ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਜਗਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਹਾਂਸ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ. ਜੀਤਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਹਾਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਭਾਈ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਘੋ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਸੋ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਇਹ ਇਸੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰਦਿਆਂ ਆਪ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਦਿੱਖ ਦੇ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਪਸੰਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪ ਵੀ ਰੋਜ਼ੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਜਲ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲੈ ਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੇ ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਦੇਸ਼-ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਆਪ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਹਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਚੋਣਵੇਂ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਨਾਲ ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਕੌਮੀ ਫਕੀਰ ਬਣ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦੇਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਆਪ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸੂਹ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਆਪ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ’ਤੇ ਚੌਕਸੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਖੂਬ ਦਿਲ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ:

ਜੋ ਕਹੂੰ ਕਾਲ ਤੇ ਭਾਜ ਕੇ ਬਾਚੀਅਤ ਤੋ ਕਿਹ ਕੁੰਟ ਕਹੋ ਭਜਿ ਜਈਐ॥
ਆਗੈ ਹੂੰ ਕਾਲ ਧਰੇ ਅਸਿ ਗਾਜਤ ਛਾਜਤ ਹੈ ਜਿਹ ਤੇ ਨਸਿ ਅਈਐ॥
ਐਸੋ ਨ ਕੈ ਗਯੋ ਕੋਈ ਸੁ ਦਾਵ ਰੇ ਜਾਹਿ ਉਪਾਵ ਸੋ ਘਾਵ ਬਚਈਐ॥
ਜਾਂ ਤੇ ਨ ਛੂਟੀਐ ਮੂੜ ਕਹੁੰ ਹਸ ਤਾਂ ਕੀ ਕਿਉਂ ਨ ਸਰਣਾਗਤਿ ਜਈਐ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਨਵੰਬਰ 1914 ਈ: ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਲਾਡੋਵਾਲ ’ਚ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰ ਕੇ ‘ਡਕੈਤੀ ਕਮਿਸ਼ਨ’ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਹਥਿਆਰ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣਾ ਸੀ। ਡਾਕਾ ਮਾਰਨ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਅਧੀਨ ਰੱਬੋਂ, ਝਨੇਰ, ਰਾਜੋਆਣਾ ਅਤੇ ਦੋਰਾਹਾ ਵਿਚ ਡਾਕੇ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਰੱਬੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਡਾਕਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲਕਣ ਨੇ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਕ ਭਰ ਕੇ ਰੁਪਇਆਂ ਦੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਲੈ ਮਾਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਲੀੜਾ ਲੱਤਾ ਬਣਾ ਲਈਂ।” ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਇਕ ਬੁੱਕ ਰੁਪਇਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿਚਾਰੀ ਦਾ ਕੀ ਬਣ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਹੱਸ ਕੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਬਈ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਉਦਾਰਤਾ ਦਿਖਾਉਣੀ ਸੀ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤੀ।”

ਅਗਸਤ 1915 ਈ: ਦੇ ਇਕ ਦਿਨ ਦੂਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਢੁਡੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਕਾਬਲ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਹੋਤੀ ਮਰਦਾਨ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਆਪ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਆਪ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਢੁਡੀਕੇ ਨਾਲ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਮਹਿਮਾ ਸਰਜਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਾਧੂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਦਿਨ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੰਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਠ ਕਰ ਕੇ ਭੋਜਨ ਲੈ ਆਇਆ ਕਰੋ। ਭਾਈ ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਮੰਗਣਾ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਪੁਲਿਸ ਪਾਸ ਜਾ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਮਹਿਮਾ ਸਰਜਾ ਪਿੰਡ ’ਤੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰਿਆ। ਆਪ ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਵੱਲ ਸੈਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਪਿਸਤੋਲ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹੀ ਪਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ,“ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਾਕੂ ਸਮਝ ਕੇ ਫੜਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਹੋ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਉਣਾ। ਪਰ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਛੁਪਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।” ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਤੰਬਰ 1915 ਈ: ਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀ ਰੇਲਵੇ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਆਪ ਦੀ ਪੁੱਛ-ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਰਹੇ, ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਤੇ ਕੀ ਕੁਝ ਕੀਤਾ?” ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛ ਕੇ ਕੀ ਕਰੋਗੇ? ਕੀ ਮੈਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦਿਓਗੇ ਜਾਂ ਛੱਡ ਦਿਓਗੇ?” ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗੇ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਫੇਰ ਮੇਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੀ ਵਾਸਤਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹੋਊ ਉਹ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਹੀ ਕਹਿ ਲਵਾਂਗੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ ਤੇ ਚੁੱਪ ਕਰਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਤੂੰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਆਪਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜਿਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਨੌਕਰ ਹੈ। ਦੱਸ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੂੰ ਨਾ ਕਹਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਾਂ। ਤੇਰੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਹੋ ਹੈਸੀਅਤ ਹੈ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਆਪ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਤਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨੇ ਸਨ ਕਿ ਹਵਾਲਾਤ ਵਿਚ ਵੀ ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਆਪ ਕੋਤਵਾਲੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਕ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪ ਜੀ ਪਾਸ ਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਪੁੱਤਰ ਤੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ੁਲਾਮੀ? ਉਸ ਲੜਕੇ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ- ਅਜ਼ਾਦੀ, ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੇਖ ਮੀਆਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਇਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਸਿਆਣਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਪਾਸ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੱਲ ਦਾ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਚੁੱਪ ਕਰ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ’ਤੇ ਕਈ ਜ਼ੁਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੱਲਾ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ’ਤੇ ਗਾਰਦ ਉੱਪਰ ਜੋ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਉਸ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਜੋ ਮੀਟਿੰਗ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ। 11 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵੱਲੇ ਪੁਲ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਿਪਾਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ।

ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਗਰੀਬ ਘੁਮਿਆਰ ਜਿਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਹੁਤ ਤਰਸਯੋਗ ਸੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਆਇਆ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਦੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖੋ ਇਹ ਦਸ਼ਾ ਹੈ ਸਾਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ। ਇਸ ਵਿਚਾਰੇ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਜ਼ੁਰਮ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਉੱਪਰ ਗੁੱਸਾ ਕਰਨਾ ਸਰਾਸਰ ਸਾਡੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਥਰੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।

ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੌਰਾਨ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਨ ਉਪਰੰਤ ਆਪ ਨੇ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਬੜਾ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ ਇਸ ਲਈ ਅਫ਼ਸਰ ਮੌਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਜਦੋਂ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵੀ ਵਾਰਿਸਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ 15 ਜੂਨ 1916 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਘਰ ਵਿਚ ਐਤਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ 4:00 ਵਜੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫ਼ਾਂਸੀ ’ਤੇ ਲਟਕਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਭਾਈ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਬਾਹੋਵਾਲ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਢੁਡੀਕੇ ਕਲਾਂ, ਭਾਈ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਖੁਰਦਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ, ਭਾਈ ਰੂੜ ਸਿੰਘ ਸਪੁੱਤਰ ਸ. ਸਮੁੰਦ ਸਿੰਘ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦੁਸਾਂਝ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ’ਤੇ ਲਟਕਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।