ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਤੋਂ ਕੋਈ 13 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ‘ਢਿੱਲੋਂ’ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ‘ਢਿੱਲੋਂ’ਸਰੋਆਂ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। ਅਠਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ‘ਤੂਰਾਂ’ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਸਰੋਆਂ ਦੀ ਬੰਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ‘ਢਿੱਲੋਂ, ਸੰਘੇ, ਮੱਲ੍ਹੀ, ਦੋਸਾਂਝ ਅਤੇ ਢੀਂਡਸੇ’ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਖੋਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵੱਲ ਆ ਗਏ। ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਸਿਰਸੇ ਤੇ ਬਾਂਗਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਸਿਰਸੇ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਉੱਠ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਖਿੱਲਰ ਗਏ। ਇਹ ਸੂਰਜਵੰਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ‘ਢਿੱਲੋਆਂ’ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਦਾਨੀ ਰਾਜਾ ਕਰਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੋਹਸੈਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਢਿੱਲੋਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਹਨ। ਬੀ. ਐਸ. ਦਾਹੀਆ ‘ਢਿੱਲੋਂ’ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਤਨ ਕਬੀਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਈਸਵੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਇਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਗਏ ਸਨ।

ਝਬਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ‘ਢਿੱਲੋਆਂ’ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਅਹਿਮ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੜਕਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਾਣਕ ਚੌਂਕ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੱਟੀ ਇਕ ਸਰਕਾਰ ਸੀ ਜੋ ਨੌ ਲੱਖ ਦਾ ਲਗਾਨ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ‘ਪੰਨੂ’, ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ‘ਸੰਧੂ’ ਅਤੇ ਝਬਾਲ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ‘ਢਿੱਲੋਂ’ ਪਾਸੋਂ ਵਸੂਲ ਕਰਿਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੱਟੀ ਨੂੰ ਹੁਣ ਤਕ ‘ਨੌ ਲੱਖੀ ਪੱਟੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਚੌਧਰੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਦਾ ਮਾਲੀਆ ਤਾਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵਸੂਲ ਭਾਵੇਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ ਜਾ ਵੱਧ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਧਰੀਆਂ ਪਾਸ ਹੱਕ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਸਕਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਸਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨੌਕਰ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਹੱਕ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਕਤਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਮਾਨ (ਕਾਠ ਕੁਹਾੜਾ) ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਲੀਆ ਵਸੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਮੀਦਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਾਮੀਆਂ ਤੇ ਰਈਅਤ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਚੌਧਰੀ ਅਬੁੱਲ ਖੈਰ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੁਲਤਾਨ ਸਖੀ ਸਰਵਰ ਦਾ ਉਪਾਸਕ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਚੌਧਰੀ ਅਬੁੱਲ ਖੈਰ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ:-ਜੈਤਸਰੀ, ਬਿੰਨਾਂ, ਸੁੰਦਰ, ਪੈਰੋਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਲੰਗਾਹ ਸਨ। ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਪੱਟੀ ਪਰਗਨੇ ਦੇ 84 ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਦੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਦਾ ਅਰਜਾਰੇਦਾਰ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਮੇਹਰ ਮਿੱਠੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨਾਲ ਅਕਬਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਝਬਾਲ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਵੀ ਕਾਂਗੜ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਮੀਰ ਮੰਗੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੀ ਪਤੇ ਸਤੇ ਦੀ ਜੋ ਵਾਰ ਕਹੀ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਝਬਾਲ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ:-

‘ਢਿੱਲੋਂ ਅਤੇ ਚੁਗੱਤਾ ਦੋਸਤ।’

ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਅਕਬਰ, ਜਹਾਂਗੀਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਚੌਧਰੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਖੀ-ਸਰਵਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅੰਦਰ ਸਖੀ-ਸਰਵਰ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਗਏ। ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਇਤਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਖੀ-ਸਰਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੱਕੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਏ। ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਆਪਣਾ ਨਿੱਤ ਦਾ ਕਰਮ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਦਹੀਂ ਦੀ ਮਟਕੀ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਲੈ ਕੇ ਤੜਕੇ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅੰਨ-ਜਲ ਛਕਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਠੱਟੀ ਅਤੇ ਖਾਰਾ ਪਿੰਡ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਆਬਾਦ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਖਾਰੇ ਪਿੰਡ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੇ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਮਾਇਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ। ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਟੁੱਕੜਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮਾਲ-ਡੰਗਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ‘ਬਾਬੇ ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਬੀੜ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਹੋਰਨਾਂ ਬਰਾਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਵੀ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਜੇਠਾ ਪਿਰਾਣ ਅਰੁ ਬਿਧਯਚੰਦ।
ਚਢਿ ਕਰਿ ਸੁ ਲੰਙ(ਲੰਗਾਹ) ਪੈੜਾ ਬਿਲੰਦ।
ਗਨ ਭੱਲੇ ਤੇਹਣ ਸਹਤ ਦਾਸ।
ਗੁਰੁ ਸਿੱਖ ਚਲੇ ਧਰਿ ਕੈ ਹੁਲਾਸ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣਿਆ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਖੁਸਰੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਫ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਵੀ ਖੁਸਰੋ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਫੌਜ ਨੇ ਖੁਸਰੋ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਫਾਂਸੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਅਫਰਾ-ਤਫਰੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇ-ਕਸੂਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਿਸ ਵੱਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਂਗਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਫੌਜ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ’ਤੇ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੀਵਾਨ ਚੰਦੂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਬਾਗੀ ਖੁਸਰੋ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਗਏ ਤਾਂ ਪੰਜ ਸਿੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨਾਲ ਗਏ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:

