ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਇਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤਿਹਾੜਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵਿਰਾਟ ਨਗਰੀ ਦੇ ਵਜੋਂ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਤਿਹਾੜਾ ਮੁਗ਼ਲ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਬੇਟ ਕਿਨਾਰਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਪੁਆਧ ਦਾ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਪਾਸੇ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਤਿਹਾੜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1947 ਈ: ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਘੁੱਗ ਵੱਸਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ ਜੋ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਮੰਡੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਉੱਜੜ ਗਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਗੁਆ ਬੈਠੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਤਿਹਾੜਾ ਮੰਡ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਜਗਰਾਓਂ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਜਗਰਾਓਂ ਤੋਂ ਸਿਧਵਾਂ ਬੇਟ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ’ਤੇ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਧਰਮਕੋਟ ਤੋਂ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਵੱਲੋਂ ਬਣਵਾਇਆ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਮਕਬਰਾ ਵੀ ਹੈ। ਤਿਹਾੜ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਸੰਨ 1648 ਈ: ਵਿਚ ਰਾਏਕੋਟ ਕਸਬਾ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਰਾਏਕੋਟ ਕਸਬਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਤਹਿਸੀਲ ਰਾਏਕੋਟ ਦਾ ਸਦਰਮੁਕਾਮ ਹੈ।

ਰਾਏਕਿਆਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨੀ ਪਿਛੋਕੜ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਦਿਆਂ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਏ ਕੇ ਮੰਜ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਡੇਰਾ ਰਾਏ ਮੋਕਲ ਭਟਨੇਰ (ਜੈਸਲਮੇਰ) ਤੋਂ ਆ ਕੇ 12ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੀ ਫਰੀਦਕੋਟ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਬਾਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਏ ਮੋਕਲ ਤੋਂ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਰਾਏ ਤੁਲਸੀ ਰਾਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਏ ਤੁਲਸੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸ਼ਾਹ ਗ਼ਿਆਸੁਦੀਨ ਗ਼ੌਰੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਧਰਮ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣਿਆ ਤੁਲਸੀ ਰਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਪਾਲ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਜਹਾਂਪੁਰ ਪਿੰਡ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਖ ਚੱਕੂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਨਾਮ ਦੇ ਰਈਸ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਲਾਉਦੀਨ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਸੀ। ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ (ਪਹਿਲਾ) ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ-ਰਾਏ ਮਨਸੂਰ ਅਤੇ ਰਾਏ ਦਾਊਦ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਏ ਮਨਸੂਰ ਉਸਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਰਾਏ ਮਨਸੂਰ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰ-ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਰਾਏ ਕੁਤਬ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਰਾਏ ਮਨਸੂਰ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਘਰ ਰਾਏ ਅਲੀ, ਰਾਏ ਅਲੀ ਦੇ ਘਰ ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਅਤੇ ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਦੇ ਘਰ ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ। ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਰਾਏਕੋਟ ਕਸਬਾ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਏਕਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸੀ। ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਾਏਕੋਟ ਨੂੰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ- ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ, ਰਾਏ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਮਦ ਅਤੇ ਰਾਏ ਸ਼ਾਹਬਾਜ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਰਾਏ ਕਮਾਲੁਦੀਨ ਨੇ 1648 ਈ: ਵਿਚ ਜਗਰਾਓਂ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇ ਮੇਲੇ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਲਾ ਹਰ ਸਾਲ 13 ਫੱਗਣ ਨੂੰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਦੀ ਖਾਨਗਾਹ ’ਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਦੇ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਫਕੀਰ ਮੋਹਕਮਦੀਨ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨ ਨੇ ਖਾਨਗਾਹ ਬਣਵਾਈ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਖਾਨਗਾਹ ਉੱਤੇ ਘਿਓ ਦੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲ ਕੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਗਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ- ਰਾਏ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਾਏ ਸਲੀਮ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਏ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਰਾਏ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਦੇ ਘਰ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ (ਦੂਜਾ) ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਜੋ ਰਾਏ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਵਾਰਿਸ ਬਣਿਆ। ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਦੇ ਘਰ ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ- ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ, ਰਾਏ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਾਏ ਸ਼ਾਹਬਾਜ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੋਤਰਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਸ਼ਰਧਾ ਸੀ।

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕਕਰੀਲੇ ਠੰਡ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਮਤ 1761 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਊ ਦੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ’ਤੇ ਇਤਬਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਕਾਫਲਾ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਉਫਾਨ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ’ਚ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਹਿਲੂਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਵਜੀਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਗਲ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਭੁਲਾ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਕੀ ਫ਼ੌਜ, ਜ਼ਹਾਦੀ ਅਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਜਾ ਪਏ। ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਟਿੱਬੀ ’ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਫਲਾ ਇੱਥੇ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ, ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਭਾਈ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ, ਜੀ ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਸਰਸਾ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹਰਿਦੁਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਗੰਗੂ ਰਸੋਈਏ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ (ਸਹੇੜੀ) ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਰੋਪੜ ਵੱਲ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੋਪੜ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਰੋਪੜ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਰਸਤਾ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਤੇਗਾਂ ਚੱਲਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਾਫੀ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੋਪੜ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਸਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਭਾਈ ਨਿਹੰਗ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਪਿੰਡ ਬੂਰ ਮਾਜਰਾ, ਬਾਹਮਣ ਮਾਜਰਾ ’ਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਰਚਾ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕ ਕੱਚੀ ਗੜੀ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਥੱਕੇ-ਟੁੱਟੇ ਤੇ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ ਸਿੰਘ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਨਾਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਕੇ ਸਦਾ ਲਈ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਮਸਾਂ ਹੀ 17 ਸਾਲ ਸੀ, ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ। ਭਾਈ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਅਜਿਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਰਣ-ਤੱਤੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ। ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਜੂਝੇ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਸਿੱਦਕੀ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਤੇਗ਼ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀਂਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ।ਰਾਤ ਪੈਣ 'ਤੇ ਲੜਾਈ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ, ਜੋ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਚੁਣ ਲਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੰਘ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਪੰਥ ਦਾ ਕੋਈ ਵਾਲੀ-ਵਾਰਸ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਗੁਰੂ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਸਤਰ, ਸ਼ਸਤਰ ਤੇ ਬਸਤਰ ਉਤਾਰ ਕੇ ਬਾਬਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ-ਮੋਹਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ-ਜੁਲਦਾ ਸੀ, ਪਹਿਨਾ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੀ ਕਲਗੀ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਸਜਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵੈਰੀ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ-- ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਗੇ।ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਿੰਨੇ ਸਿੰਘ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਲੱਗ- ਅਲੱਗ ਰਾਹ ਪੈ ਗਏ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਜੰਡਸਰ, ਕੀੜੀ, ਬਹਿਲੋਲਪੁਰ, ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਥੇ ਗੁਲਾਬੇ ਪੰਜਾਬੇ ਦੇ ਖੂਹ ’ਤੇ ਆ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੂਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਟਿੰਡ ਨਾਲ ਖੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਕੱਢ ਕੇ ਪੀਤਾ ਤੇ ਟਿੰਡ ਦਾ ਸਿਰਹਾਣਾ ਲਾ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ ਸੀ:

ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲੁ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਣਾ॥
ਤੁਧ ਬਿਨੁ ਰੋਗੁ ਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਓਢਣ ਨਾਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਰਹਣਾ॥
ਸੂਲ ਸੁਰਾਹੀ ਖੰਜਰੁ ਪਿਯਾਲਾ ਬਿੰਗ ਕਸਾਈਯਾਂ ਦਾ ਸਹਣਾ॥
ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰੁ ਚੰਗਾ ਭੱਠ ਖੇੜਿਆ ਦਾ ਰਹਣਾ॥

ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਆ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਬਾਗ ਦੇ ਮਾਲੀ ਨੇ ਬਾਗ ਦੇ ਮਾਲਕ ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਨੂੰ ਜਾ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਾਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਜਨਬੀ ਰਾਹੀ ਆ ਰੁਕੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਪੰਜਾਬ ਚੰਦ ਨਾਲ ਬਾਗ ਵਿਚ ਆ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ। ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੀ ਵਸਨੀਕ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਈ ਹਰਿਦੇਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੱਤ ਕੇ ਅਤੇ ਬੁਣ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਬਸਤਰ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਗਨੀ ਖਾਂ, ਭਾਈ ਨਬੀ ਖਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਸਤਰ ਲਲਾਰੀ ਤੋਂ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਆ ਕੇ ਉੱਚ ਦੇ ਪੀਰ ਦਾ ਭੇਸ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਪਾਲਕੀ ਵਾਂਗ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਘੁਲਾਲ, ਲੱਲ ਕਲਾਂ, ਕਟਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਕਨੇਚ, ਸਾਹਨੇਵਾਲ, ਨੰਦਪੁਰ, ਟਿੱਬਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਲਮਗੀਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਨਿਗਾਹੀਆ ਸਿੰਘ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਵੇਚਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਘੋੜਾ ਸਵਾਰੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੰਜਾ ਛੱਡ ਕੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੇਰਾਂ, ਸੀਲੋਆਣੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਰਾਏਕੋਟ ਪਹੁੰਚੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਏਕੋਟ ਨਗਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕ ਝਿੜੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਕੱਟਣ ਲਈ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਇਕ ਛਪੜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਿਰਾਜੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਾਹਲੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਤਾਮੀਰ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਿਸਥਾਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਦਾ ਪੋਤਰਾ ਰਾਏ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਏਕੋਟ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਬੱਸੀਆਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਸਮੇਤ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਟਾਹਲੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੀਨੇ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਬੜਾ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਰਾਏਕੋਟ ਦੇ ਨਵਾਬ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਅਤੇ ਫੂਲ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਾਏਕਿਆਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮਿਲਾਪ ਸੀ ਅਤੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਣਬਣ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਥੇ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਹਫਤੇ ਰਹੇ। ਰਾਏਕਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨੂਰਾ ਨਾਮਕ ਬੰਦਾ ਸਰਹਿੰਦ ਭੇਜ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਮੰਗਵਾਈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਏ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਾਈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੀਰ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਕਾਹੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਪੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਰਕਾਨੀ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ:-

“ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹਲਕਾਰੇ ਨੇ ਆ ਕਰ ਸਾਰੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤਾਂ ਮਾਲੂਮ ਹੋਯਾ ਕਿ ਖੇੜੀ ਵਾਲਾ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਪਹਿਲੇ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਆਪੇ ਪਦਾਰਥ ਲੁਕਾ ਕੇ ਚੋਰ ਚੋਰ ਪੁਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਆਖਯਾ ਕਿ ਚੋਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਆਯਾ ਤਾਂ ਓਹ ਦੁਸ਼ਟ ਝਿੜਕ ਕੇ ਮੌਰੰਡੇ ਵਾਲੇ ਰੰਘੜਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਲਿਆਯਾ। ਮਾਈ ਜੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਸਮੇਤ ਫੜ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਸਰਹੰਦ ਵਾਲੇ ਬਜੀਦ ਖਾਂ(ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ) ਨਾਜ਼ਮ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦੀਨ ਵਿਚ ਲਿਔਣ ਵਾਸਤੇ ਬਥੇਰੇ ਡਰਾਵੇ ਤੇ ਲਾਲਚ ਦਿਖਾਏ, ਪਰ ਓਨ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਨਾ ਮੰਨੀ। ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਾ ਛੱਡਿਆ, ਦੇਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ(ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ)।...ਦੁਸ਼ਟ ਬਜੀਦ ਖਾਂ(ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ) ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਫ਼ੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਇਆਣਿਆਂ ਮਾਸੂਮਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਚਿਣਾਯਾ। ਜਦ ਓਹ ਕੰਧ ਫਟ ਗਈ, ਤਾਂ ਕਤਲ ਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ੇ ਓਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਨਾ ਛੱਡਿਆ, ਤਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।...

