ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ‘ਸਬਦ ਨੂੰ ‘ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ‘ਸਬਦ’ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਕੇ ਸੰਸਥਾਈ ਰੂਪ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ‘ਸਬਦ’ ਦੀ ‘ਗੁਰੂ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਨਾ (ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ) ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ‘ਸਬਦ’ ਦੇ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਜੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਖ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ‘ਸਬਦ' ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਦੇ ਅਮਲੀ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ।

ਵਿਆਕਰਨ ਅਨੁਸਾਰ “ਸਬਦ’ ਸਾਰਥਕ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੋਸ਼ਗਤ ਅਰਥ ਧੁਨੀ/ਆਵਾਜ਼ ਹਨ। ‘ਸਬਦ' ਦੇ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ: ਵਰਣਾਤਮਕ ਅਤੇ ਧੁਨਿਆਤਮਕ। ਵਰਣਾਤਮਕ ਸਬਦ ਬੋਲਣ-ਇੰਦਰੀ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢੋਲ, ਤਾੜੀ, ਛੈਣੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਬਦ ਧੁਨਿਆਤਮਿਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਬਦ’ ਦੇ ਅਰਥ ਧੁਨੀ, ਆਵਾਜ਼, ਸੁਰ, ਪਦ, ਲਫਜ਼, ਗੁਫਤਗੂ, ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼, ਬ੍ਰਹਮ/ਕਰਤਾਰ, ਧਰਮ, ਮਜ਼ਹਬ, ਪੈਗਾਮ ਅਤੇ ਸੁਨੇਹਾ ਆਦਿ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸਬਦ ਨੂੰ ਸਬਦੁ (ਆਵਾਜ਼, ਉਪਦੇਸ਼, ਧਰਮ), ਸਬਦਾਹ, ਸਬਦਿ (ਸਬਦ ਦੁਆਰਾ), ਸਬਦੀ (ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ, ਅਭਿਆਸੀ), ਸਬਦੇ/ਸਬਦੈ, ਸਬਦੋ/ਸਬਦੌ ਅਤੇ ਸਬਦੰ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਬਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜੋ ਹਰੀ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਬਦ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਹਜਮਈ ਸਤੱਰ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਵਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸਤੱਰ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਸਤੱਰ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਰਤਿ, ਮਤਿ, ਬੁਧਿ ਤੇ ਸੁਧਿ ਦੀ ਘਾੜਤ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਬਦ ਤਿੰਨ ਪਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ : 1. ਸਬਦ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। 2. ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਰਮਾਤਮ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੋਤਿ ਪਸਾਰਦਾ ਹੈ। 3. ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ 1604 ਈ. ਵਿਚ ‘ਆਦਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ, ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਵੱਖ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਅਵਤ੍ਰਿਤ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 7 ਅਕਤੂਬਰ, 1708 ਈ. ਨੂੰ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ ਥਾਪ ਕੇ ਗੁਰਿਆਈ ਬਖਸ਼ੀ।

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ‘ਸਕਲ ਪਦਾਰਥ’ ਦੀ ਦਾਤੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੋ-ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਜੈਸੇ ਤਉ ਸਕਲ ਨਿਧਿ ਪੂਰਨ ਸਮੁੰਦ੍ਰ ਬਿਖੈ ਹੰਸ ਮਰਜੀਵਾ ਨਿਹਚੈ ਪ੍ਰਸਾਦੁ ਪਾਵਈ॥...
ਤੈਸੇ ਗੁਰਬਾਨੀ ਬਿਖੈ ਸਕਲ ਪਦਾਰਥ ਹੈ ਕੋਈ ਜੋਈ ਖੋਜੈ ਸੋਈ ਸੋਈ ਨਿਪਜਾਵਈ॥ (ਕਬਿਤ, 546)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ‘ਸਬਦ ਭਾਸ਼ਾਈ ਲਫਜ਼ਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਗਿਆਨ ਦਾ ਦਾਤਾ ਹੈ। ਸਬਦ ਦੇ ‘ਰਹੱਸ’ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੋਈ ਸੁਖੈਣ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਦੀ ਅਸੀਮ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ‘ਸਬਦ’ ਤੋਂ ਹੀ ‘ਰਹੱਸ’ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਨਾਮਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਜਗਿਆਸੂ ਪੰਜ ਖੰਡਾਂ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਬਦ’ ਹੀ ਪਰਮਸਤਿ ਹੈ, ‘ਸਬਦ’ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਬਦ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਬਦ’ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ :

ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਅੰਤਰਿ ਆਨੇਰਾ ॥ ਨ ਵਸਤੁ ਲਹੈ ਨ ਚੂਕੈ ਫੇਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 124)

ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਸਬਦ” ਦਾ ‘ਰਹੱਸ’ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉਤੇ ਵਸੀਕਾਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਨ, ਰਸਨਾ, ਸਰੀਰ, ਨੇਤ੍ਰ ਤੇ ਵਣ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲਗਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਜੋਤਿ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, (ਜਿਸ ਨਾਲ) ‘ਸਚ’ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਸਬਦ ਰਹੱਸ’ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਜੋਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣਾ। ਜੋਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਣਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ ਜਾਂ ਸਬਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਜੋਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਆਤਮਾ, ਮਨ, ਸੁਰਤਿ ਉਚੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਲੇ ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਬਦ ਦਾ ਤਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲੋਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਟੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮ ਰਸ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਤੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਰਸ ਨੂੰ ਅਪੜਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ, ਜਿਹਵਾ ਤੇ ਸ੍ਰਵਣਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਅੱਖਾਂ ਭਾਵੇਂ ਬੰਦ ਕਰੋ, ਭਾਵੇਂ ਖੋਲ੍ਹੋ, ਜਿਹਵਾ ਸਵਾਦ ਲਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਲਵੇ, ਇਹ ਇਕ ਰਸ ਸਬਦ, ਆਤਮਲੋਕ ਅਟੁਟ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਬਦ ਦਾ ਰਹੱਸ ਬੁਝਣਾ ਕਠਿਨ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ‘ਸਬਦ’ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਬ-ਜੋਤਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਬਦ ਦਾ ਰਹੱਸ ਜਾਣਨ ਲਈ ਲੰਮੀ ਦੇਰ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਹਿਤ ਕਈਕਈ ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਿਹਨਤ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰੋਲ ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਉਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ, ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਇਸ ਦਾ ਰਹੱਸ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਬਲਕਿ ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਕੋਲ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਅਬੋਲ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੂੰਗੇ ਦੇ ਗੁੜ ਖਾਣ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਰਮਜ਼ੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਗੂੰਗੈ ਗੁੜੁ ਖਾਇਆ ਪੂਛੇ ਤੇ ਕਿਆ ਕਹੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 334)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਬਦ ਦਾ ਰਹੱਸ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ (philosophy) ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਸਮਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਬਦ ਦੇ ਰਹੱਸਮਈ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ' ਰਾਹੀਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋਗੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਸਬਦ ਕਿੱਥੇ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਂ (ਸੁਆਸ) ਦਾ ਆਸਰਾ ਕੀ ਹੈ? ਜੀਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬੋਲਦੀ, ਖੇਡਦੀ ਚੇਤੰਨ ਸੱਤਾ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਥਿਰ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖ ਸਕੇ :

ਸੁ ਸਬਦ ਕਾ ਕਹਾ ਵਾਸੁ ਕਥੀਅਲੇ ਜਿਤੁ ਤਰੀਐ ਭਵਜਲੁ ਸੰਸਾਰੋ॥
ਤ੍ਰੈ ਸਤ ਅੰਗੁਲ ਵਾਈ ਕਹੀਐ ਤਿਸੁ ਕਹੁ ਕਵਨੁ ਅਧਾਰੋ॥
ਬੋਲੈ ਖੇਲੈ ਅਸਥਿਰੁ ਹੋਵੈ ਕਿਉ ਕਰਿ ਅਲਖੁ ਲਖਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 944)

ਜੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਬਦ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਅੰਦਰ । ਸਬਦ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਅਲੇਖ ਹੈ। ਸਬਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਜੀਵ ਦਾ ਤਨਮਨ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਬਦ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਭਵ-ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ । ਦਸ ਉਂਗਲਾਂ ਜੋ ਹਵਾ (ਪ੍ਰਾਣ) ਹਨ, ਉਹ ਸੁੰਨ ਹਨ। ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ (ਰਜ,ਤਮ,ਸਤ) ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆਂ ਹੀ ਸਬਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :

ਸੁ ਸਬਦ ਕਉ ਨਿਰੰਤਰਿ ਵਾਸੁ ਅਲਖੰ ਜਹ ਦੇਖਾ ਤਹ ਸੋਈ॥
ਪਵਨ ਕਾ ਵਾਸਾ ਸੁੰਨ ਨਿਵਾਸਾ ਅਕਲ ਕਲਾ ਧਰ ਸੋਈ॥
ਨਦਰਿ ਕਰੇ ਸਬਦੁ ਘਟ ਮਹਿ ਵਸੈ ਵਿਚਹੁ ਭਰਮੁ ਗਵਾਏ॥
ਤਨੁ ਮਨੁ ਨਿਰਮਲੁ ਨਿਰਮਲ ਬਾਣੀ ਨਾਮੁ ਮੰਨਿ ਵਸਾਏ॥
ਸਬਦਿ ਗੁਰੂ ਭਵਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ ਇਤ ਉਤ ਏਕੋ ਜਾਣੈ॥
ਚਿਹਨੁ ਵਰਨੁ ਨਹੀ ਛਾਇਆ ਮਾਇਆ ਨਾਨਕ ਸਬਦੁ ਪਛਾਣੈ॥59॥. . .
ਤ੍ਰੈ ਗੁਣ ਮੇਟੈ ਸਬਦੁ ਵਸਾਏ ਤਾ ਮਨਿ ਚੂਕੈ ਅਹੰਕਾਰੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 944)

ਲੇਖ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦ ਬਾਰੇ ਪੜਚੋਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਰਹੱਸਵਾਦ ਪਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ Mysticism ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਰਹੱਸਵਾਦ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਕੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨਾਲ ਹੈ।

ਡਾ. ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦ ਜਾਦੂ ਅਤੇ ਤੰਤਰ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਜਾਦੂ ਅਤੇ ਤੰਤਰ-ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਰਿਧੀਆਂ ਸਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਹੱਸਵਾਦ ਤਾਂ ‘ਆਪੇ’ ਦੇ ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਜਾਣ ਦਾ ਜਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧੀਨ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੇ ਸਾਧਨ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅੰਤਿਮ ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਰਹੱਸਵਾਦ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਸਬਦ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ। Evelyn Underhill ਅਨੁਸਾਰ ਰਹੱਸਵਾਦ ਇਕ ਸੰਗਠਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਆਪਣੀ ਪੂਰਨ ਸਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਰਹੱਸਵਾਦ ਇਕ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰਹੱਸ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਸਿਧੀ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਨਵੀਨ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਿਸਮਾਦ’, ‘ਮੇਲ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

William James ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਰਹੱਸ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੇ ਕੁਝ ਕੁ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ :- ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਢਲਾ ਲੱਛਣ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਅਪਹੁੰਚ (Ineffable) ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਬੁਧੀ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸੋ ਰਹੱਸ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਦੂਜਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ beyond expression ਹੈ। ਤੀਜੇ ਲੱਛਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਕਦੇ ਝਲਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ indescribable ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅੰਤਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਕੇਵਲ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਅਗਲਾ ਲੱਛਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਬਹੁਤਾ ਚਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਜਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਲਈ ਹੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ temporary expression ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੇ ਤੇ ਜਤਨ ਸਭ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ ਐਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਪਕੜ ਵਿਚ ਹੋਵੇ।

ਰਹੱਸਵਾਦ ਅਨਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਚੁਪ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅੰਤਰੀਵੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਭੇਦ ਦਾ ਕੋਈ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ‘ਆਪੇ' ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਮੌਤ ਵਿਚ ਅਮਰਤਾ ਸਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸਾਧਨਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਤਰੀਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਹੱਸਵਾਦ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੁੱਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਹੀ ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਮਾਰਗਰੇਟ ਸਮਿਥ ਨੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਬੁਨਿਆਦੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ :-

ਰਹੱਸਵਾਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਆਤਮਾ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਅਤੇ ਜਾਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰਸੂਝ (intuition) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਇਲਹਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਮੰਡਲ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੀਵੰਤ ਸੰਗਤ ਤੇ ਮੇਲ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਸੁਭਾਅ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਦੈਵੀ ਚਿਣਗ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਦੀਵੀ ਜੋਤੀ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦੀ ਹੈ।

• ਰਹੱਸਵਾਦ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਤਮਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤਕ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਹ ਰੱਬ ਵਰਗੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰੱਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪੇ ਦੇ ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਦੂਰ ਕਰਨੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਸਭ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

• ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਦੇ ਰੱਬੀ ਮੇਲ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰੇਮ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰ ਮੰਨ ਕੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਅਰਥ ਪੂਰਨ ਆਪਾ ਮਿਟਾ ਕੇ ਕੇਵਲ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਆਸ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਮਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੇ ਜਤਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਰਬ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦੋਵੇਂ ਰਲੇ-ਮਿਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸਾਧਕ ਦੇ ਨਿਰੇ-ਪੁਰੇ ਨਿੱਜੀ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲੇਖ ਦੇ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਕੋਸ਼ ਜਾਂ ਸੱਤ ‘ਕੋਠੀਆਂ’ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁਰਤਿ ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਆਤਮ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਕੂਲ ' ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਆਤਮਾ ਵੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਗਿਆਸੂ ਸੱਤ ‘ਕੋਠੀਆਂ” ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈਆਂ ਸੱਤ ‘ਕੋਠੀਆਂ’ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

1. ਤਨ-ਮਈ ਕੋਠੀ

ਮਨੁੱਖਾ ਸਰੀਰ ਪੰਚ ਭੂਤ (ਅੱਗ, ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਸ਼) ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ‘ਨੌਂ’ (ਦੋ ਨੇਤ੍ਰ, ਦੋ ਕੰਨ, 글 ਨਾਸਕਾਂ, ਇਕ ਮੂੰਹ, ਇਕ ਗੁਦਾ, ਇਕ ਪਸ਼ਾਬ ਵਾਲੀ ਨਾਲੀ) ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ :

ਦੇਹੀ ਨਗਰੀ ਨਉ ਦਰਵਾਜੇ ਸੋ ਦਸਵਾ ਗੁਪਤੁ ਰਹਾਤਾ ਹੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1031)

ਦਸਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਇਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ‘ਦਿਮਾਗ਼’ ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ‘ਦਿਮਾਗ਼' ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਦ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਐਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦਸਵਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ‘ਨਗਰੀ’ ਨੂੰ ‘ਪੰਚ ਬਟਵਾਰੇ’ ਭਾਵ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ ਰੂਪੀ ਚੋਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ‘ਅੰਮ੍ਰਿਤ’ ਲੁਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ‘ਪੰਚ ਦੂਤ’ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਹਿਜ ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

ਦੇਹੀ ਨਗਰਿ ਕੋਟਿ ਪੰਚ ਚੋਰ ਵਟਵਾਰੇ ਤਿਨ ਕਾ ਥਾਉ ਥੇਹੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1117)

‘ਦਸਵਾਂ ਦੁਆਰਾ’ ਤਦ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਅਸਥਿਰ ਕਰਕੇ ਬਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਹੋੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਰੀਏ :

ਨਗਰੀ ਏਕੈ ਨਉ ਦਰਵਾਜੇ ਧਾਵਤੁ ਬਰਜਿ ਰਹਾਈ॥
ਤ੍ਰਿਕੁਟੀ ਛੂਟੈ ਦਸਵਾ ਦਰੁ ਖੁਲ੍ਹੈ ਤਾ ਮਨੁ ਖੀਵਾ ਭਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1123)

ਇਸੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਬਾਹਰ-ਮੁਖੀ ਦਸ ਇੰਦਰੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ (ਕੰਨ, ਨੇਤ੍ਰ, ਰਸਨਾ, ਨੱਕ ਤੇ ਸਪਰਸ਼) ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਪੰਜ ਕਰਮ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ (ਮੂੰਹ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਗੁਦਾ ਤੇ ਲਿੰਗ) ਹਨ, ਜੋ ਮਨ ਰੂਪੀ ਹਾਕਮ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉਤੇ ‘ਕਰਮ’ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਾਹਰ-ਮੁਖੀ ਹਨ, ਮਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੌੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਅੰਤਰ-ਮੁਖੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਾਹਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਨਸੋਆਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘ਆਤਮਾ' ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ ਤਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਤਨ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਵੱਸ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਵੱਸ ਕਰਕੇ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਹੋੜੀਏ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਲਗਾਮ ਨਾਲ ਹੋੜੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਮਾਨੋ ਘੋੜਾ ਹੈ ਤੇ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤੀ (ਸਿਮਰਨ ਵਾਲੀ ‘ਲਿਵ’) ਲਗਾਮ ਹੈ :

ਜਨਾ ਸਿਉ ਸੰਗੁ ਨਿਵਾਰੈ॥
ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਰਿਦ ਅੰਤਰਿ ਧਾਰੈ॥
ਪੰਚ ਦਸ ਇੰਦ੍ਰੀ ਕਰਿ ਰਾਖੈ ਵਾਸਿ॥
ਤਾ ਕੈ ਆਤਮੈ ਹੋਇ ਪਰਗਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 236)

2. ਪ੍ਰਾਣ-ਮਈ ਕੋਠੀ

ਤਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤਨ ਮੁਰਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਨ ਤੇ ਇੰਦਰੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਣ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੂਖਮ-ਤੱਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਤਨ ਤੁਰਦਾ, ਫਿਰਦਾ, ਉਠਦਾ, ਬਹਿੰਦਾ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੁਆਸਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਜੇ ਸੁਆਸ ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਣ ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸੁਆਸ ਕਿੰਨਾ-ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਣ ਅਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਸੂਖਮ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਠਯੋਗੀ ਸੁਆਸਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਇਹ ਹਠਯੋਗ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਆਸ-ਸੁਆਸ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।

3. ਮਨ-ਮਈ ਕੋਠੀ

ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਨ ਹੈ। ਤਨ ਜੜ੍ਹ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਭਾਵੇਂ ਸੂਖਮ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਆਸਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਮਨ ਅਤੀ ਸੂਖਮ ਹੈ। ਮਨ ਅਤਿ ਚੰਚਲ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਭਾਵ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਵਿਕਲਪ ਚਿਤਵਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਫੁਰਨਾ’ ਅਤੇ ਵਿਕਲਪ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਫੁਰਨੇ ਦੇ ਉਲਟ ਚੱਲਣਾ ਜਾਂ ਫੁਰਨੇ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦੇਣਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਵਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੁਆਰਾ ਮਨ ਹਰ ਵੇਲੇ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਨ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਬਰਕਤ ਸਦਕਾ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ‘ਹਾਥੀ’ (ਕੁੰਚਰ) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਬਦ ਦੁਆਰਾ ਵਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :

ਮਨੁ ਕੁੰਚਰੁ ਕਾਇਆ ਉਦਿਆਨੈ॥
ਗੁਰੁ ਅੰਕਸੁ ਸਚੁ ਸਬਦੁ ਨੀਸਾਨੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 221)

ਭਾਵ ਮਨ-ਹਾਥੀ ਜੋ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ੂਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੱਚਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ (ਅੰਕਸ) ‘ਸਬਦ’ (ਨਾਮ) ਹੈ।

