ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਵਿਵਧ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਹਰੀ ਦਾ ਜਸ’ ਹਥਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਲਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।1 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਤਕ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉਕਤ ਬਚਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿਤਾ।2 ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਅਰੰਭ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਖਰ ਦੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਕਾਰ ਲਿਖ ਕੇ ਮਿਟਾਏ ਜਾਂ ਵਿਗਾੜੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੜਾ ਸੰਕਲਪ/ਭਾਵ/ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।3 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪੰਜ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ‘ਧੰਨੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੈ: ਕਾਗਜ਼, ਕਲਮ, ਸਿਆਹੀ, ਦਵਾਤ ਤੇ ਲਿਖਾਰੀ।4

ਹਥਲੇ ਪਰਚੇ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ। ਅਨਿਕ-ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ‘ਹਰਿਜਸੁ’ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਸੰਭਵ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਇਸ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਰੁਚੀਆਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ,ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਸੇਵਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਜ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਅਣਗਹਿਲੀ, ਵਪਾਰਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੁਝਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਸੰਖਿਪਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਪਰਚੇ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ- ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਹੱਥ- ਲਿਖਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਈਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਢੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਭਾਗ, ਸੇਵਾ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਹੋ ਰਹੀ ‘ਅਣਗਹਿਲੀ’ ਤੇ ‘ਵਾਪਾਰ’ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਹੱਥ-ਲਿਖਤ: ਅਰਥ- ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿੱਦਿਆ ਉਹ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁਖ ਆਪਣੇ ਮਨੋਭਾਵ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤਜ਼ਰਬੇ ਅੱਖਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿਖ ਕੇ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਖਰੜਾ, ਮਸੌਦਾ, ਪਾਂਡੂ ਲਿਪੀ ਜਾਂ ਮੈਨੂਸਕਰਿਪਟ (Manuscript) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।5 ਮਸੌਦਾ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ‘ਸਾਦ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾਅਰਥ ਹੈ ਕਾਲਾ ਕਰਨਾ। ਪਾਂਡੂ ਲਿਪੀ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ ਪੱਤੇ ਉਤੇ ਲਿਖੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਬਦਲਣ ’ਤੇ ਇਹੋ ਸ਼ਬਦ ਖਰੜੇ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਿਆ। ਮੈਨੂਸਕਰਿਪਟ (Manuscript) ਦਾ ਅੱਖਰੀ ਅਰਥ ਹੱਥਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੂਲ ਲਾਤੀਨੀ ਪਦ ਹੈ। ਹੱਥੀਂ ਲਿਖੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ‘ਮਖਤੂਤਾ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਾਮਿਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਥ- ਲਿਖਤ ਨੂੰ ‘ਓਲੇ’ ਜਾਂ ‘ਚੁਵੜੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਪੱਥਰ ਛਾਪੇ (Lithography) ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।‘ਹਥੱ -ਲਿਖਤ’ ਤੋਂ ਭਾਵ, ਇਸ ‘ਸੰਗਿਆ’ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ‘ਵਸਤੂ ਤਤ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਫੇਰ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਲਿਪੀ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।6

ਹੱਥ-ਲਿਖਤ: ਲਿਖਣ-ਵਿਧੀ-- ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਲਿਖਣ-ਵਿਧੀ ਸੰਜੋਗਾਤਮਕ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰ ਰੇਖਾਵਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਲਿਖਣ-ਢੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵਿਧੀ ਕੇਵਲ ਪੋਥੀ/ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ ਵੀ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ: ਪਿਛੋਕੜ-- ਛਾਪੇ-ਖਾਨੇ (ਪ੍ਰੈਸ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਭੋਜ ਪਤਰ (Birch-leaves), ਤਾੜ-ਪੱਤਰ (Palm-leaves) ਕੁਆਰ-ਗੰਦਲ (Aloe tree Bark or Kumbhi-Bark) ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਂਭੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਉੱਨਤਸ਼ੀਲ ਕੌਮਾਂ/ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਕੋਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਅਮੁਲ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਜੇਕਰ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਅਮੁਲਕ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੱਥ- ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਈ ਡੇਰਿਆਂ, ਘਰਾਂ, ਅਕਾਦਮਿਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ‘ਅਣਗੌਲਿਆ’ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਰਹਿਤਨਾਮੇ, ਬੰਸਾਵਲੀਆਂ, ਚਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਆਦਿ ਲਿਖਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਭੰਡਾਰ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅਜੇਹਾ ਭੰਡਾਰ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ ਜੇਹਾ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਲਿਖਤੀ ਡਾਇਰੀਆਂ, ਰੋਜ਼ਨਾਮਚੇ, ਦੁਕਾਨਦਾਰਾਂ ਦੇ ਲੇਖੇ-ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਬਹੀਆਂ- ਚੁਪੱਤੀਆਂ, ਸਾਂਸੀਆਂ, ਭੱਟਾਂ-ਡੂਮਾਂ-ਭਿਰਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੰਦਾ-ਉਸਤਤੀਆਂ, ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ, ਵਾਰਾਂ-ਭੇੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ, ਬਾਤਾਂ, ਘਰੋਗੀ ਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ/ਰੀਤਾਂ ਦੇ ਲੇਖੇ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੇ ਪਟੇ, ਸਾਧਾਂ-ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ

ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਤੇ ਪਰਚੀਆਂ, ਪਿੰਡਾਂ ਜਾਂ ਪੱਤਆਂ, ਠੁਲਿਆਂ, ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ, ਇਕੱਠਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਫੁਟਕਲ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤਾਂ... ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਦੁਰਲੱਭ ਤਥਾਂ ਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਲੁਕਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਜੋਗ ਤਿੱਥਾਂ-ਤਾਰੀਖਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਈਆਂ-ਅਣਹੋਈਆਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਸਾਂਭੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਵੀਆਂ/ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨਾਂ ਤੇ ਜੰਮਣ-ਮਰਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅੰਕਤ ਹਨ।”7

ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ: ਦਸ਼ਾ-- ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕ ਮਿਹਨਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਮੁਗਲ ਰਾਜਿਆਂ: ਸਿਕੰਦਰ, ਤੈਮੂਰ, ਮੁਹੰਮਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਅਤੇ ਬਾਬਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੁੱਟਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਐਨੇ ਹਮਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ/ਸਿਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ-ਮਾਲ ਦਾ ਖਤਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਲਾਸ਼ੀਆਂ ਕਰ-ਕਰ ਕੇ ਪੋਥੀਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾੜੇ ਜਾਂ ਡੋਬੇ ਗਏ।8 ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾਦਰਸ਼ਾਹ, ਅਬਦਾਲੀ ਆਦਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਹੱਥ- ਲਿਖਤ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦਾ ਐਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਛਡਣ ਲੱਗਿਆਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਬੇ- ਹਿਸਾਬ ਹਥ-ਲਿਖਿਤ ਖਜ਼ਾਨਾ ਸਰਸਾ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹਿਆ।’ 1947 ਈ. ਵੇਲੇ ਚੱਲੀ ਫਿਰਕੂ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਕਿੰਨਾ ਸਾਹਿਤ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ?, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਭੰਡਾਰ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ 1947 ਵੇਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ।9 ਡਾ. ਹਿੰਮਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 7000 ਤੋਂ ਵਧ ਦੁਰਲੱਭ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਦੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਦਾਸਤਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।10 ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮੁਖ ਨੇ 40 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਦੁਰਲੱਭ ਖਰੜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਅਖਬਾਰਾਂ ਨਾਲ 1947 ਵੇਲੇ ਕੀ ਬਣਿਆ?, ਦਾ ਹਾਲ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘History of Punjab’ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ‘ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਸੁਮੇਰ ਸਿੰਘ ਪਟਨੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਖਰੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਬੁਰੇ ਹਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ ਹਰੇਕ ਸੁਹਿਰਦ ਵਿਦਵਾਨ ਵਾਕਿਫ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਅਨਪੜ੍ਹ ਮਾਈਆਂ ਦੁਆਰਾ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਪਏ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਭਿਉਂ-ਭਿਉਂ ‘ਬੋਹੀਏ’ ਬਨਾਉਣ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ।11 ‘ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ’ (1984 ਈ.) ਵੇਲੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਤਬਾਹੀ (ਤੱਤਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਲੁੱਟ) ਸਿੱਖ-ਕੌਮ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਅਨਮੋਲ ਹੱਥ- ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਮੀਹਾਂ, ਹਨੇਰੀਆਂ, ਸਿਉਂਕ, ਰੱਦੀ ਆਦਿ ਤੇ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਸਦਕਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ?, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਨਹੀਂ।

ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ: ਦਿਸ਼ਾ-- ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਪ੍ਰਥਾਇ ਕਿਹੜੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਖਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?, ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:

ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ: ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ-- ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੇ ਮਦੇ-ਨਜ਼ਰ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲਾ ਕਦਮ ਖਰੜਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਭਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ/ਜਿਲਦਬੰਦੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਵਿਿਗਆਨ (Library Science) ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਕ-ਬਿਉਰਾ (Accession number) ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ
ਹੈ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ।12 ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।13 ਅਜਿਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸੂਚੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਡਾ. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਦiਆਰਥੀ ਨੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।14

ਦੂਜੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੁਝ ਜਤਨ ਹੋਣੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ: ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋਕਾਪੀ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ ; ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਅਧੀਨ ਪਏ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ-ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ/ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ; ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ; ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਬਣੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਵਿਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਢੰਗ:ਡਿਜ਼ੀਟਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ (ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ)-- ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਈਜ਼ਾਦ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ-ਲਿਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਦਵਾਈ ਪਾਉਣੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤਕ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਰਸਾਇਣਿਕ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅੱਗ-ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ ਰਹਿਣ, ਵਧੀਆ ਮੋਮਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਂਭਣਾ, ਵਾਤਾਨਕੂਲ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ, ਜਿਲਦਬੰਦੀ ਆਦਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਬੜੇ ਉੱਤਮ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਸਮੱਸਿਆ ‘ਹਥ-ਲਿਖਿਤਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ’ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਢੰਗ ਹੈ ਕਿ ਹਥ-ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਕੰਪਊਟਰੀਕਰਨ, ਭਾਵ ਇਸ ਦੀ Digitization ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਹਥ-ਲਿਖਿਤ ਸਾਹਿਤ ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਲਈ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਅਤਿ-ਸੁਖਾਲਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ/ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਧਨ ਤੇ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਬਚੇਗਾ ਹੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਖਜ਼ਾਨਾ ਨਿੱਜੀ ਮਲਕੀਅਤ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਹਾਲੇ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸਥਾਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਂਭਣ ਦੇ ਨਾ ਤਾਂ ਢੰਗ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਲਹਿਰ ਹੀ ਬਣ ਸਕੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ-ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਕੁਝ-ਕੁ ਜਾਗਰੁਕਤਾ ਆਈ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇ-ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਇਹ ‘ਅਮੋਲਕ ਰਤਨ’ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।

ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ: ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ-- ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣਾ ਕਿਸੇ ਇਕੱਲੇ-ਦੁਕੱਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਨਿੱਜੀ ਪਹੁੰਚ ਸੰਭਵ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਐਨਾ ਸਰਮਾਇਆ/ਸਾਧਨ ਹਨ।ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਬਕਾਇਦਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ/ਸੰਸਥਾਈ ਯਤਨ ਹੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਾਰਥਕ ਜਤਨ ਕਈ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰੈਫਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਖਜਾਨੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਡੀਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਦੁਰਲੱਭ ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ Digitization (ਕੰਪਿਊਟਰੀਕਰਨ) ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਅਤਿ ਆਧੁਨਿਕ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਫਿਊਮੀਗੇਸ਼ਨ ਚੈਂਬਰ ਅਤੇ ਓਪਟੀਮਾਈਜਰ ਵੀ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਨਾਗਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਨੀ ਸਭਾ (ਕਾਂਸ਼ੀ/ਬਨਾਰਸ)-- ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭਾ ਕਈ ਡੇਰਿਆਂ/ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕੁਝ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਪਾਸੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਵੇਰਵਾ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਨਾਗਰੀ ਪ੍ਰਚਾਰਨੀ ਸਭਾ ਦੀ ਸਲਾਨਾ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਉੱਦਮ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਖ ਡੀਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਡੀਜੀਟਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ15 ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਕਈ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਬਿਰਧ ਸਰੂਪਾਂ ਦੇ ਸਸਕਾਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਜ਼ਾਨਾ ਵੀ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋ੍ਰਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਦਮ ਸਦਕਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਅਗੀੰ ਠਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਉੱਦਮਾਂ ਦੀ ਲੜੋ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਵਧੱ ਤੋ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸਰਮਾਏ ਨੂੰ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਕ ਵਡਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਉਤਰਾਖੰਡ ਰਾਜ ਦੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇੜੇ ਇਕ ਪਿੰਡ (ਸਹਿਸਪੁਰ) ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੀ ਮਹੱਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਲਿਆ ਕੇ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਇਹ ਅਮਲੁਕ ਭੰਡਾਰ ਪਿਛੱਲੇ ਲੱਗਭਗ 40 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਾਰਥਕ ਉਪਰਾਲਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸਾਰ-- ਸਾਰੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਹੱਥ- ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਖਤਮ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ/ਵਿਰਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੁਕ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਹੁਣ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਦਿਖਾਈਏ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਗੀਆਂ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਹਰਿਜਸੁ ਲਿਖਹਿ ਬੇਅੰਤ ਸੋਹਹਿ ਸੇ ਹਥਾ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਨਾ 709. ਹਰਿਜਸੁ ਲਿਖਹਿ ਲਾਇ ਭਾਵਨੀ ਸੇ ਹਸਤ ਪਵਿਤਾ॥ ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 322.
2. ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਸਿਖਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਨ: ਸੀਹਾਂ ਛੀਬਾ, ਹਸੂ ਲੁਹਾਰ, ਮਨਸੁਖ, ਹਰਬੰਸ ਤਪਾ, ਸੈਦੋ ਘੇਹੋ, ਆਦਿ।
3. ਏ ਅਖਰ ਖਿਿਰ ਜਾਹਿਗੇ ਓਇ ਅਖਰ ਇਨ ਮਹਿ ਨਾਹਿ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340.
4. ਧੰਨੁ ਸੁ ਕਾਗਦੁ ਕਲਮ ਧੰਨੁ ਧੰਨੁ ਭਾਂਡਾ ਧੰਨੁ ਮਸੁ॥ ਧੰਨ ਲੇਖਾਰੀ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨਿ ਨਾਮ ਲਿਖਾਇਆ ਸਚੁ॥ ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 1291.
5. ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਇਕੋ ਅਰਥ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ।
6. ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਿਿਦਆਰਥੀ (ਡਾ.), ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਖੋਜ: ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੇ ਸੇਧ, (ਸੰਪਾ.) ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2011, ਪੰਨਾ 122.
7. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਡਾ.), ‘ਹਥ-ਲਿਖਤ ਸਾਹਿਤ ਸੰਪਾਦਨ ਵਿਧੀ: ਸੰਖਿਪਤ ਪਰਿਚਯ’, ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ (ਹੱਥ- ਲਿਖਤ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ), ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1994 (ਅੰਕ 39), ਪੰਨਾ 82.
8. ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ (ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ ), ਪੰਨਾ 8.
9. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ 2.
10. ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, 1979, ਪੰਨਾ 66.
11. ਵੇਖੋ: Punjab History Conference Proceedings, 35- Session, Punjabi University, Patiala, March 6-8, 2003, p. 46.
12. ਵੇਖੋ: ਪੰਜਾਬੀ ਹਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ।; ਸਾਡਾ ਹਥ-ਲਿਖਤ ਵਿਰਸਾ,
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।
13. ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਵੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਪਈਆਂ ਹਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਕਾਈਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਨਿੱਜੀ ਸਰਵੇਖਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਕਾਈਆਂ ਦੇ ਨੋਟਸ ਲਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੋਲ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
14. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ (ਸੰਪਾ.), ਖੋਜ ਪਤ੍ਰਿਕਾ : ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੈਦ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅੰਕ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਸਤੰਬਰ- 1981 (ਅੰਕ 18), ਪੰਨਾ 125.
15. ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੈਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਵੇਖੋ:Ko: www. punjabdigitallibrary ;www.sikhdigitallibrary