ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਵੇਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪੰਥਕ ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਣਗੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਵਾਲਾ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਮਿਤ ਲੰਘਾਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਜਤਨਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ-ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਨਵੰਬਰ, 1901 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ (ਅੱਜਕਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸ. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ, ਮਾਤਾ ਮਿਲਾਪ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਮ. ਏ. (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ) ਪੱਧਰ ਤਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਅਨੇਕ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ/ਗੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੇਵਾ ਬਤੌਰ ਮੈਨੇਜਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੱਗਭਗ 15 ਸਾਲ (1932-47) ਬੜੀ ਤਨਦੇਹੀ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 15 ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਧੀਨ ਕਿਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ1 ਨਾਲ ਧਾਰਾ 302 ਤੇ 151 ਅਧੀਨ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ।

ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਣਥੱਕ ਘਾਲ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਲੱਗਭਗ 14 ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੇ ਤਕਰੀਬਨ 270 ਟ੍ਰੈਕਟ-ਨੁਮਾ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ- ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਝੱਬਰ, ਬੇਗਮਪੁਰੇ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਮਾਰਗ, ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਚਲਾਇਆ, ਵਰਿਆਮ ਇਕੇਲਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰੁਚੀ, ਕਿਉਂ ਕੀਤੋ ਵੇਸਾਹੁ, ਸਿੱਖ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣਾ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਇਕ ਜਥੇਦਾਰ : ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਦਿ।

ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਸਿਦਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਸੀ।

ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ:- ‘ਸਾਕਾ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ, “ਕੋਈ ਐਸਾ ਕਰਮ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹਿਣ ਲਾਇਕ ਹੋਵੇ।”2 ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ‘ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ’ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਥਾਇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਧਰਮ ਹੇਤੁ ਸਾਕਾ ਜਿਨ ਕੀਆ॥

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਾਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਿਖਆ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਤੱਥ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਕੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਦੀ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਾਕੇ ਦੀ ਵਿਥਿਆ:- ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਨਹਿਰਾਂ ਚਾਲੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਆਮਦਨਾਂ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਯਾਸ਼ ਤੇ ਆਚਰਣਹੀਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਮੌਜ-ਮੇਲੇ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਬਣ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਨੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਕੁਕਰਮ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲੱਗੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੀਬੀਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਨਾ ਰਹੀ।

ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਦੇ ਮੰਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਹਲੇ ਸਨ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਮਹੰਤ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿੱਖ ਮੁਖੀਆਂ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੁਲਕੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਇਕੱਤਰਤਾ 4 ਤੋਂ 6 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਰੱਖੀ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ਮਹੰਤ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝੌਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਛੇੜ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਟਰੱਸਟ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਰਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਮਰਜ਼ੀ 4 ਤੋਂ 6 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਦਾ ਲਈ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਅਥਵਾ ਉੱਥੇ ਪੁੱਜੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਉਣ ਦੀ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਦੀ ਇਹ ਗੁਪਤ ਚਾਲ ਗੁੱਝੀ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਭੇਤ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਦੀ ਇਸ ਚਾਲ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤ ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਬਣਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ 19 ਤੇ 20 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਦਰਮਿਆਨੀ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਮਹੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਉਦਾਸੀ ਮਹਾਂ ਮੰਡਲ ਦੀ ਕਾਨਫਰੰਸ ’ਤੇ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ (ਚੂਹੜਕਾਣਾ) ਤੋਂ ਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਧਾਰੋਵਾਲ ਤੋਂ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਚੰਦਰ ਕੋਟ ਦੀ ਝਾਲ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ 20 ਫਰਵਰੀ ਸਵੇਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲੈ ਲੈਣ।

