ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਰਹਿਤ ਆਦਿ ਦੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ-ਮੁੱਢਲੇ ਤੇ ਗੌਣ। ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਬਿਤ ਸ੍ਵਯੇ) ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਗੌਣ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ 17ਵੀਂ- 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੰ੍ਰਥ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰ-ਬਿਲਾਸ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਗੁਰ-ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਆਦਿ।

ਗੌਣ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ-ਲੜੀ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ’ ਸਾਹਿਤ ਹੈ। ‘ਰਹਿਤਨਾਮਾ’ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਰੂੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਜਾਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਹਿਤਨਾਮਾ- ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨਿੱਤ ਦੇ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਤਰਬੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਖਾਲਸਾ ਸਿਰਜਣ ਉਪਰੰਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਗਈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਬਧ ਕਰਨ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਮੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਹਨ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਜੀ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਸ੍ਰੀ ਸਰਬ ਲੋਹ ਗ੍ਰੰਥ, ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ, ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ, ਪ੍ਰਸ਼ਨੋਤਰ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦਾ, ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਦਯਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਕੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ, ਰਤਨਮਾਲ (ਸੌ ਸਾਖੀ), ਵਾਜਿਬੁਲ ਅਰਜ਼, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10, ਮੁਕਤਿਨਾਮਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਸੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ, ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰ ਪਦ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਵਿਮਲ ਬਿਬੇਕ ਵਾਰਿਧ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਤਕ।

ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਉਕਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਡਾ ਸਰੋਕਾਰ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ’ ਨਾਲ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ’ ਇਕ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ : ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸੁਮਾਰਗ। ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ - ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਪੰਥ। ‘ਸ’ ਅਗੇਤਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਜਾਂ ਸੁਹਾਵਨਾ ਰਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ‘ਪੇ੍ਰਮ’ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਈ ਖਾਲਸਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਰਹਿਤ’ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਇਉਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ : ਸਿੱਖੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜ਼ਮਾ The Beautiful way of Love ਕੀਤਾ ਹੈ।1

ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਮਾਰਗ, ਭਾਵ ਰਸਤੇ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ-ਕਰਤਾ ਕਿਉਂਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਹੈ, ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਵਾਕਫ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸਾਧਨ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

ਸਾਚੁ ਕਹੌ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਓ॥2

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰ੍ਰੇਮ ਤਾਂ ਹੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਬਾਣੀ/ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਰੱਖੇ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਨਾਲ ਚਕੋਰ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹੈ; ਦੀਪਕ ਨਾਲ ਪਤੰਗੇ ਦਾ; ਲੋਭੀ ਦਾ ਮਾਲ ਨਾਲ; ਭੁੱਖ ਦਾ ਸਵਾਦ ਨਾਲ; ਕੀੜੀਆਂ ਦਾ ਦਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਚੁੰਬਕ ਦਾ ਲੋਹੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ‘ਚਰਨ ਕੰਵਲ’, ‘ਦਰਸ਼ਨ’ ਅਤੇ ‘ਨਾਮ’ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਵਾਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਸੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ‘ਰਹਿਤਨਾਮੇ’ ਦਾ ਵਾਰਤਕ ਰੂਪ ਹੈ।3 ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1953 ਈ. ਵਿਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸ਼ਬਦ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਪਰਚੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਤੀਜੀ ਛਾਪ (2000 ਈ.) ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਨਿਊ ਬੁੱਕ ਕੰਪਨੀ, ਜਲੰਧਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪਰਚੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਦੀ ਪਿਠ-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਮਕਰਨ, ਕਰਤਾ, ਰਚਨਾਕਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਆਦਿ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ :

ਨਾਮਕਰਨ

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗ੍ਰੰਥ-ਕਰਤਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਹਜ ਜੋਗ’ ਵੀ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ‘ਸਹਜ ਜੋਗ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਰਤਾ ਇਸ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਹ ‘ਨਾਮ’ ਅਥਵਾ ‘ਏਕ ਨਾਮ’ ਵਜੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ।4 ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ‘ਮਸਤ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲ (ਭਾਣੇ) ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਭਉ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪਦਾ।