...ਸਾਰੀ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਮਲੇਰੀਆਂ ਨੇ ਹਾਹ ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੜ ਰੱਖ ਲਈ।...ਆਹ ਤੁਰਕਾਂ ਦੀ ਜੜ ਪੁੱਟੀ ਗਈ। ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਓਸ ਕਾਹੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟ ਘੱਤਿਆ... ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਇ ਕੱਲੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ੍ਹ ਲੀਤੇ ਕਿ ਮੇਰਾ ਕੀ ਗੁਨਾਹ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਓਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਮਿਲਾਓ ਓਸ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਾਤਰੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਉਤਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ੀ ਅਤੇ ਬਚਨ ਕੀਤਾ ਤੁਸਾਡੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਇਹ ਤੇਗ ਰਹੇਗੀ। ...ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਇ ਕੱਲੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਰੰਜ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।”

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:-

“ਦੋਹਰਾ:
ਸੁਨ ਸ੍ਰਾਪ ਗੁਰ ਤੇ ਜਬੈ, ਬਿਸਮਯੋ ਕੱਲਾਰਾਇ।
ਮੈਂ ਸੰਗੀ ਤੁਰਕਾਨ ਕੋ, ਤਿਨਹੁਂ ਸੰਗ ਜੜ੍ਹ ਜਾਇ।

ਚੌਪਈ:
ਰਹਯੋ ਸਮੀਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਜੋਰੇ।
ਨਹਿਂ ਬਖਸ਼ਾਯਹੁ ਗੁਰੂ ਨਿਹੋਰੇ।
ਅਬਿ ਭੀ ਸਮੋ ਲੇਉਂ ਬਖਸ਼ਾਇ।
ਇਮ ਨਿਸ਼ਚੈ ਮਨ ਮਹਿਂ ਠਹਿਰਾਇ।
ਉਠਯੋ ਸਭਾ ਤੇ ਜੁਗ ਕਰ ਮੋਰੇ।
ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਭੁ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਹੁ ਮਮ ਓਰੇ।
ਦਾਸ ਕਦੀਮੀ ਰਾਵਰ ਕੇਰਾ।
ਤੁਰਕਨਿ ਸਨ ਕਿਛ ਹਿਤੁ ਨਹਿਂ ਮੇਰਾ।
ਤਿਨ ਕੇ ਸਾਥ ਨ ਮੋਹਿ ਮਿਲਾਓ।
ਅਪਨ ਸ਼੍ਰਾਪ ਤੇ ਪ੍ਰਥਕ ਬਚਾਓ।
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰ ਕਹੈਂ ਪ੍ਰਥਮ ਕੇ ਸਮੈ।
ਅਪਨੇ ਹੇਤ ਕਹਿਨ ਥੋ ਹਮੈ।
ਦੇਤਿ ਸ਼੍ਰਾਪ ਤੇ ਪ੍ਰਥਕ ਬਨਾਇ।
ਸੁਨਤਿ ਰਾਇ ਕੱਲੇ ਤਬਿ ਕਹਯੋ।
ਇਤੋ ਕੋਪ ਮੈਂ ਨਾਹਿਨ ਲਹਯੋ।
ਅਬਿ ਭੀ ਸ਼ਰਨ ਪਰੇ ਕੀ ਰਾਖਹੁ।
ਦਾਸ ਜਾਨਿ ਬਖਸ਼ਨ ਅਭਿਲਾਖਹੁ।
ਮੇਰੋ ਰਾਜ ਤੇਜ ਰਖਿ ਲੀਜੈ।
ਪਰਯੋ ਸ਼ਰਨ ਅਬਿ ਕਰੁਨਾ ਕੀਜੈ।...
...ਜ਼ੋਰਾਵਾਰੀ ਕਰਤਿ ਹੈ ਰਾਇ।
ਜੜ ਅਪਨੀ ਰਾਖਨ ਕੇ ਦਾਇ।
ਅਸਤਰਨ ਕੇ ਤਰ ਤਰਵਾਰ।
ਤਹਿਂ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਪ੍ਰਭੁ ਲਈ ਨਿਕਾਰਿ।
ਨਿਜ ਕਰ ਮਹਿਂ ਧਰਿ ਬਾਕ ਬਖਾਨਾ।
ਤੁਝ ਕੋ ਬਖਸ਼ਹਿਂ ਚਾਰੁ ਕ੍ਰਿਪਾਨਾ।
ਜਬਿ ਲਗਿ ਰਖਹੁ ਅਦਬ ਇਸ ਕੇਰਾ।
ਰਹੈ ਬੰਸ ਹੁਇ ਰਾਜ ਬਡੇਰਾ।
ਨਹਿਂ ਪੂਜਹੁ ਸਨਮਾਨਹੁ ਨਾਂਹੀ।
ਸ ਰਾਜ ਤਿਸ ਦਿਨ ਤੇ ਛੀਨ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਰਾਏਕਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਾਤਰੇ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਤੇ ਪੋਥੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਰੇਹਲ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕਿਰਪਾਨ ਰਾਏਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਉਸ ਦੇ ਫਲ ’ਤੇ ਦਹਿਨੀ ਤਰਫ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਬਰਤ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਹੈ:-