19 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਦੇ ਨਾਮ ਕੁਝ ਦਿਨ ਰੁਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਰਾ ਸੌਦਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦੱਸਣ ਲਈ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਹੋਏ। ਉਹ ਜਥੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਜਥਾ ਨਾ ਮਿਿਲਆ। 20 ਫਰਵਰੀ ਸਵੇਰੇ 5 ਵਜੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਲਿਖਤੀ ਹੁਕਮ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਥਾ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਥੇ ਨੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਣਾ ਠੀਕ ਨਾ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠ ਕੇ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਹੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਹਿਮਾਨ-ਖਾਨੇ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਸੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਮਹੰਤ ਨੂੰ 19 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਥੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣੋਂ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਆਦਮੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਤੋਂ ਪਉੜੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਬਾਹੀ ਵਾਲੇ ਕਮਰਿਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੋਖੰਡੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੁੰਨ ਦਿੱਤਾ।

ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ 10 ਫੱਗਣ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜ ਨਮ ਅ ਸ ਥਾਨ , ਨਨਕ ਾਣ ਾਸ ਾ ਿਹਬ ਵਿ ਖੇਵ ਾਪ ਿਰ ਅ ਾ। 3 ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਡ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹੁੰਚਣ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਭਗ 150 ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣ ਦਾਸ ਦੇ ਪਾਲੇ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਬੜੇ ਬੇ-ਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।4

ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਵਿਚ 120 ਸਿੱਖ ਜਿਊਂਦੇ ਸਾੜ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ5 ਤਾਂ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲਦੇ ਸਾਰ 21 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤੁਰ ਕੇ ਅਟਾਰੀ ਜਾ ਪੁੱਜੇ, ਜਿੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਫੜ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਜਾਣਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਤ ਲਾਹੌਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਫੜ ਕੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪਿਆਨਾ ਕੀਤਾ।

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਐਨਾ ਵੱਡਾ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਨ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਲੂੰਧਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਠਹਿਰਾਅ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਹੁਰੀਂ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤਕ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਉਂ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕੇ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, 2100 ਸਾਥੀਆਂ ਸਣੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਦੇ ਬਾਹਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਝੱਬਰ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ, ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ, ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਤੇ ਲੂੰ-ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਸੰਗਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਦਰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਿਲਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਹੈ: ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜਿਓਂ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਚੌਖੰਡੀ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ) ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਗਮਰਮਰੀ ਚੁਬੱਚੇ ਤੋਂ ਭਰ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਰੇਹੜ, ਚੁਬੱਚੇ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਪਾਸੇ ਇਉਂ ਵਗੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ’ਤੇ ਗਲੀਆਂ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਹਿੰਦੇ ਹੋਣ, ਸਾਰਾ ਫਰਸ਼ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਸੀ। ਚੌਖੰਡੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੀ ਉੱਤਰ ਦੀ ਬਾਹੀ ਥੋੜਾ ਚੜਦੇ ਵੱਲ ਨੂੰ ਅਧ-ਸੜੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਢੇਰ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਬਾਹਾਂ, ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਿਰ, ਕੱਟੇ-ਵੱਢੇ ਤੇ ਅਧਸੜੇ ਇਉਂ ਪਏ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜੋਂ ਉਤਰਦੀ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਨਦੀ ਵਿਚ ਛੋਟੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਹੇਠ ਉੱਤੇ ਪਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵਿਚਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਵਗ ਚੁਕੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਉਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਤੇ ਵਿਚ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਮ ਚੁਕੇ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ ਗਏ ਖੂਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਪੀਪੇ, ਜੋ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਜੰਡ ਦਾ ਰੁਖ, ਜੋ ਅਧਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੁਆਲੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾਬਤ ਅਣਸੜੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਬੰਦ ਸੀ, ਦੇ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਫੱਟੇ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਖ਼ੂਨ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਟੋਕੇ ਜਾਂ ਗੰਡਾਸੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਢੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਢਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਸ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁੱਕੜੇ ਇਉਂ ਫਸੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਝਟਕਈਤੇ ਵਿਚ ਵਿਚਾਲੇ ਜੰਮ ਚੁਕੇ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਝੁਲਸੇ ਗਏ ਖੂਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਟਾਵੇਂ-ਟਾਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੇਲ ਦੇ ਪੀਪੇ, ਜੋ ਲਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਣ ਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਖੜਾ ਜੰਡ ਦਾ ਰੁਖ, ਜੋ ਅਧਸੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੁਆਲੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਜਥੇਦਾਰ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ਪਾ ਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ, ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਦੇ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਸਾਬਤ ਅਣਸੜੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ। ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਬੰਦ ਸੀ, ਦੇ ਵਰਾਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਮੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਫੱਟੇ ਪਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਖ਼ੂਨ ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਟੋਕੇ ਜਾਂ ਗੰਡਾਸੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਢੇ ਹੋਏ ਅੰਗ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਢਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਸ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁੱਕੜੇ ਇਉਂ ਫਸੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਝਟਕਈ ਦੇ ਉਸ ਫੱਟੇ ਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਪਰ ਉਹ ਮਾਸ ਦਾ ਕੀਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਉਂ ਪਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਏਥੇ ਕੀਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੇ ਉਸ ਫੱਟੇ ਪਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਪਰ ਉਹ ਮਾਸ ਦਾ ਕੀਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਉਂ ਪਰਤੀਤ
ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਸਰੀਰਾਂ ਦਾ ਏਥੇ ਕੀਮਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਗੋਲੀਆਂ ਲੱਗਣ ਦੇ ਕਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰੁਮਾਲੇ ਤੇ ਜਿਲਦ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਣ ਸਨ। ਅਜਿਹਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਰਾਗੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਾਸੇ ਸਾਫ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਲਦ ਅਤੇ ਪਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੋਲੀਆਂ ਕੱਢੀਆਂ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲੇ ਅੰਗ (ਪੰਨੇ) ਤੋਂ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੈਰਾਗਮਈ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਹ ਫੁਰਮਾਣ ਸੁਣਾਇਆ:

ੴ ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥
ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਬਾਣੀ ਸੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਕੀ॥
ਤਪਿ ਤਪਿ ਲੁਹਿ ਲੁਹਿ ਹਾਥ ਮਰੋਰਉ॥ ਵਲਿ ਹੋਈ ਸੋ ਸਹੁ ਲੋਰਉ॥
ਤੈ ਸਹਿ ਮਨ ਮਹਿ ਕੀਆ ਰੋਸੁ॥ ਮੁਝੁ ਅਵਗਨ ਸਹ ਨਾਹੀ ਦੋਸੁ॥
ਤੈ ਸਾਹਿਬ ਕੀ ਮੈ ਸਾਰ ਨ ਜਾਨੀ॥ ਜੋਬਨੁ ਖੋਇ ਪਾਛੈ ਪਛੁਤਾਨੀ॥ਰਹਾਉ॥
ਕਾਲੀ ਕੋਇਲ ਤੂ ਕਿਤ ਗੁਨ ਕਾਲੀ॥ ਪਨੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੇ ਹਉ ਬਿਰਹੈ ਜਾਲੀ॥
ਪਿਰਹਿ ਬਿਹੂਨ ਕਤਹਿ ਸੁਖੁ ਪਾਏ॥ ਜਾ ਹੋਇ ਕ੍ਰਿਪਾਲੁ ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਾਏ॥
ਵਿਧਣ ਖੂਹੀ ਮੁੰਧ ਇਕੇਲੀ॥ ਨਾ ਕੋ ਸਾਥੀ ਨਾ ਕੋ ਬੇਲੀ॥
ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਭਿ ਸਾਧਸੰਗਿ ਮੇਲੀ॥ ਜਾ ਫਿਰਿ ਦੇਖਾ ਤਾ ਮੇਰਾ ਅਲਹੁ ਬੇਲੀ॥
ਵਾਟ ਹਮਾਰੀ ਖਰੀ ਉਡੀਣੀ॥ਖੰਨਿਅਹੁ ਤਿਖੀ ਬਹੁਤੁ ਪਿਈਣੀ॥
ਉਸੁ ਉਪਰਿ ਹੈ ਮਾਰਗੁ ਮੇਰਾ॥ਸੇਖ ਫਰੀਦਾ ਪੰਥੁ ਸਮ੍ਰਿ ਸਵੇਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 794)

ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੱਖਣ ਦੇ ਰੁਖ ਘੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਇਕ ਭਾਂਡੇ ਪਕਾਉਣ ਦੀ ਆਵੀ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅਧ-ਸੜੇ ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਖੋਪਰ ਪਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬੜੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੀ ਅਤਿਅੰਤ ਸੋਕਮਈ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਐਨੇ ਭਾਰੇ ਇਕੱਠ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਕਦਰ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿਵਾਏ ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਭਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋਕਿਆਂ ਦੇ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦੀ। ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਮਹੱਤਤਾ:- ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਸਾਕੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਵਿਚ ਇਸ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਵਾਕਿਆਤ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਚਾਨਣੇ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਜਾਗਰ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਖਪੇ ਰਹਿ ਜਾਣੇ ਸਨ।”7

ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਖ਼ੁਦ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੱਗਭਗ 4-5 ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ- ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਝੱਬਰ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰੁਚੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਇਕ ਜਥੇਦਾਰ : ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਦੇਣ ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਅਰੰਭਿਆ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅੱਜ ਤਕ ਲਗਾਤਾਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।
ਯਾਦਗਾਰ:- ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਕ ਦਸ ਫੁੱਟ ਡੂੰਘਾ ਭੋਰਾ ਪੁੱਟ ਕੇ ਪੰਜ ਕੁ ਫੁੱਟ ਦਾ ਪੱਕਾ ਖੂਹ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਬਿਭੂਤੀ ਭਰੀ ਗਈ ਅਤੇ ਖੂਹ ਦੇ ਉੱਪਰ ਇਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਢੱਕਣ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਬਿਭੂਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋ ਸਕਣ। ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਦੂਰ-ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੂਹ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੋਤਲ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਪਰਥਾਏ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਤ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ- ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ, ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਬੰਦ ਤੇ ਦਫਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੀ ਦੂਜੀ ਯਾਦਗਾਰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਕਾਲਜ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਤਕ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਦੇ ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸ੍ਰੋਤ ਸਰਦਾਰ ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਅਹੁਦੇਦਾਰ ਦੀਆਂ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀਆਂ ਗਵਾਹੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਉਸ ਸੂਝਵਾਨ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੋ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਨਰੈੈਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਉਹ ਬੜਾ ਸੁਚੇਤਬੱਧ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲਿਖਿਆ।

ਹਵਾਲੇ ਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ (1874-1962) ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਵਿਸਤਾਰ ਲਈ ਵੇਖੋ: ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਇਕ ਜਥੇਦਾਰ : ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ,1988.
2. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 179.
3. ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਦੀ ਮਿਤੀ ਬੇਸ਼ਕ 20 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਹੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਇਸ ਬਾਬਤ ਉਕਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ 20 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਬਜਾਏ 20 ਜਨਵਰੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ : ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਡਾ.) (ਸੰਪਾ.), ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ), ਗੁਰ ਰਤਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ, 2005, ਪੰਨੇ 1010-12 ; 20 ਫਰਵਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਹੋਰ ਵੇਖੋ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ (ਭਾਈ), ‘ਸਾਕਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ’, ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਾਂ, (ਸੰਪਾ.) ਸ. ਸ. ਅਮੋਲ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1988 (ਦੂਜੀ ਵਾਰ), ਪੰਨਾ 58.
4. ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 156, ਕੁਝ 168, ਕੁਝ 86 ਅਤੇ ਕੁਝ 150 ਦਸਦੇ ਹਨ। ਮਸਲਾ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਚਾਅ ਤੇ ਪੰਥ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਨ ਦਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਕੁਝ ਘੱਟ-ਵਧ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ (Philosophy of History) ਨੂੰ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।)
5. ਇਹ ਖਬਰ ਉਸ ਤਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਤਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਨ- 120 Sikh burnt alive in Janam Asthan.
6. ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰੁਚੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮਿਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ, 1990, ਪੰਨੇ 27-
7. ਵੇਖੋ: ਨਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਨਾਇਕ ਜਥੇਦਾਰ: ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ, ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1988, ਪੰਨਾ 5.