4. ਮਤ-ਮਈ ਕੋਠੀ

ਇੰਦਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮਨ ਅੱਗੋਂ ਮਤ ਭਾਵ ਬੁੱਧੀ ਕੋਲੋਂ ਰਾਇ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਬੁੱਧੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਹਾਂ’ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇੰਨਾ ਨਫ਼ਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੰਨਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਫਿਰ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰੋ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਮਨ, ਕਰਮ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਤਨ, ਮਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਮਨ ਅੱਗੋਂ ਬੁੱਧੀ (ਮੱਤ) ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਮੱਤ, ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਤੇ ਅਤਿ ਸੂਖਮ ਹੈ। ਸੱਚ-ਝੂਠ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੁੱਧੀ ਅਗਿਆਨ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ‘ਕੁਬਜਾ’ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਸਤਸੰਗਿ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ‘ਕੁੱਬ’ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹੋ ਬੁੱਧੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ‘ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ' ਦਾ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਰੁਤਬਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ :

ਸਾ ਬੁਧਿ ਦੀਜੈ ਜਿਤੁ ਵਿਸਰਹਿ ਨਾਹੀ॥
ਸਾ ਮਤਿ ਦੀਜੈ ਜਿਤੁ ਤੁਧੁ ਧਿਆਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 100)

5. ਮੈਂ-ਮਈ ਕੋਠੀ

ਤਨ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਮਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਉਮੈਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰੇ ਮਨ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਰੀਏ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਤੇ ਮਨ ਬੁਧ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੋਚਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬੁੱਧੀ ਫਿਰ ‘ਹਉਮੈ’ ਕੋਲੋਂ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈਂ। ਹਉਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਤੱਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਦੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਲਾਭ, ਜਾਂ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਆਪਣਾ-ਨਫ਼ਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸੋਚਣਾ ਇਹ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਉਮੈਂ (ਅਹੰਕਾਰ) ਮਨ, ਚਿਤ, ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉਚੇਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਮਿਲਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੜਦਾ ਹੈ:

ਅੰਤਰਿ ਅਲਖੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ ਵਿਚਿ ਪੜਦਾ ਹਉਮੈ ਪਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 205)

ਇਸੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਘੁੰਡੀ ਨੂੰ ‘ਬਿਖਮ-ਗਾਂਠ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੋ ਹੀ ਤਾਂ ਅਖੀਰਲੀ ਗੰਢ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਸਬਦ ਦਾ ਰਹੱਸ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

ਤਬ ਇਹ ਮਤਿ ਜਉ ਸਭ ਮਹਿ ਪੇਖੈ ਕੁਟਿਲ ਗਾਂਠਿ ਜਬ ਖੋਲੈ ਦੇਵ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 857)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਸੂਰਮਾ/ਬਹਾਦਰ ਉਹ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਹਉਮੈਂ ਰੂਪੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰੇ :

ਨਾਨਕ ਸੋ ਸੂਰਾ ਵਰੀਆਮੁ ਜਿਨਿ ਵਿਚਹੁ ਦੁਸਟੁ ਅਹੰਕਰਣੁ ਮਾਰਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 86)

6. ਕਾਲ-ਮਈ ਕੋਠੀ (ਮਾਇਆ-ਮਈ ਕੋਠੀ) ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵੀ ਉੱਪਰ ਇਕ ਹੋਰ ਕੋਠੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ‘ਕਾਲ’ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ-ਕਲਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਉਪਜਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ- ਦਿਸ਼ਾ (Space) ਤੇ ਕਾਲ (Time)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਿਸ਼ਾ (Space) ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਖਿਲਾਰਾ ਹੀ ਖਿਲਾਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ‘ਕਾਲ’ (Time) ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਿਤ ਨਵੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਇਆ ਦੀ ਕਲਾ, ਕਾਲ ਦੇ ਹੱਥ ਹੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਮਾਇਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੂਖਮ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਦ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਦਾ ਗੇੜਾ ਵੀ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਜਦ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਾਲ ਦੇ ਹੀ ਅਧੀਨ ਹੈ।

ਕਾਲ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ‘ਜਮ’ (ਮੁਗ਼ਲ) ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ‘ਸਰਪਣੀ’ ਭਾਵ ਡਸਣ-ਵਾਲੀ ਮਾਇਆ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਬਦ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਕਾਲ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪਰਮ-ਤਤ, ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

7. ਅਕਾਲ ਕੋਠੜੀ (ਪਰਮ ਕੋਠੜੀ)

ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰਲੀ ਕੋਠੜੀ ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ “ਅਕਾਲ ਕੋਠੜੀ’ ਜਾਂ ਪਰਮ-ਕੋਠੜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਾਖਿਅਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਚਖੰਡਿ’ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕੋਠੜੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ‘ਪਰਮ-ਕੋਠੜੀ’ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਥਨੀ-ਬਦਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਚ ਖੰਡਿ ਵਸੈ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਇ ਜੋਤਿ ਰਲ ਜਾਵਹਗੇ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਰੂਪਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਹਰਿਮੰਦਰ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਉਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰ ਪਰਸਾਦੀ ਵੇਖੁ ਤੂ ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ॥
ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਸਬਦੇ ਖੋਜੀਐ ਹਰਿ ਨਾਮੋ ਲੇਹੁ ਸਮ੍ਹਾਲਿ...
ਹਰਿ ਮੰਦਰ ਮਹਿ ਹਰਿ ਵਸੈ ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਸੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਵਣਜੀਐ ਸਚਾ ਸਉਦਾ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1346)

ਇਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਠੜੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ‘ਨਾਮ’ ਰੂਪੀ ‘ਸਬਦ’ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੁਢਲੀ (Fundamental) ਚੇਤਨ ਸੱਤਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ‘ਗੁਰੂ’ ਤੇ ‘ਸਿੱਖ’ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਨਹਦ ਸਬਦ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਜਦੋਂ ਜਗਿਆਸੂ ਇਸ ‘ਸਚਖੰਡ’ ‘ਪਰਮਕੋਠੜੀ” ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਥੇ ਕਾਲ ਵੀ ਬਿਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਤ੍ਰੈ ਵਰਤਾਇ ਚਉਥੈ ਘਰਿ ਵਾਸਾ॥
ਕਾਲ ਬਿਕਾਲ ਕੀਏ ਇਕ ਗ੍ਰਾਸਾ॥
ਨਿਰਮਲ ਜੋਤਿ ਸਰਬ ਜਗਜੀਵਨੁ
ਗੁਰਿ ਅਨਹਦ ਸਬਦਿ ਦਿਖਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1038)

ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚੌਥਾ ਪਦ ਵੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਇਆ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਹੈ, ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰਲੀ ਪਦਵੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਰੂਪੀ ‘ਜੋਤਿ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ :

ਅਹਿਨਿਸਿ ਜੋਤਿ ਨਿਰੰਤਰਿ ਪੇਖੈ॥
ਆਨੰਦ ਰੂਪੁ ਅਨੂਪੁ ਸਰੂਪਾ ਗੁਰਿ ਪੂਰੈ ਦੇਖਾਇਆ॥

ਜਿਹੜੇ ਜਗਿਆਸੂ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਬਦ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

ਮਰੈ ਨਾਹੀ ਸਦ ਸਦ ਹੀ ਜੀਵੈ॥
ਅਮਰੁ ਭਇਆ ਅਬਿਨਾਸੀ ਥੀਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1041)
ਨਾ ਕੋ ਆਵੈ ਨਾ ਕੋ ਜਾਵੈ
ਗੁਰ ਦੂਰਿ ਕੀਆ ਭਰਮੀਜਾ ਹੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1074)

‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨ’ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਬੇਅੰਤ ਹਨ ਜੋ ਕਥਨੀ ਬਦਨੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਹਿਣਾ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਮ-ਕੋਠੜੀ ਤਾਂ ‘ਅਕਾਲਕੋਠੜੀ’ ਹੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਸਚਖੰਡਿ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਿਰੰਕਾਰ-ਏਕੰਕਾਰ ਓਅੰਕਾਰ ਰੂਪੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਿਹਚਲ ਥਾਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੇਧ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਕਲਿਆਣ ਹੈ।

ਸਾਰ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੁਆਰਾ ਉਚੇਰੇ ਮੰਡਲਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਹੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵ ਸਥੂਲ ਤੋਂ ਸੂਖਮ, ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਤੇ ਅਤਿਅੰਤ ਸੂਖਮ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਜਗਤ 'ਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੌਧਿਕ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਵੇ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹ ਸਕੇ।