ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪ ਨਗਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਲੰਗ ਮਜਾਰੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਰੂਪ ਨਗਰ-ਨੰਗਲ ਸੜਕ ’ਤੇ ਅਬਾਦ ਹੈ। ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਅਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤਕ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1902-03 ਈ: ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੇਣ ਲਈ ਇਕ ਪਟਵਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਾਇਕ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਪਟਵਾਰੀ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਦੋ-ਦੋ ਆਨੇ ਦੀ ਰਿਸ਼ਵਤ, ਮੁਫਤ ਵਿਚ ਸਬਜੀਆਂ, ਪੱਠੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲੈਣ ਦੀਆਂ ਕਮੀਨੀਆਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਕੋਮਲ ਮਨ ’ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਪਟਵਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਵਾਲੀ ਨੌਕਰੀ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ।

ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਫੌਜ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਲਗਾਈ ਗਈ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ ਆਪ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਲਾਂਸ ਨਾਇਕ ਸਨ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰੇਡ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਾਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉਲਥਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਪਰੇਡ ਸਮੇਂ ਭਾਸ਼ਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਚੰਗੀ ਨਾ ਲੱਗਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਭਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਆਪ ਨੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਵੇਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਮਨਸੂਬੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਪ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਫਰਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਇਕ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਰਖ ਲਈ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਮਨਸੂਈ ਲੜਾਈ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਫਾਇਰਿੰਗ ਲਈ ਨਕਲੀ ਗੋਲੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪਰਖ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾਈ, ਆਪ ਜੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਇਕ ਅਸਲੀ ਗੋਲੀ (ਕਾਰਤੂਸ) ਲੁਕਾ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਖਾਈ ਵਿਚ ਲੇਟ ਕੇ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਦੀ ਪਰਖ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸਰ ਪਰਖ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਮਾਂਡਰ ਵੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਇਫਲ ਵਿਚ ਅਸਲੀ ਗੋਲੀ ਪਾ ਕੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਉੱਕ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਗੋਲੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਝਟਪਟ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਲਾਸ਼ੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਚੱਲੇ ਹੋਏ ਕਾਰਤੂਸ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਦੌਰਾਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੌਜੀ ਪਾਸੋਂ ਕੋਈ ਅਸਲੀ ਕਾਰਤੂਸ ਦੀ ਬਰਾਮਦਗੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫਰਤ ਦਿਨ-ਪ੍ਰਤੀ-ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਗਈ।

ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਛੇਤੀ ਹੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਤੋਂ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਦਾ ਇੰਚਾਰਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਦਾ ਕਮਰਾ ਬਾਹਰਵਾਰ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਪਾਸ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀਆਂ ਹਰ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਬੜੀ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਦੇ। ਆਖਰ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਿਨ ਵੀ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਿਨ ਦੀ ਹਰ ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਸੀ। 21 ਫਰਵਰੀ 1915 ਦੇ ਇਸ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲੈਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਤੈਅ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਲਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਸਾਰੀ ਵਿਉਂਤ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਤਾਰੀਖ਼, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਹਰ ਇਕ ਜਥੇ ਦਾ ਇੱਕ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਕ ਜਥੇ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਇਕ ਦੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਕ ਦੀ ਬਾਬਾ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਮਿੱਥੀ ਹੋਈ ਬਚਾਅ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆ ਗਏ। ਬਣਾਈ ਵਿਉਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਛਾਉਣੀ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੂਬੇਦਾਰ ਕੋਲੋਂ ਜਦੋਂ ਅਸਲੇ- ਖਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ ਮੰਗੀਆਂ ਤਾਂ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਅਸਲਾ ਜੋ ਦੇਸੀ ਫੌਜਾਂ ਪਾਸ ਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁਖ਼ਬਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸਾਰਾ ਭੇਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਠੀਕ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀ ਵਿਚ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵੱਜ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ’ਤੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਗਸ਼ਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਭਾਂਪ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਲਈ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਏ। ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਟੁਕੜੀ ਨੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਗੀਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ’ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛ-ਗਿੱਛ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇਹ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਨਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੇਟ ’ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੰਤਰੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਅੱਗੇ ਗਸ਼ਤ ਲਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੇਟ ਵਾਲੇ ਸੰਤਰੀ ਨੇ ਕੋਈ ਸੁਚੇਤਤਾ ਨਾ ਵਰਤੀ ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਘੜਿਆਲ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣੀ ਬੰਦੂਕ ਨੂੰ ਖੜੀ ਕਰਕੇ ਆਪ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਲਈ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ। ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਸਕੀਮ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਾ ਲਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਸੰਤਰੀ ਬੰਦੂਕ ਖੜੀ ਕਰ ਕੇ ਸਿਗਰਟ ਸੁਲਗਾਉਣ ਵਿਚ ਮਗਨ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਬੰਦੂਕ ਚੁੱਕ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਇੱਥੋਂ ਦੌੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਮਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਪਨਾਹ ਲੈ ਲਈ। ਆਪ ਲੁਕਦੇ-ਲੁਕਾਂਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੀ ਇਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 30 ਮਾਰਚ 1916 ਈ: ਨੂੰ ਸਖਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੀੜ੍ਹਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਉਂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਸੀ ਜੜ੍ਹੀ ਬੂਟੀਆਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਬਣਾ ਕੇ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਤੋਂ ਦਵਾਈ ਬਣਵਾਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਚੂੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਢੱਕਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੜਵੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਗਰੀ ਮੰਗਵਾ ਲਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸੀ ਬੰਬ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਬੰਬ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਨੂੰ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਉਸੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੀ ਵਿਉਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਰਾਇਫਲਾਂ ਅਤੇ ਅਸਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਦਿਨ ਨਿਯਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ਪੌੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਭੱਜਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕੰਧ ਟੱਪਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਪਾਸ ਜੋ ਬੰਬ ਵਾਲੀ ਗੜਵੀ ਸੀ ਉਹ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਗਈ ਅਤੇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਬੰਬ ਫੱਟ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੋ ਸਿਪਾਹੀ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸੱਟਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਬੰਬ ਫੱਟਣ ਦੇ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਫੌਜ ਵੀ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਫੌਜ ਨੇ ਇਕ ਦਮ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਦੌੜਨ ਦਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਤਨ ਅਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਦੌੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਨਿਕਲ ਕੇ ਦੌੜ ਗਏ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਦੀ ਚਾਬੀ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੌੜਨ ਵਿਚ ਅਸਫਲ ਰਹੇ। ਬਾਬਾ ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਤੀ-ਛੇਤੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ, ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ ਮਾਂਡਲੇ, ਬੁਲਾਰੀ (ਮਦਰਾਸ), ਟੀਪੂ ਫਰੰਟ (ਮਦਰਾਸ), ਭੀਲ ਦਾਨਾ (ਸੀ.ਪੀ.) ਉਕੇਲਾ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ।

ਆਪ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਾਕੀ ਸਮਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪ ਨਗਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਮੀਰਪੁਰ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ।