ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਜਨਮ) ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਵੇਰਵੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੰਮਤ 1718 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਮਹਲ ਛਟੇ
ਕਾ ਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ ਕਾ ... ਸੋਢੀ ਖੱਤ੍ਰੀ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੇਂ ਮਾਤਾ
ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਕੇ ਉਦਰ ਥੀ ਨਗਰ ਪਟਨਾ ਮੇਂ ਸੰਬਤ 1718 ਪੋਖ
ਮਾਸੇ ਸੁਦੀ ਸਪਤਮੇ ਬੁਧਵਾਰ ਪਹਿਰ ਰਾਤ ਰਹੀ ਏਕ ਚਮਤਕਾਰੀ
ਬਾਲ ਪੈਦਾ ਹੂਆ ਜਿਸ ਕਾ ਨਾਮ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਰਾਖ ਕੁਲ ...
ਮਲਕ ਕੋ ਜਾਨਾ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕੜਾਹੀ ਕੀ।1

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਲਪਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਮਾਮਾ ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲਖਨੌਰ ਵਿਖੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਵਾਂ
ਕਾ... ਸੂਰਜਬੰਸੀ ਗੋਸਲ ਗੋਤਰਾ ਸੋਢੀ ਖਤ੍ਰੀ ਲਖਨੌਰ ਆਏ
ਪ੍ਰਗਨਾ ਅੰਬਾਲਾ। ਸੰਮਤ 1727 ਅਸਬਥਿਤ ਨਾਮੀ ਸੁਕਲਾ
ਪਖੇ ਗੈਲੋ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਆਏ ਮਹਿਲ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਕਾ। ਕ੍ਰਿਪਾਲ ਚੰਦ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਲਾਲ ਚੰਦ ਸੁਭਿਖੀ ਕਾ ਸਾਧੂ
ਰਾਮ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਧਰਮੇ ਖੋਸਲੇ ਕਾ। ਚਉਪਤ ਰਾਇ ਆਇਆ
ਬੇਟਾ ਪੇਰੇ ਛਿਬਰ ਕਾ। ਗੁਆਲ ਦਾਸ ਆਇਆ ਬੇਟਾ ਛੁਟੇ ਮਲ
ਛਿਬਰ ਕਾ। ਦਸਮੀ ਕੇ ਦਿਹੁ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਮੰਜੀ ਤੇ
ਬੈਠਾ। ਮਾਮੂ ਮੇਹਰ ਚੰਦ ਸੁਭਿਖੀ ਬੇਟਾ ਲਾਲ ਚੰਦ ਕਾ ਨੇ ਸਿਰ
ਬਾਰਨਾ ਕੀਆ। ਜਮੁਰਦੀ ਰੰਗ ਕੀ ਪਾਗ ਬੰਧਾਈ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕੜਾਹੀ ਕੀ।2

ਗੁਰਿਆਈ: ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਾਮ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਮਤ 1732 ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਸਤੀ ਦਾਸ ਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ:

ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਾਮ ਬੇਟਾ ਅੜੂ ਰਾਮ ਕਾ ਪੋਤਾ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਕਾ ਪੜਪੋਤਾ
ਬ੍ਰਹਮ ਦਾਸ ਕਾ ਬੰਸ ਠਾਕੁਰ ਦਾਸ ਕੀ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜੀ ਗੋਤ੍ਰਾ ਸਾਰਸੁਤ
ਦਤ ਬ੍ਰਾਹਮਨ (ਮੁਲਾਲ) ਬਾਸੀ ਮਟਨ ਪ੍ਰਗਨਾ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੇਸ
ਕਸ਼ਮੀਰ ਖੋੜਸ ਮੁਢੀ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਨੌ ਕਾ ਸੰਗ ਲੈ ਕੇ ਚੱਕ
ਨਾਨਕੀ ਆਇਆ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਕਹਿਲੂਰ ਮੇਂ ਸੰਬਤ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬੱਤੀਸ
ਜੇਠ ਮਾਸੇ ਸੁਦੀ ਇਕਾਦਸੀ ਕੇ ਦਿਹੁ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਮਹਲ ਨਾਮਾਂ ਨੇ ਇਨੇ ਧੀਰਜ ਦਈ। ਸਾਵਨ ਪ੍ਰਵਿਸਟੇ ਅਠੇ ਕੇ
ਦਿਹੁ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਕੋ ਗੁਰਗੱਦੀ ਕਾ ਟਿਕਾ ਦੇ ਕੇ ਦਿੱਲੀ
ਕੀ ਤਰਫ ਜਾਨੇ ਕੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀ। ਸਾਥ ਦੀਵਾਨ ਮਤੀਦਾਸ ਸਤੀਦਾਸ
ਰਸੋਈਆ ਬੇਟੇ ਹੀਰਾਨੰਦ ਛਿਬਰ ਕੇ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਬੇਟਾ ਸਾਈ ਦਾਸ
ਕਾ... ਜਲਹਾਨਾਂ ਬਲਉਤ ਆਇਆ।3

ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਮਤ 1747 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਨਾਹਨ ਆ ਬਿਰਾਜੇ।4 ਨਾਹਨ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨਾਹਨ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਆਉ-ਭਗਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਾਉਂਟਾ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਜਮਨਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਭੇਂਟ ਕੀਤੀ :

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਕਾ ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਸਤਾਲੀਸ ਬੈਸਾਖ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ ਸਤਰਾਂ ਕੇ ਦਿਹੁ
ਦੇਸ਼ ਚਾਲ ਕਰਕੇ ਚਕ ਨਾਨਕੀ ਪ੍ਰਗਨਾ ਕਹਿਲੂਰ ਸੇ ਨਾਹਨ
ਨਗਰੀ ਆਏ ਬਿਰਾਜੇ। ਰਾਜਾ ਮੇਦਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਹਨ ਪੱਤੀ ਨੇ
ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਆਏ ਕਾ ਬੜਾ ਆਉ ਭਗਤ ਕੀਆ। ਪਾਂਵਟਾ ਨਗਰੀ
ਕੇ ਪਾਸ ਦਰਿਆਇ ਜਮਨਾ ਕੇ ਤੀਰ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨੇ ਲੀਏ ਥਾਇ ਦਈ।5

ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੰਮਤ 1745 ਵਿਚ ਮੁੜ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਬਿਰਾਜੇ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਦਾਸ ਜੀ ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ... ਸੰਬਤ ਸਤਰਾਂ ਸੈ
ਪੈਂਤਾਲੀਸ ਸੁਕਲਾ ਪਖੇ ਮੰਗਸਰ ਸੁਦੀ ਪੰਚਮੀ ਕੇ ਦਿਹੁ ਚੱਕ
ਨਾਨਕੀ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਕਹਿਲੂਰ ਮੇਂ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਆਨੇ ਸੇ ਚਾਰੋ
ਦਿਸ਼ਾ ਮੇਂ ਬੜਾ ਆਉ ਭਗਤ ਹੂਆ। ਵੈਰਾਨ ਪਈ ਨਗਰੀ
ਕੋ ਨਮੇਂ ਸਿਰੇ ਮੁੜ ਅਬਾਦ ਕੀਤਾ।6

ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣਾ: ਭੱਟ ਵਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 17527 ਦੀ ਵੈਸਾਖੀ ਨੂੰ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਪੰਜ ਸੀਸ ਭੇਟ ਮੰਗੇ। ਖੰਡੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ ਤੇ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ। ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਲ ਦਸਵੇਂ ਨੇ ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬਾਵਨ
ਬੈਸਾਖੀ ਕੇ ਦਿਨ ਪਾਂਚ ਸਿਖੋਂ ਕੋ ਖੰਡੇ ਪਹੁਲ ਦੀ ਸਿੰਘ ਨਾਮ
ਰਾਖਾ। ਪ੍ਰਥਮੇਂ ਦੈਆ ਰਾਮ . . . ਸਿੰਘ ਬਨਾ। ਸਬ ਕੋ ਨੀਲ
ਬਸਤਰ ਪੁਆਏ। ਵਹੀ ਵੇਸ ਅਪਨਾ ਕੀਆ। ਹੁਕਾ ਹਲਾਲ
ਹਜਾਮਤ ਟਿਕਾ ਜੰਜੂ ਧੋਤੀ ਕਾ ਤਿਆਗ ਕਰਇਆ। ਮੀਨੇ ਧੀਰ
ਮਲੀਏੇ ਰਾਮ ਰਾਈਏ ਸਿਰਗੁਮੇ ਮਸੰਦ ਕੀ ਬਰਤਨ ਬੰਦ ਕੀ।
ਕੜਾ ਕਿਰਪਾਨ ਕੰਘਾ ਕਛੈਰਾ ਸਬ ਕੋ ਦੀਆ। ਸਬ ਕੇਸਾਧਾਰੀ
ਕੀਏ। ਸਭ ਕਾ ਜਨਮ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਬਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਕੀ ਬਤਾਈ।8

ਇਕ ਹੋਰ ਵਹੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਦੇ ਕੇ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਪਚਾਵਨ
ਬੈਸਾਖੀ ਕੇ ਦਿਹੁ ਪਾਂਚ ਸਿਖੋਂ ਕੋ ਖਾਂਡੇ ਕੀ ਪਾਹਲ ਦੀ ਸਿੰਘ ਨਾਉ
ਰਾਖਾ। ਪ੍ਰਥਮੇ ਦੈਆ ਰਾਮ ਸੋਫਤੀ ਸਿੰਘ ਬਣਾ। ਸਭ ਕੋ ਨੀਲ
ਅੰਬਰ ਪਹਿਨਾਏ। ਵਹੀ ਬੇਸ ਆਪਨਾ ਕੀਆ।9

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ: ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲੇ੍ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਬਾਕੀ ਦੂਸਰੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਭੇਜਿਆ। ਇਹ ਜੰਗ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ

ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 3 ਮੀਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਗਰ ਤਾਰਾਪੁਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ 1757 ਬਿ. ਵੀਰਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਈ:

ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਕੇਵਲ ਕਾ ਪੋਤਾ ਆਡੂ ਕਾ ਬਿਜਲਉਤ
ਕਲਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਕਾ ਪੋਤਾ ਮਾਈਦਾਸ
ਕਾ।... ਮੰਗਤ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਬਿਨੇ ਊਪਲ ਕਾ ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ
ਸਤਿਵੰਜਾ ਭਾਦਵਾ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ ਉਨਤੀਸ ਵੀਰਵਾਰ ਕੇ ਦਿਨ ਗੁਰੂ ਕੇ
ਸਾਹਿਬਜਾਦੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾ ਬਚਨ ਪਾਇ ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਕੇ
ਮਲਹਾਨ ਪਰਗਨਾ ਤਾਰਾਪੁਰ ਇਕ ਪਹਿਰ ਘੋਰ ਜੁਧ ਕਰਕੇ ਸਾਮੇ
ਮਥੇ ਰਨਮੇਂ ਜੂਝ ਕਰ ਮਰੇ। ਘਨੇ ਪਰਬਤੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਰਾਜਾ
ਗੰਭੀਰ ਚੰਦ ਕਾ ਬੇਟਾ ਘਮੰਡ ਚੰਦ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸ਼ਾਹਜਾਦੇ ਹਾਥ ਸੇ
ਘਾਇਲ ਹੂਆ।10

ਤਾਰਾਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤਾਰਾਪੁਰ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਾ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ ਭਾਈ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਾਮੇ ਮਾਥੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪਾਈਆਂ:

ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਕਾ ਪੋਤਾ ਮਾਈਦਾਸ ਕਾ।
ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਖੀਏ ਕਾ ਪੋਤਾ ਗੋਧੂ ਕਾ ਬੜਤੀਆ ਕਨਾਵਤ।
ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਕਾ ਪੋਤਾ ਦਰੀਆ ਕਾ ਜਲਹਾਨਾ
ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਸਤਵੰਜਾ ਭਾਦਵਾ ਪਰਵਿਸ਼ਟੇ ਤੀਸ ਸੁਕਰਵਾਰ
ਕੇ ਦਿਨ ਗਰੂ ਕਾ ਹੁਕਮ ਪਾਇ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਪਰਗਨਾ ਅਨੰਦਪੁਰ
ਕੇ ਮਲਹਾਨ ਸਾਮੇ ਮਾਥੇ ਜੂਝ ਕਰ ਮਰੇ।11

ਕਿਲ੍ਹਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਤੀਜੇ ਕਿਲੇ੍ਹ ਅਗਮਗੜ੍ਹ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੋਈ ਢਾਈ ਕੁ ਮਲੀ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਜੰਗ 31 ਭਾਦਰੋਂ ਸਨਿਚਰਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਚਨੇ ਚਬਾਏ। ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭਾਈ ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੇ ਲੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ:

ਬਾਘ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਰਾਇ ਸਿੰਘ ਕਾ ਪੋਤਾ ਮਾਈਦਾਸ ਕਾ ਘਰਬਾਰਾ
ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਨਾਨੂੰ ਸਿੰਘ ਕਾ ਪੋਤਾ ਬਾਘੇ ਕਾ ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ
ਸਤਵਜਾ ਭਾਦਵ ਪਰਵਿਸ਼ਟੇ ਇਕਤੀਸ ਸਨਿਚਰਵਾਰ ਕੇ ਦਿਨ
ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਚਨ ਪਾਇ ਅਗਮਗੜ੍ਹ ਕੇ ਮਲਹਾਨ ਪਰਗਨਾ ਅਗਮਪੁਰਾ
ਪਰਬਤੀਓ ਸਾਖ ਘੋਰ ਜੁਧ ਕਰਕੇ ਸਾਮੇ ਮਾਥੇ ਜੂਝ ਕਰ ਸੁਆਸ ਦੀਏ।12

ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਤਿਆਗਣ ਤੋਂ ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਨਿਰਮੋਹ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜੰਗ ਹੋਈ। ਇਹ ਜੰਗ 7 ਕੱਤਕ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਲੜੀ ਗਈ:

ਸਾਹਬ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਮਤੀਦਾਸ ਕਾ ਪੋਤਾ ਹੀਰਾ ਮਲ ਛਿਬਰ ਕਾ...
ਮਥਰਾ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਕਾ ਪੋਤਾ ਮਾਈਦਾਸ ਕਾ...
ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਕੇਵਲ ਕਾ ਪੋਤਾ ਆਡੂ ਕਾ ਬਿਜਲਉਤ...
ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਬੇਟਾ ਤੇਗਾ ਕਾ ਪੋਤਾ ਸੁਖੇ ਕਾ ਉਦਾਨਾਂ...
ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਸਤਵੰਜਾ ਕਤਿਕ ਪਰਵਿਸ਼ਟੇ ਸਤਵੀਂ ਮੰਗਲਵਾਰ
ਕੇ ਦਿਨ ਨਿਰਮੋਹਗੜ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਾਮੇ ਮਾਥੇ ਜੂਝ ਕਰ ਮਰੇ।13

ਸੰਮਤ 1761 ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਭੇਜੇ ਗਏ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਹੇਠ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਨੇ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰਾਇਆ:

ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਇਕਾਹਟ ਬੀਸ ਚੇਤ੍ਰ ਕੋ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ
ਕਹਿਲੂਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੇ ਅਗਮਪੁਰਾ ਦੀ ਤ੍ਰਫ ਸੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੇ ਏਕ
ਵਡਾ ਮਾਰੂ ਹਮਲਾ ਕੀਆ ਜੋ ਦੋ ਦਿਵਸ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ
ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਕੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਨੀਚੇ ਦੋਵੇਂ ਦਿਹੁ ਸਿੰਘ ਫੌਜ ਭੇਜ
ਪ੍ਰਬਤੀ ਫੌਜ ਕੇ ਸਾਥ ਬਡਾ ਬਗਮੇਲ ਜੰਗ ਕੀਆ। ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ
ਮੂੰਹ ਦੀ ਖਾਇ ਕੈ ਭਾਗ ਗਿਆ।14

ਇਹ ਜੰਗ ਕਈ ਦਿਨ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਆਖਰ ਤੁਰਕ ਹਾਕਮਾਂ ਦੇ ਮਸ਼ਵਰੇ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰਸਦ ਆਦਿ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੇਠ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ 5 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਹ ਘੇਰਾ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ, ਦੋ ਦਿਨ ਰਿਹਾ। ਅੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ:

. . . ਜੇਠ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ ਪਾਂਚ ਕੇ ਦਿਹੁ ਅਨੰਦਪੁਰ ਨਗਰੀ ਕੋ ਰਾਜਾ
ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਕਹਿਲੂਰੀ ਨੇ 21 ਰਾਜਯੋਂ ਕੀ ਫੌਜ ਕੋ ਗੈਲ ਲੈ
ਚਮਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਥੀਂ ਘੇਰਾ ਪਾਇ ਲੀਆ। ਇਹ ਘੇਰਾ ਸਾਤ ਮਾਹ
ਦੋ ਦਿਵਸ ਰਿਹਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਕਲਾ ਪਖੇ ਪੋਖ ਮਾਸੇ ਸੁਦੀ
ਏਕਮ ਬੁਧਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁ ਡੇਢ ਪਹਿਰ ਰੈਨ ਗਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗਢ
ਛੋਰ ਦੀਆ।15