‘ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ‘ਪਰਮ ਮਾਰਗ’ ਵੀ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਮਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਖਸਟਮ ਬਚਨ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਨੇ ਉਕਤ ਨਾਮ, ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਇਉਂ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਇਤਿ ਸ੍ਰੀ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਗਿਰੰਥੇ ਅਧਿਆਇ ਦਸਮੋ॥
‘ਸਹਜ ਜੋਗ’ ਨਾਮ ਸਮਾਪਤੰ ਸੰਪੂਰਣੰ ਸੁਭੰਗ ਭੁਯਾਤ॥...5

ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਮਨੱੁਖ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪੜ੍ਹਣ ਜਾਂ ਸੁਨਾਉਣ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕੇਵਲ ਉੱਥੇ ਸੁਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਸੁਣੇ। ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੀਤ ਉਪਜਾਵੇ। ਹਰੇਕ ਕੋਲ ਨਾ ਸੁਨਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੰਕਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਬੇਮੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।6

ਰਚਨਾਕਾਰ

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕਰਤੇ ਬਾਰੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਖਰੜਿਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਮੁਖਵਾਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10’ ਲਿਖਿਆ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ‘ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ’ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ :

ਅਥ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਗ੍ਰੰਥ ਲਖਯਤੇ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10॥
ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਆਗਿਆ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲਪੁਰਖ ਜੀ ਕੀ ਸਿਉ 7

ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੇ ‘ਪਾਠ’ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਪਸ਼ਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ :-

ਸਹੰਸ ਬਾਤ ਕੀ ਇਹ ਏਕੁ ਹੀ ਬਾਤ ਹੈ ਜੋ ਬਿਰਦੁ ਜਾਨ ਕੈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਹੀ ਹੈ। ਤਬ ਬਿਰਦੁ ਜਾਨ ਕੈ ਦਸ ਜਾਮੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਤਿਗੁਰੁ ਪੈਧੇ ਸੇ; ਜੋ ਇਨ ਜੀਆ ਕੀ ਪਾਰਗਿਰਾਮੀ ਹੋਵੈ।

ਰਚਨਾ-ਕਾਲ

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਕ ਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ ਪਿਛਲੇਰਾ ਮੁਗ਼ਲ-ਕਾਲ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਦੱਸਿਆ ਹੈ।9 ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਲ (1799-1839) ਦੀ ਹੈ।10 ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਸਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਸ.ਸ. ਕੋਹਲੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1700-35 ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ। ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ 1765 ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਨੂੰ ਅਗਿਆਤ ਮੰਨ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੰਮਤ ਸਤਾਰਾਂ ਸੌ ਪੈਂਹਠ ਤੋਂ ਅਠਾਰਾਂ ਸੌ ਸੋਲਾ ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1708-59 ਈ.) ਦੱਸਿਆ ਹੈ,11 ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਨਾਭਾ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਕਾਲ 1880-85 ਬਿ. ਮੰਨਿਆ ਹੈ।12 ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਡਾ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਕਾਲ ਕਿਹਾ ਹੈ,13 ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ’ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਪੋਥੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਦੀ ਰਚਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਗੱਲ ਯਕੀਨਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੋਈ।

ਬਣਤਰ

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਦੇ ਕੁੱਲ ਦਸ ਅਧਿਆਇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਧਿਆਉ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਅਧਿਆਇ ਅੱਗੋਂ ਕਈ ‘ਬਚਨਾਂ’ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 92 ਹੈ। ਹਰੇਕ ‘ਬਚਨ’ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਕਰਨ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ : ਨਿਤ ਕ੍ਰਿਆ (ਰਹਿਤ); ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਦੀ ਬਿਧਿ; ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਧਿ; ਜਨਮ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਮਿਰਤਕ ਸੰਸਕਾਰ; ਸੰਜੋਗ (ਵਿਆਹ) ਕੀ ਬਿਧਿ; ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ; ਲੰਗਰ ਬਾਰੇ ਨਿਯਮ; ਘਰ ਬਾਰੇ; ਕਿਰਤ; ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਬਿਧਿ; ਖਾਲਸਾ-ਰਾਜ ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਦਿ।

ਉਕਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਦਸ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:-

ਧਿਆਉ ਪਹਿਲਾ : ਉਪਦੇਸ਼ ਬੰਦਗੀ ਸਿਮਰਨ ਕੀ ਰਹਿਤ
ਧਿਆਉ ਦੁਤੀਆ : ਨਾਮ ਦਾਨ ਸਿੱਖੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਜੀ ਦਾ ਧਿਆਉ ਤ੍ਰਿਤੀਆ : ਜਨਮ ਕਾ
ਧਿਆਉ ਚਤੁਰਥ : ਸੰਜੋਗ ਬਿਆਹ ਕਾ
ਧਿਆਉ ਪੰਜਵਾਂ : ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਖਾਣੇ ਕੀ ਬਿਧਿ-ਜੁਗਤਿ ਰਹਿਤ ਦਾ ਧਿਆਉ ਛਟਵਾਂ : ਦੇਹੀ ਦੀ ਰਹਿਤ ਕ੍ਰਿਤ ਦਾ
ਧਿਆਉ ਸਤਵਾਂ : ਜੁਗਤਿ ਕ੍ਰਿਆ ਚਲਨੇ ਮ੍ਰਿਤ ਲੋਕ ਤੇ ਧਿਆਉ ਅਠਵਾਂ : ਰਾਮ ਲਛਣ ਮਾਰਗ ਕਾ
ਧਿਆਉ ਨਉਵਾਂ : ਨਿਆਉਕਰਣ ਪ੍ਰਜਾ ਕੇ ਨਮਿਤ ਧਿਆਉ ਦਸਮੋ : ਸਹਜ ਜੋਗ ਮਾਰਗ ਕਾ

ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ‘ਰਹਿਤ’ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ‘ਰਹਿਤ’ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤਕ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੜਾਵਾਂ ਸਬੰਧੀ ‘ਰਹਿਤ’ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਕਰਤਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਵਾਰਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਉੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ‘ਬਾਣੀ’ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ-ਕਰਤਾ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ‘ਬਾਣੀ’ ਦੀ ਓਟ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰਕ ਰਹਿਤ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਫੋਕਟ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰਹਿਤ

‘ਰਹਿਤ' ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਰਹਿਣਾ' ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ। ਰਹਿਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰੇਕ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹਿਤ ਦਾ ਸਬੰਧ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਉਹ ਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੀ ਰਹਿਣੀ, ਬਹਿਣੀ, ਕਹਿਣੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾ ਲਵੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਉਪਦੇਸੁ ਜਿ ਦਿਤਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੋ ਸੁਣਿਆ ਸਿਖੀ ਕੰਨੇ॥
ਜਿਨ ਸਤਿਗੁਰ ਕਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਿਆ ਤਿਨ ਚੜੀ ਚਵਗਣਿ ਵੰਨੇ॥
ਇਹ ਚਾਲ ਨਿਰਾਲੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਗੁਰ ਦੀਖਿਆ ਸੁਣਿ ਮਨੁ ਭਿੰਨੇ॥14

ਰਹਿਤ, ਇਕ ਨਿਯਮਬੱਧ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਜੀਵ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ, ਭਾਵ ਘਟਦੇ-ਘਟਦੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੇ :

ਰਹਤ ਰਹਤ ਰਹਿ ਜਾਹਿ ਬਿਕਾਰਾ॥
ਗੁਰ ਪੂਰੇ ਕੈ ਸਬਦਿ ਅਪਾਰਾ॥...15

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਦਾ ਅਰੰਭ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਭਲਾ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ, ਨਾਮ ਜਪਣ, ਵੰਡ ਛਕਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ :

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥16

ਅਥਵਾ :

ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥17

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ, ਭਾਵ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ : ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਤੇ ਪੰਥਕ। ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰਹਿਣੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਰਹਿਤ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਰਹਿਣੀ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਬਾਹਰੀ ਕਿਰਿਆ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਜਥੇਬੰਦਕ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਹੈ। ਰਹਿਤ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਹਨ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਤੋਂ ਹੀਨੀ ਬਾਹਰੀ ਰਹਿਤ ਕੇਵਲ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਜਜ਼ਬੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ‘ਉਪਦੇਸ ਬੰਦਗੀ ਸਿਮਰਨ ਕੀ ਰਹਿਤ ਕਾ ਚਲਿਆ’ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਜਿੱਥੇ ਬਾਹਰਲੀ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਬਾਹਰੀ ਰਹਿਤ ‘ਵਾੜ’ ਦੀ ਨਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਹਿਤ ਰੱਖਣ ਸਦਕਾ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ ‘ਰਤਨ-ਜਵਾਹਰ- ਮਾਣਿਕ’ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਜੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਜਾਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਣਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੰਥ ਪ੍ਰਚੁਰ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਕੁਬੁਧੀ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਬੁਧਿ ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ ਕੀਤਾ।18 ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਰਬਤ ਖਲਕਤ ਦਾ ਖਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ:

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਚ ... ਹੇ ਪੁਤਰ! ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਮੈਂ ਅਪਨੇ ਰੂਪ ਤੇ ਸਾਜਿ ਸਵਾਰਿ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ!... ਕਿਉਂ ਜੋ ਪੰਥ ਮੈਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ... ਅਰੁ ਮੈਂ ਜੋ ਹੌਂ ਪਰਮ ਪੁਰਖੁ, ਸੋ ਸਭ ਘਟਿ ਬਿਖੈ ਬਿਆਪਿ ਰਹਿਆ ਹੋਂ।19

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ‘ਗੁਰੂ’ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਕਰਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਥਮ ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਮੁਢ ਵਿਚ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਉਪਮਾ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਸ ਜਾਮਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ‘ਸਬਦ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੁਬੁਧਿ ਦੂਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਕਰਤਾਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਕਾਰਨ ‘ਸਬਦੁ’ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ।20 ਦੰਭੀ ਦੇਹਧਾਰੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਰਤਾ ਸਚੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਕਈ ਮਲੇਛ ਪੰਥ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਲੇਛ ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।21 ਕਰਤਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵੀ ਸਜਣ ‘ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ’ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆਵੇਗਾ, ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਰਹੇਗਾ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਲਿਜੁਗ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਵੇਗਾ :

. . .ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਪੰਥ ਵਿਖੇ ਆਵੈਗਾ ਸੋ ਅਪਨੇ ਧਰਮ ਬਿਖੈ ਰਹੈਗਾ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਲਿਜੁਗ ਗਿਰਾਸ ਲਏਗਾ।22

ਪ੍ਰੇਮ ਸੁਮਾਰਗ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਪਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਹਿਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਹਿਤ ਦੇ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਰਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਮੰਨੇਗਾ, ਸੁਣੇਗਾ, ਕਮਾਵੇਗਾ, ਉਸ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋਵੇਗਾ :

ਤਿਨ ਹੀ ਕੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਇਹ ਗਿਰੰਥ-ਰਹਿਤਾਂ ਚਲਣਾਂ ਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਮੰਨੇ ਤੇ ਉਧਾਰ ਹੋਇਗਾ ਅਰੁ ਸੁਖਾਲਾ ਹੀ ਰਹੈਗਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਮੰਨੇਗਾ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖੁ ਕੀ ਆਗਿਆ ਸੋ ਦਾਨ ਇਨਾਂ ਜੀਆਂ ਨੋ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਮੰਨੈਗਾ, ਸੁਣੈਗਾ, ਕਮਾਵੈਗਾ, ਸੋ ਉਧਰੈਗਾ।23