ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ (ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾਵਾਂ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਾਖੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ‘ਜਨਮਸਾਖੀ’, ‘ਜਨਮ’ ਅਤੇ ‘ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ- ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ— ਜਨਮ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, ਸਾਖੀ (ਸ਼ਹਾਦਤ), ਕਹਾਣੀ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਥਵਾ ਵਾਰਤਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਸਿੱਖ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਈ ਰੂੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਅਵਤਾਰ, ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਆਦਿ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰਾਂ, ਕਾਰਜਾਂ, ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਜਾਂ ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਮੌਖਿਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮਬੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਲੰਮੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰਜੀਹ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜੀਵਨ-ਸਮਾਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਮੌਖਿਕ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ‘ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਪਿਆ। ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਅਥਵਾ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁੰਮਨਾਮ ਹੀ ਹਨ।ਅਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤਿ-ਕਥਨੀਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਦੈਵੀ-ਗਿਆਨ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਆਦਿ ਅਲੌਕਿਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕਈ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿਵਰਣ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਨਾ ਸਹੀ, ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਸ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੱਖ ਅਕਾਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਤਰਜ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਕਈ ਹੋਰ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਸੁਣਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਲਿਤ ਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਰੂਪ ਕੁਇਰ ਨੇ ਲਿਖਤਬੱਧ ਕੀਤਾ।ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਸਬੰਧੀ ਮਿਲਦੇ ਇਸ ਵਡਮੁੱਲੇ ਸਰੋਤ ਉੱਤੇ ਪੰਛੀ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ, ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਅਨੰਤੀ (ਮਾਤਾ ਨਿਹਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ) ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 1630 ਈ. ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਏ।ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ 10 ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ (1640 ਈ.) ਬੀਬੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਜੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੋ ਬਾਲਕ— ਬਾਬਾ ਰਾਮਰਾਇ ਤੇ (ਗੁਰੂ) ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ 14 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ 1644 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਗੁਰਿਆਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ: 6’ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਪੈਸੇ ਪਾਂਚ ਨਲੇਰ ਧਰਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਬੰਦਨ ਕੀਨ।
ਗੁਰੂ ਭਾਖ ਹਰਿਰਾਇ ਕੌ ਮਨ ਪੈ ਅਨੰਦ ਲੀਨ॥
ਸਾਹਿਬ ਭਾਨੇ ਤਿਲਕੁ ਕਰਾਯੋ।
ਗੁਰ ਹਰਿਰਾਇ ਭਾਲਿ ਛਬਿ ਪਾਯੋ॥
ਉਮਰ ਬਰਖ ਦਸ ਅਤਿ ਸੁਖਦਾਇ।
ਸੋਭਾ ਬਨੀ ਕਹੀ ਨਹਿ ਜਾਇ॥1

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਪੈਗਾਮ ਦਿੱਤਾ। ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2200 ਘੋੜ- ਸਵਾਰ ਰੱਖੇ ਸਨ।2 ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ:

ਸਤੋਗੁਣੀ ਸਬ ਰੀਤਿ ਗਹਾਈ।
ਸੰਗਤ ਕੋ ਮਾਲਾ ਪਕਰਾਈ॥. . .
ਜੇ ਕਬਹੂੰ ਚਲ ਜਾਤ ਸ਼ਿਕਾਰੇ॥
ਨਾਹਿ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰੈ ਕੋਊ।
ਫੜ ਲਿਆਇ ਰਖ ਛਾਡੈ ਸੋਊ॥3

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਹੈਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਅਧੀਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ(ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ) ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ 32 ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੀਬੀ ਰੂਪ ਕੁਇਰ ਨੇ ਲਿਖੀਆਂ।4 ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੋਥੀ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਆਦਿ ਨੇ ਵਾਚਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਪੋਥੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ (ਅਗਿਆਤ) ਦੁਆਰਾ ਪੋਥੀ ਨਾ ਵਾਚਣ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ (ਇੰਸਪੈਕਟਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਇਸ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਵਾਚਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦਾ ਇਕ ਉਤਾਰਾ ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਇਸ ਪੋਥੀ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਡਾ. ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭਾਟੀਆ ਨੇ ਕਈ ਹੋਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਾਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਵਰੀ, 1978 ਈ. ਵਿਚ ਖੁਦ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ।

ਕਰਤਾ

ਵਿਚਾਰਅਧੀਨ ਪੋਥੀ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਤਾ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੁਖਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਤਾ ਕੋਈ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁਰ-ਉਪਦੇਸ਼ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸੀ। ਬਣਤਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 38 ਸਾਖੀਆਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਇਹ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਹਨ। ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪੋਥੀ ਦੀ ਵਿਥਿਆ, ‘ਸਾਖੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ‘ਵਚਨ’ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ, ਗੁਰ-ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਛੇ ਸਰੋਤ, ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ, ਗ੍ਰੰਥ-ਕਰਤਾ ਤੇ ਸਮਾਂ, ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਹੈ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪੋਥੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਉਚਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਸਾਖੀ ਕਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 38 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ 3 ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 24 ਵਿਚ ‘ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਕੀ’ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀ ਨੰਬਰ 27 ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਾਮ ਦਰਜ ਹੈ।

ਰਚਨਾ-ਕਾਲ

‘ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਹੈਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਕੋਈ ਇਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 1552-1574 ਈ. ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਤ-ਮਰਯਾਦਾ ਸਬੰਧੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਮਿਥਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਾ

‘ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਹੈਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਪ੍ਰਮੱੁਖ ਵਿਸ਼ਾ ਗੁਰਮਤਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਗਤ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਝਲਕਾਰਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਸਾਖੀ ਕ੍ਰਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ: ਸੋਹਣਾ-ਕਸੋਹਣਾ; ਹੁਕਮ; ਲੋਭ; ਪ੍ਰਲੋਕ ਗਮਨ; ਸਬਦ ਗੁਰੂ; ਨਾਮ; ਗੁਰੂ- ਆਗਿਆ ਮੰਨਨਾ; ਭਲਾ ਮੰਗਣਾ; ਪਰ ਦਰਬ, ਜੂਆ, ਨਿੰਦਾ, ਮਾਸ, ਸ਼ਰਾਬ ਆਦਿ ਦੀ ਮਨਾਹੀ; ਭੁੱਲਣਹਾਰ ਸਿੱਖ; ਗੁਰੂ-ਪਰਤੀਤ; ਪਤਿਵਰਤਾ ਇਸਤਰੀ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਰਦਾਸ; ਹੁਕਮ ਮੰਨਣਾ; ਸੇਵਾ; ਗੁਰੂ-ਬਚਨ ਕਮਾਉਣਾ; ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਚਾ; ਅਥਿਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ; ਸੇਵਾ ਦਾ ਫਲ; ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ; ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ; ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰੀਖਿਆ; ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ : ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ, ਅੰਨ ਖਾਣਾ, ਸੌਣਾ, ਬਹੁਤਾ ਨਾ ਬੋਲਣਾ, ਝੂਠ ਨਾ ਬੋਲਣਾ, ਭੁਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ, ਗ੍ਰਹਿਸਤ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਆਪਾ ਨਾ ਜਣਾਉਣਾ ਆਦਿ; ਗੁਰਮੁਖਿ-ਮਨਮੁਖਿ; ਵੇਦ-ਬਾਣੀ ਤੇ ਭਗਤ-ਬਾਣੀ; ਰਾਗਬਧ ਕੀਰਤਨ; ਕੁਕਰਮ ਨਾ ਕਰਨੇ; ਸਿੱਖ ਦੇ ਕੰਮ ਅਚਿੰਤ ਸਵਾਰਣਹਾਰ; ਗੁਰੂ- ਦਰਸ਼ਨ; ਮਹਾਪੁਰਖ ਤੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨੀ; ਜਪੁ (ਜੀ) ਦਾ ਮਹਾਤਮ; ਆਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ; ਗੁਰੂ-ਘਰ ਜਾਣ ਦੇ ਨਿਯਮ; ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਭੇਦ; ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਅਰਦਾਸ; ਕਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਵਰਜਿਤ ਕਰਮ ਅਤੇ ਹੰਸ ਸੇਵਾ ਆਦਿ।

ਉਕਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਵੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਗੁਰੂ’, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਗੁਰੂ’ ਪ੍ਰਥਾਇ ਮਿਲਦੀ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਗੁਰੂ ਪਾਸਿ ਸਿਖ ਬੈਠੇ ਸੇ। ਗੁਰੂ ਦਯਾਲੁ ਹੋਇਆ॥ ਸਿਖ ਬੋਲਨਿ ਜੁ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਵਾਰੇ ਤੁਧੁ ਵਿਟਹੁ॥ ਫਿਰਿ ਗੁਰੂ ਬੋਲਿਆ ਹਉ ਵਾਰਿਆ ਤੁਸਾ ਵਿਟਹੁ॥ ਸਿਖਾ ਅਰਦਾਸਿ ਕੀਤੀ ਪਾਤਸਾਹਿ ਕਿ ਰਜਾਇ ਹੈ॥ ਇਉ ਆਖੀਦਾ ਹੈ॥ ਬਚਾ ਹਉ ਜੁ ਪਰਮੇਸਰ ਨੋ ਅਰਾਧਦਾ ਅਸਾ ਸੁ ਦੇਖ ਕੈ ਅਰਾਧਦਾ ਅਸਾ॥ ਮੇਰੈ ਅੰਦਰਿ ਪਰਤੀਤਿ ਆਈ ਹੈ। ਮਿਲਿ ਕੈ ਅਰਾਧਦਾ ਅਸਾ॥ ਪਰੁ ਤੁਸੀ ਬਿਨਾ ਡਿਠੇ ਬਿਨਾ ਮਿਲੇ ਬਿਨਾ ਪਰਤੀਤਿ ਆਈ ਗੁਰੂ ਨੋ ਪਰਮੇਸਰ ਕਰਿ ਕੈ ਪੂਜਦੇ ਅਸਹ॥ ਇਤੁ ਵਾਸਤੈ ਹਉ ਤੁਸਾ ਵਿਟਹੁ ਵਾਰਿਆ॥ ਜਿਨਾ ਦੈ ਅੰਦਰਿ ਏਹ ਪਰਤੀਤਿ ਆਈ ਹੈ॥12॥5

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ‘ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ’ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ :

ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਹੈ ਸੁਰਤਿ ਚੇਲਾ ਹੈ॥ ਜੁ ਸਬਦੈ ਨਉ ਮਿਲਿਆ॥ ਸੁ ਗੁਰੂ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮੇਸਰ ਨੋ ਮਿਲਿਆ॥ ਸੰਸਾਰੁ ਸਬਦੈ ਥਾ ਭੇਦੁ ਪਾਇਦਾ ਨਾਹੀ॥ ਜੇ ਕੋਈ ਸਬਦੈ ਥਾ ਭੇਦੁ ਲਹੈ॥ ਤਤਕਾਲੀ ਗੁਰੂ ਮਿਲੈ॥ ਪਰੁ ਸੰਸਾਰੁ ਸਬਦਉ ਘੁਥਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ॥ ਅਤੇ ਵਿਛੜਿ ਚੋਟਾ ਖਾਦਾ ਹੈ॥ ਜੇ ਕੋਈ ਸਬਦੈ ਨਾਲਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲਾਇ ਸਿ ਪਰਮੇਸਰੁ ਨਾਲਿ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲਾਏ॥ ਸਬਦੁ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਰਮੇਸਰੁ ਕੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਹੈ॥ ਪ੍ਰੀਤਿ ਲਾਇ ਕਰਿ ਅੰਬ੍ਰਿਤ (ਅੰਮ੍ਰਿਤ) ਪੀ ਅਘਾਵੈ॥ ਉਸਨੋ ਕਿਤੈ ਬੋਲੈ ਦੀ ਤਿਸਨਾ ਰਹੈ ਨਾਹੀ॥ ਉਸ ਪੁਰਖੈ ਨੋ ਸਭੁ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਕੀ ਸੋਝੀ ਹੋਏ ਆਵੈ॥ ਅਤੇ ਉਹ ਪਰਮੇਸਰ ਕੀ ਮੂਰਤਿ ਹੋਵੈ ਅਤੈ ਸੰਸਾਰੁ ਸਭੁ ਉਸੁ ਪੁਰਖੁ ਕਾ ਸੇਵਕੁ ਹੋਵੈ॥ ਜੇਤਾ ਪਰਮੇਸਰ ਕਾ ਪਰਤਾਪੁ ਤੇਤਾ ਉਸ ਪੁਰਖੁ ਕਾ॥35॥6

ਇਕ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਨਿਗੁਰੇ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

ਕਿਨੈ ਸਿਖਿ ਗੁਰੂ ਪੁਛਿਆ ਜੁ ਪਾਤਿਸਾਹ ਕੋਈ ਸਦੇਹੋ {ਸਣਦੇਹੀ} ਮੁਕਤਿ ਹੋਦਾ ਹੈ॥ ਫਿਰਿ ਗੁਰੂ ਬੋਲਿਆ ਜੁ ਬਚਾ ਨਾਮਦੇਉ ਸਦੇਹੋ ਮੁਕਤੁ ਹੋਆ॥ ਪਰਮੇਸਰ ਕੈ ਦੁਆਰੈ ਗਇਆ॥ ਅਗਹੁ ਭਗਤ ਬੋਲਿ ਉਠੇ ਕਿ ਆਉ ਨਾਮਦੇਉ ਨਿਗੁਰਾ॥ ਆਗੈ ਭਗਤਾ ਤੇ ਵਖਿ ਬਹਾਲੀਐ॥ ਤਾ ਨਾਮੇ ਭਗਤ ਪੁਛੇ ਜਿ ਮੈ ਵਿਚਿ ਕਿ ਗੁਨਾਹੁ ਹੈ॥ ਤਾ ਭਗਤ ਬੋਲੇ ਜਿ ਏਹ ਦੇਹੀ ਏਥੇ ਕੰਮਿ ਨਾਹੀ ਆਉਦੀ॥ ਤਾ ਨਾਮਾ ਅਰਦਾਸਿ ਕਰਿ ਕੈ ਫਿਰਿ ਆਇਆ॥ ਆਪਣਾ ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ {ਕਰਿ} ਕੈ ਫਿਰਿ ਸਮਾਣਾ॥6॥7