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਰਛਿਆ ਹਮ ਨੈ॥
ੴਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਉਤਾਰ ਖਾਸੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10॥
ਸਰਬ ਲੋਹ ਕੀ ਰਛਆ ਹਮ ਨੈ॥

ਦੂਸਰੀ ਤਰਫ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:-
ਸਰਬ ਕਾਲ ਕੀ ਰਛਆ ਹਮ ਨੈ॥
ਸਰ...ਜੀ ਦੀ ਰਛਆ ਹਮ ਨੈ॥

ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਫਲ ’ਤੇ Genon ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। Genond ਇਟਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੰਦਰਗਾਹ ਹੈ। ਇਥੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਆਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਦ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆਈਆਂ।

ਰਾਇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਦਾਤ ਸਮਝ ਕੇ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਬੜੇ ਭਾਵਪੂਰਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:-

“ਹਰਖਯੋ ਰਾਇ ਸਦਨ ਲੇ ਆਯੋ।
ਸੁੰਦਰ ਏਕ ਪ੍ਰਯੰਕ ਡਸਾਯੋ।
ਚਾਰੁ ਬਿਛੌਨਾ ਊਪਰ ਛਾਏ।
ਪੂਜਨ ਸੌਜ ਲਯਾਇ ਸਮੁਦਾਏ।
ਅਤਰ ਫੂਲ ਕੀ ਮਾਲ ਬਿਸਾਲਾ।
ਚੰਦਨ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਗੰਧਾਲਾ।
ਧੂਪ ਧੁਖਾਇ ਆਰਤੀ ਕੀਨਿ।
ਚੰਦਨ ਚਰਚਿਤ ਸੁਮਨਸੁ ਲੀਨਿ।
ਤਿਸ ਪ੍ਰਯੰਕ ਪਰ ਖੜਗ ਟਿਕਾਯੋ।
ਪੂਜਹਿ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵ ਵਧਾਯੋ।
ਦੀਪਕ ਘ੍ਰਿਤ ਪਾਇ ਨਿਤ ਜਾਰੇ।
ਨਿਤ ਹੀ ਫੂਲ ਮਾਲ ਕੋ ਚਾਰੇ।
ਖੀਨ ਖਾਫ ਕੀ ਤੂਲ ਰਜਾਈ।
ਹਿਮ ਰੁਤਿ ਮਹਿਂ ਅਸਿ ਊਪਰ ਪਾਇ।
ਰਹੈ ਅੰਗੀਠੀ ਆਗੈ ਧਰੀ।
ਫਿਰਹਿ ਚੌਰ ਸੁੰਦਰ ਸਭਿ ਘਰੀ।
ਗ੍ਰੀਖਮ ਰੁਤ ਮਹਿਂ ਪੋਸ਼ਿਸ਼ ਧਰੀ।
ਪਟ ਬਨਾਰਸੀ ਦੁਪਟਾ ਜ਼ਰੀ।
ਘਨੀ ਸੁੰਗਧਿ ਅਤਰ ਤੇ ਆਦਿ।
ਨਿਤ ਪ੍ਰਤਿ ਪੂਜਹਿ ਕਰਿ ਅਹਿਲਾਦ।”

ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਰਾਜ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਜਾਗੀਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਰਾਏ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਾਇ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਬਹੁਤ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਕੇ ਫੋਤ ਹੋਇਆ। ਰਾਏ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ-ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਅਤੇ ਰਾਏ ਕੁੱਤਬਖਾਨ ਸੀ। ਰਾਏ ਕਮਾਲੂਦੀਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ (ਤੀਜਾ)। ਇਸ ਤੀਜੇ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹੇ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਕੂਮਤ ਕਾਰਨ ਆਪਣਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਬਹੁਤ ਵਧਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤਕ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਵਾਲੇ ਅਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਏ ਮੋਹਕਮ ਖਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪਾਕਪਟਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ (ਤੀਜਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲਿਆਸ। ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲਿਆਸ ਦਾ ਸਮਾਂ 1779 ਈ: ਤੋਂ 1802 ਈ: ਤਕ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਾ ਰਹੀ, ਜੋ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:-

“ਸੋ ਭੀ ਭੋਗਿ ਆਰਬਲਾ ਮਰਯੋ।
ਤਿਸ ਪ੍ਰੌਤ੍ਰਾ ਗਾਦੀ ਪਰ ਥਿਰਯੋ।
ਸੰਗਤਿ ਪਾਇ ਮੁਲਾਨਨਿ ਕੇਰੀ।
ਬਿਗਰਯੋ ਸ਼ਰਧਾ ਘਟੀ ਘਨੇਰੀ।
ਮਿਲਹਿਂ ਤੁਰਕ ਗਨ ਤਰਕ ਉਚਾਰਹਿਂ।
ਇਹ ਕਾਫਰ ਕੀ ਰੀਤਿ ਬਿਚਾਰਹਿਂ।
ਹਿੰਦੁਨਿ ਗੁਰ ਕੇ ਸਿਖ ਤੁਮ ਰਹੇ।
ਵਹਿਰ ਸ਼ਰ੍ਹਾ ਤੇ ਪੁਸ਼ਤਨਿ ਲਹੇ।
ਦੋਜਕ ਪਰਹੁ ਅਗਾਰੀ ਜਾਇ।
ਕਯਾਮਾਤ ਮਹਿਂ ਤੁਮ ਲਹੋ ਸਜ਼ਾਇ।
ਨੀਕੋ ਖੜਗ ਗਰੇ ਨਹਿਂ ਪਾਵਹੁ।
ਨਿਸ ਦਿਨ ਧਰੇ ਪ੍ਰਯੰਕ ਪੁਜਾਵਹੁ।
ਇੱਤਯਾਦਿਕ ਤਿਹ ਬਹੁ ਸਮਝਾਯੋ।
ਰਾਇ ਪੌਤ੍ਰ ਲੇ ਗਲ ਮੇਂ ਪਾਯੋ।
ਤਿਨ ਹੀ ਦਿਨ ਚਢਯੋ ਅਖੇਰਾ।
ਕਿਮ ਰਹਿ ਸਕਹਿ ਕਾਲ ਜੋ ਪ੍ਰੇਰਾ।

ਮੁਲਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਿਰਪਾਨ ਆਪਣੇ ਗਾਤਰੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਜਗਰਾਓਂ ਵੱਲ ਸ਼ਿਕਾਰ ’ਤੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਇਕ ਹਿਰਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਦੋੜਾਇਆ। ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਲੱਗ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਘੋੜਾ ਜਮੀਨ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਦਾ ਪੈਰ ਰਕਾਬ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਘੋੜਾ ਦੁਬਾਰਾ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜਨ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੈਰ ਰਕਾਬ ਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਘੋੜੇ ਦੀ ਚਮੜੇ ਦੀ ਰਕਾਬ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਲਈ ਗਾਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾਈ ਕਿਰਪਾਨ ਕੱਢ ਲਈ। ਇਸ ਧੂਅ ਘੜੀਸ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਰਪਾਨ ਰਾਏ ਦੀ ਜੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਚੀਰ ਗਈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਗਹਿਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਥੋੜੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਇਸੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਕਾਰਨ ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਦੀ ਸੰਨ 1802 ਈ: ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ:-

ਵਹਿਰ ਝੀਲ ਬਡ ਮਹਿਂ ਜਬਿ ਗਯੋ।
ਨਿਕਸਯੋ ਮ੍ਰਿਗ ਅਵਿਲੋਕਤਿ ਭਯੋ।
ਸਕਲ ਸੈਨ ਕੋ ਥਿਰ ਤਹਿਂ ਕਰਿ ਕੈ।
ਗਯੋ ਇਕਾਂਕੀ ਗਰਬ ਸੁ ਧਰਿ ਕੈ।
ਭਯੋ ਨੇਰ ਤਰਵਾਰ ਨਿਕਾਰੀ।
ਝੁਕਿ ਝਟਪਟ ਮ੍ਰਿਗ ਊਪਰ ਝਾਰੀ।
ਸੋ ਬਚਿ ਗਯੋ ਛਾਲ ਕਰਿ ਆਗੀ।
ਇਮ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਾਫ ਹੁਇ ਬਹਿ।
ਕਟਯੋ ਉਰੂ ਕੁਛ ਬਾਕੀ ਰਹੀ।
ਤਰ ਗਿਰ ਪਰਯੋ ਤੁਰਂਗ ਢਿਗ ਖਰਯੋ।
ਸਭਿ ਸੈਨਾ ਤਬਿ ਟੋਰਨਿ ਕਰਯੋ।

ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਰਾਣੀ ਭਾਗ ਭਰੀ ਨੇ ਰਾਜ ਭਾਗ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਰਾਣੀ ਭਾਗ ਭਰੀ ਰਾਏਕਿਆਂ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਰਾਏ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਏ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ ਰਾਏ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। ਰਾਣੀ ਭਾਗ ਭਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਤੀਜੇ ਰਾਏ ਇਮਾਮ ਬਖਸ਼ ਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁਤਬੰਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਰਾਏ ਇਮਾਮ ਬਖਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਜੋ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹੇ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਰਾਏਕੋਟ ਵਿਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਦਾ ਮਹੌਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਏ ਅਲਿਆਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਹੀ 1803 ਈ: ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਉੱਪਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿਠਾੜ ਸਤਲੁਜ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਲੰਘ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਕਾਫੀ ਇਲਾਕਾ ਮੱਲ ਲਿਆ ਸੀ। 1806 ਈ: ਤਕ ਲੁਧਿਆਣਾ ਸਮੇਤ ਜਗਰਾਓਂ ਦੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਰਾਜਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਜੀਂਦ, ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ, ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਲਾਡਵਾ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਭਾਗ ਭਰੀ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚੌਧਰੀ ਕਾਦਰ ਬਖਸ਼ ਅਹਿਲਕਾਰ ਰਾਜਾ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਰਾਣੀ ਭਾਗ ਭਰੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਏ ਕਲ੍ਹਾ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ੀ ਸੀ, ਮੰਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਜਾਗੀਰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀ, ਪਰ ਰਾਣੀ ਭਾਗ ਭਰੀ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪਟਿਆਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿਰਪਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਰਾਣੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਈ 1854 ਈ: ਵਿਚ ਰਾਣੀ ਭਾਗ ਭਰੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਮੁਤਬੰਨਾ ਰਾਏ ਇਮਾਮ ਬਖਸ਼ ਜਾਗੀਰ ਦਾ ਵਾਰਸ ਬਣਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ੀ ਕਿਰਪਾਨ ਬਾਰੇ ਰਾਏ ਇਮਾਮ ਬਖਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਏ ਅਹਿਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ:-

“ਰੋਜ਼ੇ ਕਿ ਜ਼ਨਾਬ ਮਾਈ ਸਾਹਿਬਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮਾ ਮਕੱਰਮਾ ਰਹਲਤ ਫ਼ਰਮਾਏ ਮੁਲਿਕ ਜਾਵਿਦਾਂ ਸ਼ੁਦੰਦ ਵ ਸਾਹਿਬ ਡਿਪਟੀ ਕਮੀਸ਼ਨਰ ਬਹਾਦਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਬਰਾਇ ਮਅਜ਼ਰਤ ਵ ਤਸ਼ੱਫੀ ਮਾ ਬੇਕਸਾਂ ਵ ਦਰਿਆਫ਼ਤ ਹਾਲਿ ਰੌਨਕ ਅਫ਼ਰੋਜ਼ ਕਸਬਾ ਰਾਏ ਕੋਟ ਸੁਦੰਦ ਮਾ ਫ਼ਿਦਵੀਆਂ ਬਖ਼ਿਆਲਿ ਫ਼ਹਿਮੀਦਹ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਮੁਤੱਬਰਕਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਾ ਕਿ ਬਿਹਤਰ ਅਜ਼ੀ ਕਾਲਾਏ ਬੇਬਹਾ ਨਜ਼ਰਿ ਸ਼ਹਨਸ਼ਾਹ ਇੰਗਲਸ਼ੀਆ ਬਹਾਦੁਰ ਬਜ਼ਰੀਯਹ ਜਨਾਬਿ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਸਾਹਿਬ ਬਹਾਦੁਰ ਗੁਜ਼ਰਾਨੀ -ਦੇਮ।”

ਨਾਭੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਾਲਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਿਰਪਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਭੇ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਸਿਰੋਪਾਓ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਏਕਿਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੀ ਕਿਰਪਾਨ ਵੀ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ:- ਕਿ ਇਹ ਕਿਰਪਾਨ ਰਾਏ ਕਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵਾਬਾ ਮਲੇਰ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਜ਼ਰਿਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿਰੋਪਾਓ ਸਾਹਿਬ ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਰਾਏ ਇਮਾਮ ਬਖਸ਼ ਖਾਨ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ- ਰਾਏ ਫੈਜ਼ ਤਾਲਬ ਖਾਨ, ਰਾਏ ਅਮੀਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਾਏ ਫਹਿਤ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰਾਏ ਤਾਲਬ ਖਾਨ ਦੇ ਘਰ ਰਾਏ ਅਨਾਇਤ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਾਏ ਫਤਿਹ ਖਾਨ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ- ਰਾਏ ਬਹਾਵਲ ਖਾਨ ਅਤੇ ਰਾਏ ਮੁਹੰਮਦ ਜ਼ਫਰ ਖਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

ਸੰਨ 1947 ਈ: ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਨਣ ਵੇਲੇ ਇਹ ਪਰਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਏ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉੱਲਾ ਖਾਨ, ਮੈਂਬਰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ, ਲਾਹੌਰ ਪਾਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਾਇਕਿਆਂ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਕਿਰਪਾਨ ਨਾਭਾ ਖਾਨਦਾਨ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਦਿੱਲੀ ਪਰਵਾਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਭਾ ਖਾਨਦਾਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।