ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਫਿਲੌਰ ਵਿਚ ਪੁਆਦੜਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਫਿਲੌਰ-ਤਲਵਣ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਿਲਗਾ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਰਾਓ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1891 ਈ: ਵਿਚ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਦਾ ਇਕ ਭਰਾ ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਕ ਭੈਣ ਬੀਬੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਸਨ। ਘਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੂਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਵੱਲੋਂ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਦਾਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ਬੜੀ ਰੀਝ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ। ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਮੁੱਢਲੀ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਬਿਲਗਾ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੋਂ ਮਿਡਲ ਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਅਗਲੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦੋਆਬਾ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਆਪ ਨੇ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਪੜਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਅਤੇ ਗਤਕਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਆਪ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਖੂਹ ’ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ, ਉੱਥੇ ਅਖਾੜਾ ਲਗਾ ਕੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਖੇਡਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਹੌਂਸਲਾ ਅਫਜ਼ਾਈ ਕਰਦੇ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆਪ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੋਈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸੀ। ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨੰਬਰਦਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦੇਸ਼ (ਇਟੇਲੀਆ) ਚਲੇ ਗਏ। ਬੀਬੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਦੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸ਼ੰਕਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਏ।

ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਪਾਸਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਬਸੰਤ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸ. ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ, ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ- ਬੀਬਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬਾ ਅਜਾਇਬ ਕੌਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਲਟ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਸੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉੱਘੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਜ਼ੋਰ ਫੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਕਈ ਥਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਵੀ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਫੌਜ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। 12 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਦਫਾ-144 ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਈ: ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਜਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ ਨੇ ਜਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੁਖਦਾਈ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਬੜਾ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਆਪ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਆਪ ਨੇ 1921 ਈ: ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨੰਬਰਦਾਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

1921 ਈ: ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਰੁੜਕਾ ਵਿਖੇ ਆਲ ਵਰਲਡ ਕਾਨਫਰੰਸ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਖ਼ਬਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ 300 ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਦਾ ਘਰ ਤੇ ਖੂਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਲਈ ਠਹਿਰਗਾਹਾਂ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਮੁਖ਼ਬਰ ਆਪ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਦੋ ਸਾਲ, ਜਲੰਧਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤਕ ਦੀ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ।

ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸੀ। 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਈ: ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕੁਟਿਲ ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫੜੋ-ਫੜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜੈਤੋ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੇ 14 ਨਵੰਬਰ, 1923 ਈ: ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਭੇਜ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਠ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਭੰਗ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ’ਤੇ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਿੰਡ ਸੰਘੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਜਥੇ ਲਈ ਪੜਾਅ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਥੇ ਨੂੰ ਜਲ-ਪਾਣੀ, ਲੰਗਰ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜਥੇ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੇਸ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਘੋਵਾਲ ਦੇ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਜਥੇ ਦੀ ਲੰਗਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ।

15 ਮਾਰਚ, 1926 ਈ: ਨੂੰ (ਸ਼ਹੀਦ) ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਲਗਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈੜ ਦਬਦੀ ਪੁਲਿਸ ਵੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਬਿਲਗਾ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰ ਲਿਆ।

ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਾਥੀ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਦੇ ਭੇਤੀ ਸਨ। ਉਹ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਦੇ ਕੇ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਇਸ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੁੰਮਦੇ ਨੀਲੋਵਾਲ ਵਾਲੇ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ. ਸ਼ੰਕਰ ਸਿੰਘ ਮਿਲ ਗਏ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਤੇ ਰਾਹ ਪੁੱਛਿਆ। ਸ. ਸ਼ੰਕਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਨੰਬਰਦਾਰ ਖੋਖੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਘੋੜੀ ’ਤੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖੂਹ ’ਤੇ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੀ ਹਾਂ ਪਛਾਣਦਾ ਨਹੀਂ। ਸ. ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੂਹ ’ਤੇ ਛੱਡ ਆਏ। ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੁਡੀਕੇ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ।

ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀਆਂ ਕਾਰਨ ਦੁਆਬਾ ਖੇਤਰ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲਾਇਸੰਸ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਿਰਪਾਨ ਰੱਖਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਹੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਕਿਰਪਾਨਧਾਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ 1935 ਈ: ਵਿਚ ਕਿਰਪਾਨ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫੇਰ ਤੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਪਿੰਡ ਆ ਗਏ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ ਗਈ।

ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗਦਾਨ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਏ ਬੱਬਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਨਾਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਹੀ ਹੁੰਦੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਜੇਲ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। 1939 ਈ: ਤੋਂ 1945 ਈ: ਤਕ ਆਪ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਹੇ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕਾਬਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਲਾਚੌਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਕੇਸ ਲੜ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਬੂਝ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਥਾਣੇਦਾਰ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੰਕਾਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਅਰਦਲੀ ਵੀ ਉਸ ਨਾਲ ਹੁੱਕਾ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਹਿਰੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੁੱਕਾ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਕਾਲੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਪੁਆਦੜੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਥਾਣੇਦਾਰ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਹੱਥੋਪਾਈ ’ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੀ ਸਾਹਿਬ ਧੂਹ ਲਈ ਅਤੇ ਅੱਖ ਦੇ ਫੋਰ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧੜ੍ਹ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਏ ਕੇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਬਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।

15 ਅਗਸਤ, 1947 ਈ: ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿਚ ਅੱਤ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲ ਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ 13 ਮਈ 1949 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨੂਰਮਹਿਲ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਚੀਮਾਂ ਕਲਾਂ ਨਿਵਾਸੀ ਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਦੂਸਰੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਅਜਾਇਬ ਕੌਰ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਮਚੁਰਾਸੀ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਦਾਦੂਪੁਰ ਗਰੋਆ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ:

ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸਲਾਰਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਪ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਪ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਇਕਬਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਬੀਬੀ ਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾ ਕੇ ਅਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬਾ ਇੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲੀ ਗਈ।

ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ:

ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਮੰਡਾਲੀ ਨਿਵਾਸੀ ਬੀਬੀ ਨਿਰੰਜਨ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬਾ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਪੁੱਤਰ ਸ. ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ:

ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਤੀਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਜੰਡਿਆਲਾ ਮੰਜਕੀ ਨਿਵਾਸੀ ਬੀਬੀ ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸੀਕਰੀ ਨਿਵਾਸੀ ਬੀਬੀ ਕਿਰਪਾਲ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਰੁਸਤਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਸਨਮਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸ. ਰੁਸਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਅੱਤੋਵਾਲ ਦੀ ਬੀਬੀ ਹਰਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਕਾਕਾ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬਾ ਹਰਮੀਨ ਕੌਰ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸਨਮਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੁੱਖੋ ਮੰਜਾਰੇ ਦੀ ਬੀਬੀ ਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੁਆਦੜਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸ. ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਰਵਾਰ:

ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੌਥੇ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਅਜੈਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਮੀਓਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਗੁਰਮੇਜ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ- ਸ. ਬਲਹਾਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰੀਆਂ- ਬੀਬੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁਖਬੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਬੀਬੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਧਲੇਟਾ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਸੁਖਬੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਚੱਕ ਅਪਰਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਸ. ਬਲਹਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਬਹੋਦੀਪੁਰ ਪਿੰਡ ਦੀ ਬੀਬੀ ਹਰਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਸ. ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਮਸਕਟ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਸ. ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਯੂ.ਪੀ. ਨਿਵਾਸੀ ਬੀਬੀ ਰਜਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਜਸਕਮਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਕਾ ਪ੍ਰਭਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੁਆਦੜਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।

ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਵਾਇਆ।

1 ਅਕਤੂਬਰ 2011 ਈ: ਨੂੰ ਜਥੇਦਾਰ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।