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਇਉਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :

ਜੇ ਕੋਈ ਸਿਖੁ ਪਉਣੁ ਅਸਥਿਰੁ ਰਖਿ ਕਰਿ {ਮਨੁ ਲਾਇ ਕਰਿ ਸੁਚੇਤ} ਜਪੁ ਪੜੈ ਨਿਰੰਚੋ॥ ਜੀਉ ਪੜਦਿਆ ਚਿਤੁ ਅਨਿਤ ਚਲਿ ਜਾਵੈ ਨਾਹੀ॥ ਅਤੈ ਆਦਿ ਅੰਤਿ ਤੀਕੁ ਪੜਦਿਆ ਮਨੁ ਹਜੂਰਿ ਰਹੈ॥ਤਾ ਓਸੁ ਪੁਰਖੁ ਨੋ ਸੰਸਾਰੁ ਸਵਧਾਨੁ ਜੈਕਾਰੁ ਕਰਦਾ ਪਿਛੈ ਲਗਾ ਫਿਰੈ॥ ਅਤੈ ਲਛਮੀ ਭੀ ਅਚਿੰਤੁ ਨਾਲੇ ਆਇ ਵੜੈ॥ ਅਤੇ ਸਮਾਧਿ ਕੈ ਵਿਖੈ ਗੁਪਤ ਜਿਤੜੈ ਹੈਨਿ ਤਿਤੜੈ ਡੰਡਉਤਿ ਉਸੁ ਪੁਰਖੁ ਨੋ ਕਰਨਿ॥ ਜਪ ਥੀ ਉਪਰਿ ਮੰਤ੍ਰ {ਕੋਈ} ਨਾਹੀ॥ ਸਿਰਿ ਮੰਤ੍ਰਾ ਕੈ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੁ ਹੈ॥ ਜੇ ਕੋਈ ਧਿਆਨੁ ਲਾਇ ਕਰੁ ਪਰ ਆਤਮੇ ਨਾਲ ਪੜੈ ਅਕੈ ਸੁਣੈ ਤਾ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੋ ਨਉਨਿਧੀ ਪਿਛੈ ਲਗੀਆ ਫਿਰਨਿ॥ ਪੋਹਿ ਕਿਛੁ ਸਕੈ ਨਾਹੀ॥32॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਖੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਰਾਗਾਤਮਕ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਸਬੰਧੀ ਉੱਚਰੇ ਵਾਕ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਇਕ ਸਾਖੀ ਇਉਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ :

ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਰਜਨਿ ਆਖਿਆ ਸਬਦੁ ਰਾਗਿ ਪਾਇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ॥ ਰਾਗਿ ਪਾਇ ਗਾਵੀਐ ਤਾ ਮਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਹੋਇਆ॥ ਆਤਮੈ ਟੰਤਰਿ ਭੇਦੈ॥ ਅਤੇ ਜੇ ਬਿਨਾ ਰਾਗ {ਭੋਲੈ ਭਾਏ ਗਾਵੀਐ ਤਾ ਭੀ (ਮਹਾ) ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ} ਅਤੈ ਜੇ ਮਧਮ ਰਾਗਿ ਗਾਵੀਐ ਤਾ ਭੀ ਮਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ॥ ਪਰੁ ਰਾਗਿ {ਜਾਣ ਨੋ} {ਅਜਾਣ ਨੋ} ਭੀ ਭੇਦਦਾ ਹੈ॥ ਅਤੇ ਬਿਨਾ ਰਾਗ ਅਜਾਣ ਨੋ ਨਾਹੀ ਭੇਦਦਾ॥ ਪਰੁ ਸੁਣੇ ਤੇ ਸਭਨਾ ਨੋ ਫਲੁ ਦੇਦਾ ਹੈ॥8

ਸਾਰ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸ੍ਰੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁਹੈਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਨਾਮੀ ਸਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸੁਖੈਨ ਵਿਆਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।