਹਰ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੁਲੀਸ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਸਕੀ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮਿਲਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਬੂਟਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਹ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਸ. ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਝ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਆਏ ਯਾਤਰੂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਛਾਨਣੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗਿਆਰਾਂ ਸਿੰਘ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਖੱਬੀ ਵੱਖੀ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ, ਮੋਢੇ ਅਤੇ ਪੱਟ, ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥ-ਪੱਥ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੰਘ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਖੰਡਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਾਹ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ, ਫਤਹਿਪੁਰ ਕੋਠੀ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ, ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਬਜਰੌਰ ਦੇ, ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਚੌਹੜਾ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਵੱਖੀ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਿਆ। ਸ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ, ਸ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ, ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗੜਾ ਦੇ, ਸ. ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਮੱਤੇਵਾਲ, ਇਕ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੰਘ (ਯਾਤਰੂ), ਬਾਬਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੀ (ਯਾਤਰੂ) ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਯਾਤਰੂ, ਜੋ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਚੁਬੱਚਾ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

ਭਾਈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਫਰਲੇ ਵਾਲੇ ਨਿੱਤਨੇਮੀ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਭਾਈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਭਾਈ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਲੱਤ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਚੌਂਕੜਾ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਦੇ।

ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਸਿੱਖ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਰੁਮਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਧਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੁੰਨ ਪਿਆ ਸੀ ਪਰ ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਛੇ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਾਹਰ ਕੱਢੇ ਗਏ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਦੋ ਗੱਡੀਆਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲੱਥਪਥ ਹੋਇਆ ਸਰੂਪ, ਵਿਛਾਈਆਂ, ਰੁਮਾਲੇ, ਦਰੀਆਂ ਆਦਿ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਵਾਸ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਡੀਆਂ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖ ਲਿਆ ਕਿ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸਰੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਵੀ ਹਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸੰਗਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਣ ਕਾਰਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਪੁਲੀਸ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਡਾਕਟਰ ਦਵਾਈ ਵਗੈਰਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਸਰੀਰ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ 24 ਮਈ, 1964 ਈ: ਨੂੰ ਜਮਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਖਰਾਬ ਸੀ। ਖੱਬਾ ਪਾਸਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਡਾਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ, ਤਾਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕੇ, ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਡਾਕਘਰਾਂ ਅਤੇ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ ਐਕਸਚੇਂਜ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਬੈਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਮਨਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਕ ਨੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਅਤੇ ਇਕ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖ- ਜਗਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰੇ ਗਏ। ਜਿਸ-ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜਿਸ-ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਪਹੁੰਚਦੀ ਗਈ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਰੇਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਕੱਢੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਬਾਹਰ ਖ਼ਬਰਾਂ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਲੀਡਰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਨਮਿੱਤ ਦੋ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਵਾਏ। ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜਥੇਦਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਸਪਤਾਲ ਆ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਸਾਕੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਸੁਣੀ। ਸੰਤ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ 7 ਜੂਨ, 1964 ਈ: ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ 40,000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੰਗਤ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਘੋਰ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

7 ਜੂਨ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਕ 11-ਮੈਂਬਰੀ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਕੇਸਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ 21- ਮੈਂਬਰੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੰਜਾਬ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜ਼ੀ ਮੁਚਲਕੇ ’ਤੇ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਚੁਣੀ ਗਈ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਮੀਤ ਜਥੇਦਾਰ ਬਾਬਾ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਬਾਹਰੋਂ ਜੋ ਲੀਡਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਹ ਪਤਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਉੱਧਰ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੰਘ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਾਗੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਤਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਨੇੜੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਜਿਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਸੁਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਜੋ ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀ ਸੀ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਗਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਣਗੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਨਾਹਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਬਣਾ ਲਈ। 6 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ। ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 20 ਦਿਨ ਨਾਹਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਅਤੇ ਫੇਰ ਸ਼ਿਮਲੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਲੈ ਗਏ।

ਪੁਲੀਸ ਨੇ ਇਨਕੁਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਇਨਕੁਆਰੀ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦਾ ਜੱਜ ਖ਼ਹਿਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੋ ਨਿਰਾ ਦਿਖਾਵਾ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇਨਕੁਆਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਫੈਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ ਤਾਂ ਹੀ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਦੋਸ਼ੀ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇ 13-13 ਕੇਸ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਸ਼ਿਮਲੇ ਹਸਪਤਾਲ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਏ। ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ੀ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ। ਪੇਸ਼ੀ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਤਕਰੀਬਨ 38 ਸਿੰਘ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।

18 ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ 13-13 ਕੇਸ ਸਨ। ਚਾਰ ਸਿੰਘ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰੇ ਸਿੰਘਾਂ ’ਤੇ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਕੇਸ ਹੋਰ ਬਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਫੇਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਇਕ ਦੋਸਤ ਪ੍ਰੋ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਕ ਦੋਸਤ ਵਕੀਲ ਸੀ। ਉਸ ਵਕੀਲ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਪੈਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਢੇ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਹੋਈ। ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਤਾਰੀਕਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਜੱਜ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੰਗੇ ਵਕੀਲ ਰਾਹੀਂ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਕ-ਇਕ ਕੇਸ ਵਿਚ ਦਸ-ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ’ਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਤਕਰੀਬਨ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਭੁਗਤਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰੀਕਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਾਰੀਕਾਂ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਨੇ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਆਰਡਰ ਤਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਕਾਰਵਾਈ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਹੋਰ ਲੱਗ ਗਿਆ।

ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਚਾਰਾਜੋਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿੱਤ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਜੀ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਭਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹੱਡ-ਬੀਤੀ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਪਰਮਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੁਸੀਂ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਵਾਧਾ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਲੂਣ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ। ਜੇ ਚੰਗਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਓ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿਉ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਸਟਿਸ ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਨਾਲ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਵਾਪਸ ਹੋ ਗਏ।

1964 ਈ: ਦੇ ਖੂਨੀ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ 11-ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਪਾਸ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।