ਇਕ ਹੋਰ ਵਹੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੂਹੀਏ ਸੈਨਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਤੁਰਕਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੂਚਨਾ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗੜ੍ਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਟਿੱਬੀ ’ਤੇ ਜਾ ਬਿਰਾਜੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ16 ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦੀ ਪਹਾੜੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲਈ:

ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਬਾਸਠ ਪੋਖ ਮਾਸੇ ਸੁਦੀ ਏਕਮ ਬੁਧਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁ
ਸੈਨਾ ਸਿੰਘ ਸੂਹੀਏ ਕੀ ਖਬਰ ਪਾਨੇ ਸੇ ਕਿ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ
ਕੇ ਬੁਲਾਵੇ ਸੇ ਤੁਰਕ ਫੌਜ ਸਰਹੰਦ ਸੇ ਰੋਪਰ ਆਇ ਗਈ ਹੈ
ਫਜਰੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸੀ ਦਿਵਸ
ਡੇਢ ਪਹਿਰ ਰੈਨ ਗਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਨੰਦਗਢ ਛੋਰ ਦੀਆ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਨਿਰਮੋਹ ਗਢ ਕੀ ਟਿਬੀ ਕੇ ਆਗੇ
ਸ਼ਾਹੀ ਟਿਬੀ ’ਤੇ ਜਾਇ ਖਲੇ ਹੂਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਕਾ ਬਚਨ ਪਾਇ
ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਪਚਾਸ ਸਿਖਾਂ ਕੋ ਗੈਲ ਲੈ ਪਾਛੇ ਆ ਰਹੀ
ਪ੍ਰਬਤੀ ਫੌਜ ਕੇ ਸਾਥ ਅੜ ਖਲਾ ਹੂਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਗੇ ਜਾ ਰਹੀ
ਵਹੀਰ ਕੇ ਪੀਛੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਕੇ ਤਟ ਪਰ ਜਾਇ ਖਲੇ ਹੂਏ।17

ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਨਾਲ ਮੇਲ: ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਮਤ 1765 ਵਿਚ ਤੀਜ ਦੇ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਦੇ ਲਗੇ ਮੇਲੇ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਣੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਦੇ ਡੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੇ ਪਲੰਘ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣਾ ਆਸਣ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਉਸ ਨੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਪਲੰਘ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਪਲੰਘ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚਰਣੀਂ ਪੈ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੰਦਾ (ਚੇਲਾ) ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਬੰਦੇ’ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਬੰਦੇ’ ਨੂੰ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਵਾਰਤਾ ਭੱਟ ਵਹੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਕਿਤ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ... ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਪੈਂਸਠ
ਕਾਰਤਿਕ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਟੇ ਤੀਜ ਸੁਕਰਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁ ਨਦੇੜ ਗਾਉਂ
ਮੇਂ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਨ ਕੇ ਮੇਲੇ ਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਕੇ ਤੀਰ ਜਾਨਕੀ
ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਕੇ ਚੇਲੇ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਕੇ ਡੇਰੇ ਮੇਂ ਆਇ ਗਏ।
ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਬੈਰਾਗੀ ਡੇਰੇ ਮੇਂ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਥਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਕੇ
ਪਲੰਘ ਤੇ ਆਸਨ ਲਗਾ ਲੀਆ।...
ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਚੇਲੋਂ ਸੇ ਡੇਰੇ ਕੀ ਸਾਰੀ ਬਾਰਤਾ ਸੁਨ ਆਗ ਭਗੋਲਾ
ਹੋਇ ਡੇਰੇ ਮੇਂ ਆਇਆ। ਇਸੇ ਜਗਾ ਅਭਿਆਸ ਕੇ ਬਲ ਸੇ
ਪਲੰਘ ਉਠਵਾਨਾ ਚਾਹਾ। ਪਲੰਘ ਸਮੇਰ ਪ੍ਰਬਤ ਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਚੱਲ
ਹੋਇ ਗਿਆ। ਆਖਰ ਮਾਧੋ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੇ ਪਾਉ ਪਕੜ
ਆਇ ਕੇ ਬੋਲਾ, ਮੁਝੇ ਰਾਖ ਲੇਨਾ ਮੈਂ ਆਪ ਕੇ ਦਰ ਕਾ ਬੰਦਾ ਹਾਂ।
ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਇਸੇ ਬਾਜੂ ਸੇ ਪਕੜ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾਇਆ।
ਇਸੇ ਗੈਲ ਲੈ ਆਪਨੇ ਡੇਰੇ ਮੇਂ ਆਇ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਵਸ ਇਸ
ਕੇ ਅਰ ਜੋਈ ਪਾਨ ਖਾਂਡੇ ਕੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਬਨਾ ਦੀਆ।18