ਬਿਧੀਆ, ਜੇਠਾ, ਲੰਙ(ਲੰਗਾਹ), ਪਿਰਾਣਾ।
ਪੰਚਮ ਪੈੜਾ ਸੰਗ ਪਯਾਣਾ।
ਅਪਰ ਸਰਬ ਦੈ ਧੀਰਜ ਤਯਾਗੇ।
ਰਹਹੁ ਸੁਧਾਸਰ ਸੇਵਾ ਲਾਗੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੇਵਕ ਰਹੇ। ਇਹ ਤੇਗ ਚਲਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਾਹਰ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੇ ਇਕ ਦਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸਮਾਰਕ ਬਣਵਾਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵੀ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦੇ ਭਰਾ ਪੈਰੋਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਡਰ ਹੁਣ ਤਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ 11ਵੀਂ ਵਾਰ ਵਿਚ ਸੁਹੰਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਪਟੀ ਅੰਦਰਿ ਚਉਧਰੀ ਢਿਲੋ ਲਾਲੁ ਲੰਗਾਹੁ ਸੁਹੰਦਾ।

ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਆਪਣੀ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਝਬਾਲ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਢਿਲਵਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਢਿਲਵਾਂ ਪਿੰਡ ਬਿਆਸ ਨਦੀ ਦੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਢਿਲਵਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਉਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਢਿਲਵਾਂ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਫਿਕਰ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਿਸਾਂ ਨੂੰ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹ ਕਰ ਕੇ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਦਰਿਆਓਂ ਪਾਰ ਬੇਲੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਕਿ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੂਜੇ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਸੋਚੀਂ ਪੈ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਬਾਰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਢਿਲਵਾਂ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਦੋਵੇਂ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਬਰੇਤੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ- ਚੌਧਰੀ ਸਿਕੰਦਰ, ਚੌਧਰੀ ਜਸਮਤ ਅਤੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਉਮਰੀ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਉਮਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਕੇ ਚੌਧਰੀ ਲੰਗਾਹ ਜੀ ਨੇ ਝਬਾਲ ਦੇ ਪਾਸ ਹੀ ਕਾਫੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਲਾਲੂ ਘੁਮਣ ਨਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਉਮਰੀ ਜੀ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਚੌਧਰੀ ਜਸਮਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਜਸਮਤ ਪੁਰਾ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਚੌਧਰੀ ਜਸਮਤ ਦੀ ਔਲਾਦ ਜਸਮਤ ਪੁਰ, ਠਟੀ ਖਾਰ ਅਤੇ ਝਬਾਲ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਹੈ। ਚੌਧਰੀ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ 105 ਪਿੰਡ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਚੌਧਰੀ ਸਿਕੰਦਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ ਚੌਧਰੀ ਮੁਬਾਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਬਾਗੀ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 2200 ਘੋੜਸਵਾਰ ਲੈ ਕੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੌਧਰੀ ਮੁਬਾਰਕ ਵੀ ਆਪਣਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਇਸੇ ਭਾਈ ਲੰਗਾਹ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪੈਰੋਸ਼ਾਹ ਦੀ ਪੋਤੀ ਸੀ। ਪੈਰੋਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ-- ਮਾਲੇ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਹਰੂ। ਮਾਲੇ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਘਰ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਪੁੱਤਰੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਉੱਨਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਗਭਰੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਡ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ‘ਭਾਗੋ’ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਇਸੇ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਦੀ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭਾਂਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੱਟੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਝਬਾਲ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੌਧਰ ਖੁਸ ਗਈ। ਪਰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੌਧਰੀ ਕਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਰਹੇ। ਝਬਾਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪਨਾਹ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਨ।

ਸਰਦਾਰ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਝਬਾਲ, ਰਸੂਲਪੁਰ, ਜਾਮਾਰਾਏ ਅਤੇ ਕਲਸੀ ਆਦਿ ਪਿੰਡ ਦੇ ਤਕੜੇ-ਤਕੜੇ ਸਰਦਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ- ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਕੇ ਸੂਬਾ-ਸਰਹਿੰਦ ਜੈਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਲਿਆ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ ਨੇ ‘ਤੇਗ ਖਾਲਸਾ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ:-

ਸਿੰਘ ਮੁੜਕੇ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਮਾਰ ਜਾਲਮਾਂ ਕੰਮ ਸਵਾਰ ਭਾਈ।
ਕਾਠੀ ਵੰਡ ਲਿਆ ਕਰ ਦੇਸ ਸਾਰਾ ਬੈਠੇ ਤਲਕੇ ਮਲ ਸਰਦਾਰ ਭਾਈ।
ਟਕੇ ਆਪ ਉਗਰਾਹ ਕੇ ਖਾਨ ਲਗੇ ਹਾਕਮ ਤੁਰਕ ਕਢੇ ਸਾਰੇ ਮਾਰ ਭਾਈ।
ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਮੁਲਤਾਨ ਗਿਰਦਾ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੋੜੀ ਲੈ ਸੰਭਾਰ ਭਾਈ।
ਚੜ੍ਹ ਸਿੰਘ ਪੁਠੋਹਾਰ ਮਲਿਆ ਜਾ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੇ ਫੌਜ ਉਤਾਰ ਭਾਈ।
ਓਧਰ ਮਿਸਲ ਘਨਈਆਂ ਦੀ ਜੋਰ ਕਰਕੇ ਨਕਾ ਲੰਮਾ ਲੈ ਲਏ ਵਿਚਾਰ ਭਾਈ।
ਪਸਰੂਰ ਤੇ ਨਾਲ ਗੁਰਦਾਸ ਪੁਰ ਲਿਆ ਮਲ ਘਨਈਆ ਨੇ ਧਾਰ ਭਾਈ।
ਬਯਾਸਾ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਲਿਆ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇਸ ਵੰਡਿਆ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਭਾਈ।
ਡਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੁਵਾਬਾ ਮਲਯਾ ਜੋਰ ਤਲਵਾਰ ਭਾਈ।
ਸ਼ਾਹ ਵਲੀ ਖਾਂ ਖਾਨ ਜਾਲੰਧਰੀ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਢਿਆ ਕਰ ਖਵਾਰ ਭਾਈ।
ਕਸਬ ਚੂਹਣੀਆ ਆਦ ਫੈਜ਼ਲਾਪੁਰੀਆਂ ਮਲ ਲਏ ਸਤਲੁਜ ਕਨਾਰ ਭਾਈ।
ਸਿੰਘਾਂ ਮਲਯਾ ਦੇਸ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘਾ ਦੇਖੋ ਰੰਗ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਕਰਤਾਰ ਭਾਈ।

ਤਥਾ

ਏਸੇ ਤਰਾਂ ਕਰੋੜੀਆ ਮਲ ਲਿਆ ਹਿਸਾ ਕੁਝ ਦਵਾਬੇ ਦਾ ਜਾਨ ਬੇਲੀ।
ਸਯਾਲ ਕੋਟ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਮਿਸਲ ਲਿਆ ਲਗੇ ਆਪਣੀ ਕਰਨ ਗਜ਼ਾਨ ਬੇਲੀ।
ਆਰ ਪਾਰ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਮਾਰ ਬੈਠੇ ਆਂਹਲੂਵਾਲੀਏ ਮਰਦ ਮੈਦਾਨ ਬੇਲੀ।
ਲਗੇ ਸਭ ਸਰਦਾਰ ਉਗਰਾਹੁਣ ਟਕਾ ਉਠ ਗਏ ਹਾਕਮ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੇਲੀ।
ਯਾਰਾ ਜਥੇ ਭਾਰੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਦਿਨ ਪਲਟ ਗਏ ਹੋਰ ਆਨ ਬੇਲੀ।
ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਇਤਫਾਕ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘਾ ਸਿੰਘਾਂ ਮਲਯਾ ਦੇਸ ਪਛਾਂਨ ਬੇਲੀ।

ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਿਸਲ ਵਿਚ ਸ. ਮੁਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਲਾਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਇਸ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ।

ਸਰਦਾਰ ਮੁਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਝਬਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕੁਮੇਦਾਨ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੌਕਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਝੁਬਾਲੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਅੱਧਾ ਝਬਾਲ ਪਿੰਡ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕਈ ਸਰਦਾਰ, ਕਈ ਗੜ੍ਹ ਕਪਤਾਨ ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਣੇਦਾਰ ਸਨ। ਇਕ ਪਰਵਾਰ ਵਕੀਲਾਂ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਏਜੰਟਾਂ ਪਾਸ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਮੁਸੱਦਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਚੰਗੇ ਅਸਰ ਰਸੂਖ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਅਦਲਗੜ੍ਹ ਆਦਿ ਤੁਅੱਲਕਿਆਂ ਦੀ ਥਾਣੇਦਾਰੀ ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪਸ਼ੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਵਾਏ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਦਰਬੰਦ’ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸ. ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ‘ਭਾਲ’ ਅਤੇ ‘ਮੋਹੜਾ’ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ।

ਸਰਦਾਰ ਮੋਹਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਪੁੱਤਰ ਸੀ-- ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ। ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਕੁਮੇਦਾਨ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਹੁਦਾ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਫੌਜ ਦੇ ਕਰਨਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦੀ ਮੁੱਠਭੇੜ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜ ਨਾਲ ਹੋਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਦਾਰ ਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਪ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਂਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਝਬਾਲ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ 100 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।