ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਐਸ.ਏ.ਐਸ. ਨਗਰ (ਮੁਹਾਲੀ) ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਮੁਹਾਲੀ ਦਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਮਨੌਲੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਇਹ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਬਾਲਾ ਦੀ ਰੋਪੜ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸ. ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1887 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਸ. ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 25 ਜੜਾਂਹਵਾਲਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਮੁਰਬਾ ਜ਼ਮੀਨ ਅਲਾਟ ਹੋ ਗਈ। ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। 1907 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਚ ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਆਪ ਨੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਸ. ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸੂਫੀ ਅੰਬਾ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਬਾਂਕੇ ਦਿਆਲ ਪਾਸੋਂ ਸੁਣੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਂ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਆਪ ਨੇ 1911-12 ਈ: ਵਿਚ ਜੇ.ਏ. ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਜੋ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਂਗਲਾ ਹਿੱਲ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਆਪ ਦਾ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਮਿਲਾਪ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦਾ ਪੱਕਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਮਰਾਜੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਕੂਲਾਂ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਰੁਧ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਪਾਰ ਬੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏ।

ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਾਮਯਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਆਪ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਪਿਸਤੌਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਕੀਤੀ ਪਰੰਤੂ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਪਿਸਤੌਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਵੀ ਆਪ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਾ ਪਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਰਿਵਾਇਤੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕੰਮ ਲੈਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਆਪ ਇਕ ਛਵੀ ਅਤੇ ਡਾਂਗ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਚਨ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਕੋਲ ਰੱਖ ਲਈਆਂ। ਚੱਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਚਿੱਠੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੂੰ ਲਿਖੀ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਉੱਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ, ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਗਹਿਰਾ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾ ਨੇ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਮਾਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ 15 ਦਸੰਬਰ, 1914 ਈ: ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਗਲੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੀ ਕੋਠੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੱਗੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੋਠੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੂੰਹ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬਘੀ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਕੋਠੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾ ਲਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਫੁਰਤੀ ਵਾਂਗ ਉਸ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋ ਵਾਰ ਛਵੀ ਦੇ ਕੀਤੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰੋਲਾ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਠੀ ਅੰਦਰੋਂ ਨੌਕਰ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਨੌਕਰਾਂ ਨੇ ਰੋਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਖਾ ਲਈਆਂ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸਤ ਤੇ ਕੈਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਨੇ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਕੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੋਸ਼ ਕਬੂਲਦਿਆਂ ਜੱਜ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਹੋਸ਼-ਓ-ਹਵਾਸ ਅਤੇ ਮਨਮਰਜੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਿਆਂ ਆਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ:

1. ਤੁਸੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਖੋਹਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
2. ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਵਰਤਦੇ ਹੋ, ਗੋਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹਨ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੋ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
3. ਬਾਰ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਆਬਾਦ ਕਰ ਕੇ ਵਸਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਮੰਗਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜ਼ਮੀਨ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਵਲਾਇਤ ਤੋਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਆਏ।
4. ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਮੁਸਾਫਰਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ ਹੈ।
5. ਸਾਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੱਖਪਾਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6. ਕੌਮੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
7. ਸਾਨੂੰ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਬੇ-ਹਥਿਆਰੇ ਕਰ ਕੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਤੇ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
8. ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ, ਵਿੱਦਿਆ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਖੋਹ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥ ਰੱਖਣ ਦਾ ਉਹ ਇਕ ਵਸੀਲਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
9. ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਅਪਰਾਧੀ ਨਹੀਂ ਹਨ, “ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਠੀਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿਓ।

ਸਾਰੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਆਸ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਆਪ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਇਕਲ ਵਾਜੀ ਕੈਦ ਦਾ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਆਪ ਨੂੰ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਲੀ ਟੋਪੀ ਪਾਉਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਪ ਨੇ ਟੋਪੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਹਾਕਮ ਆਪ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨਰਾਜ਼ ਹੋਏ। ਆਪ ਵੱਲੋਂ ਟੋਪੀ ਨਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਘੁੰਮ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਟੋਪੀਆਂ ਲਾਹ ਕੇ ਵਗਾਹ ਮਾਰੀਆਂ। ਸਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਟੋਪੀ ਪਵਾਉਣ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਖਤੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਟੋਪੀਆਂ ਪਵਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਸਫਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਆਖਰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਪਗੜੀਆਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋ ਗਈਆਂ।

1916 ਈ: ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉੱਥੇ ਗਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਸੂਰਮੇ ਵੀ ਕੈਦ ਕੱਟਣ ਲਈ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਆਪ ਨੇ ਗੈਰ-ਇਨਸਾਨੀ ਕੰਮ ਲਏ ਜਾਣ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸੀ ਕਿ:

1. ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੇਸਾਂ ਲਈ ਤੇਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
2. ਅਰਹਰ ਦੀ ਦਾਲ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਏ ਤੇ ਇਕ ਵਕਤ ਸਬਜ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਇਆ ਕਰੇ।
3. ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸਾਡੀ ਖੁਰਾਕ ਚੰਗੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਦੁੱਧ ਦਹੀਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖੁਰਾਕ ਹੈ।
4. ਅਸੀਂ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀ ਕਰੜੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ (ਕੋਹਲੂ, ਚੱਕੀ ਚਲਾਉਣਾ ਆਦਿ) ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਗ਼ਦਰੀ ਨੂੰ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਸੱਦ ਕੇ ਡਰਾਇਆ ਧਮਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਸਖਤੀਆਂ ਦਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਵੀ ਕੁਝ ਕਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਮੌਕਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਥੱਲ੍ਹੇ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਘਸੁੰਨ ਮੁੱਕੀਆਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵਜਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਜਾਲੀ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿੰਜਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਆਪ ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਸ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਹੀ ਬੰਦ ਰਹੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਲਈ ਵੀ ਉਸ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਤੇ ਦਰੋਗਾ ਬਦਲ ਗਏ ਤਾਂ ਨਵੇਂ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ। ਆਪ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਲੰਬੀਆਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਪਤਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਕੱਦ ਛੇ ਫੁੱਟ ਲੰਬਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਤੀਲੇ ਵਾਂਗ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ ਸਖਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘੋਲ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੁੜਵਾ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵੀ ਹੋਰਨਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਆਪ ਨੂੰ 1924-25 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। 1926 ਈ: ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਅ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਚੱਕ ਨੰਬਰ-25 ਜੜਾਂਹਵਾਲਾ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ 1930 ਈ: ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹੋ ਵਰਤਾਰਾ ਲਾਗੂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਮਨੌਲੀ ਵਿਖੇ ਆ ਗਏ। ਆਪ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਪੀੜਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਵਿਚ ਅੱਧਾ ਮੁਰੱਬਾ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਆਪ ਉੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਿਮਾਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।