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖੰਡੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇਣ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਹੀ ਵੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਮਤ 1765 ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁਬਾਰਕ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ, ਉਪਰੰਤ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਲ ਦਸਮਾ, ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਕਾ ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਪੈਂਸਠ ਅਸੁਵ ਦਿਹੁੰ ਚਾਰ ਗਏ, ਗਾਮ
ਨਦੇੜ ਦੇਸ ਦੱਖਣ ਮੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੈਆ ਸਿੰਘ ਸੇ ਕਹਾ-ਮਾਧੋ
ਦਾਸ ਸ਼ਸਤਰ ਬਸਤਰ ਸਜਾਇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਨੇਜਾ ਪਕੜਿ ਗੁਰੂ ਜੀ
ਕੇ ਸਾਹਵੇਂ ਆਇ ਖਲਾ ਹੂਆ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਇਸੇ ਅਪਨੇ ਦਸਤਿ
ਮੁਬਾਰਕ ਸੇ ਪਾਹੁਲ ਦੀ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨਾਉਂ ਰਾਖਾ। ਇਸੇ ਰਹਿਤ
ਬਹਿਤ ਬਤਾਈ।19

ਇਕ ਹੋਰ ਵਹੀ ਇਸ ਵਿਥਿਆ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1765 ਨੂੰ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ 3 ਸੁਦੀ ਨੂੰ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਨਾਂਦੇੜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੋਦਾਵਰੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇਸ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਜ ਹੋਰ ਸਿੰਘ*- ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਆਏ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਲ ਦਸਮਾ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ
ਕਾ- ਨੇ ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੈ ਪੈਂਸਠ ਕਾਰਤਕ ਮਾਸੇ ਸੁਦੀ ਤੀਜ

ਮੰਗਲਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਗਾਂਮ ਨਦੇੜ ਦੇਸ ਦੱਖਣ ਤੱਟ ਗੋਦਾਵਰੀ ਸੇ
ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਕੋ ਮਦ੍ਰ ਦੇਸ ਜਾਨੇ ਕਾ ਬਚਨ ਹੂਆ। ਗੈਲੋਂ ਬਾਵਾ
ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ,
ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਪਾਂਚ ਸਿਖ ਤਿਆਰ ਕੀਏ। ਛੀਏ ਸਿੱਖ ਬਣਜਾਰਾ
ਟਾਂਡਾ ਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਆਏ।20

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ: ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਾਂਦੇੜ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸੰਨ 1708 ਈ. ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਥਾਪ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ... ਸੰਮਤ 1765 ਕਾਰਤਕ
ਮਾਂਹ ਕੀ ਚਉਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਪਖੇ ਬੁਧਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁ ਦੈਆ ਸਿੰਘ ਸੇ
ਬਚਨ ਹੋਆ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਉ ਬਚਨ ਪਾਇ ਦੈਆ ਸਿੰਘ
ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ ਲੈ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਂਚ-ਪੈਸੇ . . . ਰਾਖ ਕੇ-ਮਥਾ
ਟੇਕਾ। ਸਰਬਤ ਸੇ ਕਹਾ ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਹੈ-ਮੇਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਆਗੇ-ਸੇ
ਗੁਰੂ-ਸ੍ਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਕੋ ਜਾਨਨਾਂ। ਜੋ ਸਿਖ ਜਾਨੇਗਾ-ਤਿਸ ਕੀ
ਘਾਲ ਥਾਂਇ ਪਏਗੀ। ਗੁਰੂ ਬਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ।21

ਇਕ ਹੋਰ ਵਹੀ ਵਿਚ 5 ਕੱਤਕ ਸੰਮਤ 1765 ਬਿਕ੍ਰ੍ਰਮੀ ਦੀ ਲਿਖਤ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ:

ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਹਲ ਦਸਮਾਂ, ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ
ਜੀ ਕਾ, ਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ, ਪੜਪੋਤਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਜੀ
ਕਾ, ਬੰਸ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਕੀ,... ਬਾਸੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਪਰਗਣਾ
ਕਹਲੂਰ, ਮਕਾਮ ਨਦੇੜ ਤਟ ਗੁਦਾਵਰੀ ਦੇਸ ਦਖਣ ਸਤ੍ਰਾ ਸੈ
ਪੈਸਠ, ਕਾਰਤਕ ਮਾਸੇ ਸੁਦੀ ਚੌਥ ਸੁਕਲ ਪਖੇ, ਬੁਧਵਾਰ ਦੇ ਦਿਹੁੰ
ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਕੋ ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਕੋ ਬਚਨ ਹੋਯਾ ‘ ਸ੍ਰੀ
ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਉ ਬਚਨ ਪਾਇ ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲੈ
ਆਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪਾਂਚ ਪੈਸੇ . . . ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਮਾਥਾ ਟੇਕਾ।
ਸਰਬ ਸੰਗਤ ਸੇ ਕਹਾ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਜਗਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ
ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋ ਜਾਨਨਾ। ਜੋ ਸਿਖ ਜਾਨੇਗਾ ਤਿਸ ਕੀ ਘਾਲ ਥਾਂਇ
ਪਏਗੀ। ਗੁਰੂ ਤਿਸ ਕੀ ਬਾਹੁੜੀ ਕਰੇਗਾ।ਸਤਿ ਕਰ ਮਾਨਨਾ।22

ਸਾਰੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਿਥਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਸ਼ੰਕੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ ਬਹੁਤ ਅਮੁਲਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕ ਐਸੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ,

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਂਡਾ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੰਮਤ 1723 ਹੈ।
2. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ ਖਾਤਾ ਜਲਹਾਨੇ ਘਲਉਤੋ ਕਾ।
3. ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਂਡਾ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ।
4. ਭੱਟ ਵਹੀ ਵਿਚ ਪਾਂਉਟਾ ਸਾਹਿਬ ਨਗਰ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ 1747 ਸੰਮਤ ਦਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 17 ਵੈਸਾਖ 1742 ਬਿ. (1685 ਈ.) ਨੂੰ ਨਾਹਨ ਗਏ ਸਨ।
5. ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਂਡਾ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ।
6. ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਂਡਾ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ
7. ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਸਹੀ ਤਾਰੀਖ 1699 ਈ. ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਹੈ।
8. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ, ਤਲਉਂਡਾ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ।
9. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ, ਖਾਤਾ ਜਲਹਾਨੋ ਬਲਉਤੋ ਕਾ।
10. ਭੱਟ ਵਹੀ ਬਿਜਲਉਤ ਤੂਰੋਂ ਕੀ।
11. ਭੱਟ ਵਹੀ ਜਾਦੋ ਬੰਸੀਆਂ ਕੀ।
12. ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਡਾ, ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ।
13. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ।
14. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ, ਖਾਤਾ ਜਲਹਾਨੋ ਕਾ।
15. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ, ਖਾਤਾ ਜਲਹਾਨੋ ਕਾ।
16. ਇਕ ਪਹਿਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਝੜਪ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਭੱਟ ਵਹੀ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਮਗਰੋਂ ਰਾਜਾ ਅਜਮੇਰ ਚੰਦ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸੀਸ ਉਤਰਵਾ ਕੇ ਰੋਪੜ ਭੇਜ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ : ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਂਡਾ ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ, ਖਾਤਾ ਅਲੀਧੁਰੀਏ ਹਜਾਬਤੋ ਕਾ।
17. ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਂਡਾ, ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ।
18. ਭੱਟ ਵਹੀ ਪੂਰਬੀ ਦਖਣੀ
19. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰਧੀ
20. ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲਉਂਢਾ, ਪ੍ਰਗਨਾਂ ਜੀਂਦ।
21. ਭੱਟ ਵਹੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਸਿੰੰਧੀ ਖਾਤਾ ਜਲਹਾਨੋ ਕਾ।
22. ਭੱਟ ਵਹੀ ਤਲੌਂਡਾ ; ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਖੋਜਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਲੇਖਕ ਨਰਬਦ ਸਿੰਘ ਭੱਟ ਸੀ, ਜੋ ਨਾਂਦੇੜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ।