ਵਿਸ਼ਾ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼

ਪਿਆਰ ਇਕ ਬੜਾ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੇਂਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ‘ਕੀਮਤਾਂ’ (values) ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ, ਦੇਖ-ਭਾਲ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਅਜਿਹੇ ਭਾਵ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਰਸਪਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਨੋ-ਭਾਵ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਨਫੀ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਘ ਅਤੇ ਲਗਾਵ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ ਮਨੁੱਖ ਐਨਾ ਭੈ-ਭੀਤ ਹੋਇਆ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਤਕ ਨਾ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੇ ਮਾਰੂ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇਕ ਸ੍ਵੈ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਉਦੇਸ਼ ਬਣ ਗਿਆ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਕ ਨਿਯਮਤ ਤਰੀਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੋਨਾ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਤੱਥ ਵੀ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬੇਸ਼ਕ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਅਤੇ ਹਕੀਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ, ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਿਸਮਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :-

ਪ੍ਰੇਮ : ਅਰਥ

ਪ੍ਰੇਮ ਕੋਈ ਚੰਚਲ, ਉਤਾਵਲਾ ਮਨੋ-ਭਾਵ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਇਕ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿਤ, ਗੰਭੀਰ, ਸੰਤੋਖਵਾਨ, ਮਨੋ-ਬਿਰਤੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ : ਪਿਆਰ ਦਾ ਭਾਵ, ਸਨੇਹ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਪਿਆਰ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਸਨੇਹ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ

ਪ੍ਰੇਮ ਇਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਸੁਖੈਨ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿ. ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਦਿਲ ਨੂੰ ਭਾਉਣਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਰੂਹਾਂ ਤੇ ਇਕ ਖਿਆਲ, ਦੋ ਦਿਲ ਤੇ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ।“ ਡਾ ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਇਕ ਐਸਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਯੋਗ ਵਿਚ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਡਾ ਗੁਰਭਗਤ ਸਿੰਘ ‘ਨੇਹੁ’ ਦੀ ਆਸ਼ਿਕੀ ਜਾਂ ਦੈਵੀ ਆਸ਼ਿਕੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰੇਮ : ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ: ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ

i) ਅਸਰ-ਰਸੂਖ

ਪਹਿਲੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਿਸੇ ਅਸਰ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਰ ਰਹਿਣ ਤਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਸਰ ਖਤਮ ਹੋਣ 'ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਅਜਿਹੀ ਕਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕੇਵਲ ਮਤਲਬ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤਾਂ ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਮ

ii)

ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕਿਸੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰਮ ਖਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਆਰ ਦੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਕਈ ਉਦਾਹਰਨ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਲਿਆ ਜਾਏ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸਰੀਰਕ ਅੰਗ ਖੜ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਰੋਗੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਇਉਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ:

ਮਨਮੁਖਾ ਕੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਮਾਇਆ ਕਾ ਸਨਬੰਧੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 959)

iii) ਗੁਣ ਤੀਜੀ ਪ੍ਰੀਤ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਣ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਈ ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੁਹੱਪਣ ਖਤਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

iv) ਜਾਤੀ ਪ੍ਰੀਤ

ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ‘ਜਾਤੀ’ ਪ੍ਰੀਤ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਅਸਰ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਜਿਹੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਇਕੋ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੇਵਲ ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਮੁਹੱਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਿਸਮ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕਿਸਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਜਾਤ, ਭਾਵ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਾਲ ਹੈ। ਐਸੀ ਪ੍ਰੀਤ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਪਿਆਰ ਕੇਵਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਸਰ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਗੁਣ ਆਦਿ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਸਰਗੁਣ ਸਰੂਪ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ’ਤੇ ਉਹ ਕੁਰਬਾਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮ : ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਤੇ ਹਕੀਕੀ

ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਤੇ ਹਕੀਕੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਪ੍ਰੇਮ : ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ

ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਬਨਾਵਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਦੋ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ, ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਤੇ ਹਕੀਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਹਕੀਕੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਜਾਂ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਜ਼ਾਜ਼ੀ ਇਸ਼ਕ ਬੱਚੇ, ਇਸਤਰੀ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਮਿੱਤਰ, ਦੌਲਤ ਤੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਪ੍ਰੇਮ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਰਦ ਦਾ ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਧੁੰਦਲਾ ਜਿਹਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ, ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰੇਮ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ‘ਮੋਹ’ ਦਾ ਰੂਪ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੀਰਦਾਦ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਿਆਰ’ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਮੂੰਹੋਂ ਉਚਾਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਹੱਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਹੈ।

ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕਾਮ ਚੇਸ਼ਟਾ ਅਧੀਨ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਦਰੁੱਸਤ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੇਮ ਕੋਈ ਕਾਮੁਕ ਖਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਕਾਮ ਵਾਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸਰੀਰਕ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਸਤੋ ਗੁਣੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਕਾਮ, ਨਿੱਜੀ ਸਰੀਰਕ ਸੁਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਪਰ-ਸੁਖ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਦਾ ਸੁਆਦ ਨਿਮਖ (ਨਿਮਖ ਕਾਮ ਸੁਆਦ ਕਾਰਣਿ ਕੋਟਿ ਦਿਨਸ ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ) ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਸਦੀਵੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਸਮਾਦੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਮੀ ਮਨੁੱਖ, ਕਾਮ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਤੜਪਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਤਰਲੇ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਚਲੀ ਜਾਵੇ :

ਮੇਰੀ ਹਰਹੁ ਬਿਪਤਿ ਜਨ ਕਰਹੁ ਸੁਭਾਈ ॥
ਚਰਣ ਨ ਛਾਡਉ ਸਰੀਰ ਕਲ ਜਾਈ ॥2॥
ਕਹੁ ਰਵਿਦਾਸ ਪਰਉ ਤੇਰੀ ਸਾਭਾ ॥
ਬੇਗਿ ਮਿਲਹੁ ਜਨ ਕਰਿ ਨਾ ਬਿਲਾਂਬਾ ॥3॥1॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 345)

ਪ੍ਰੇਮ : ਹਕੀਕੀ

ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ, ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕੁਦਰਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਹਕੀਕਤ, ਭਾਵ ਪਰਮ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਹਾਰ ਨਾਲ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਵਿਸ਼ਵ-ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਪਿਆਰ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸਰੂਪ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਾਲਾ ਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ‘ਨਿਜ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਰਿਸਾਈ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖਾ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਿਕ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌਂ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਲਤਾੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਗਲ ਲਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬੇਗਾਨਾ ਨਹੀਂ :

ਸਭੁ ਕੋ ਮੀਤੁ ਹਮ ਆਪਨ ਕੀਨਾ ਹਮ ਸਭਨਾ ਕੇ ਸਾਜਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 671)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ :

ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਏਕੋ ਹੈ ਭਾਈ ਏਕੋ ਹੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 350)

ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਅਦਰ’ (Other), ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ‘ਪਰ/ਪਰਾਇਆ', ਦੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੈਸੀਅਤ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਭਾਵ’ ਦੇਖਣਾ ਪਾਪ ਹੈ” (To see other is Sin in Sikhism)। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਭਿੱਜੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ‘ਪਰ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਦੁਜਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣਾ ਆਪ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੀ ਹੈ।

ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਪਰ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹਉਮੈਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਹੀ ਪਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਤਿਤਲੀ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਖੰਭਾਂ ਵਰਗੇ ਪਰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਕੇਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :

ਭਾਂਭੀਰੀ ਕੇ ਪਾਤ ਪਰਦੋ ਬਿਨੁ ਪੇਖੇ ਦੂਰਾਇਓ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 624)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਰਮਿਆਨ ਪਏ ਇਸ ਪਰਦੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹੈ। ਹਉਮੈਂ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਪ੍ਰੇਮ-ਮਾਰਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਠ-ਯੋਗ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ, ਖਾਲਸਾ ਆਦਿ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਨਾਲ, ਇਕ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਚੂਲਾ ਲੈ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਜਣ ਨਾਲ ਬਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਰੱਬੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਅਨੁਰਾਗ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਖਾਲਸ, ਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਜਨ ਭਏ ਖਾਲਸੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਜਿਹ ਜਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 655)

ਹਕੀਕੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ

ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਖੇਖ ਵਿਚਾਰ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ i) ਨਿੱਜ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ :

ਪ੍ਰੇਮ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਵ ਪ੍ਰਥਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਤੇ ਆਗਮਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਤਰਸਦੇ ਹਨ:

ਇਸ ਦੇਹੀ ਕਉ ਸਿਮਰਹਿ ਦੇਵ॥ ਸੋ ਦੇਹੀ ਭਜੁ ਹਰਿ ਕੀ ਸੇਵ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1159)

ਸੋ, ਇਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ (ਨਾਨਕ ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਸਿਮਰੀਐ ਤਿਸੁ ਦੇਹੀ ਕਉ ਪਾਲਿ॥) ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਕੇ ਰੱਬ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਗਿਆਸੂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਸਾਧਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਿੱਜ ਲਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਦੂਸਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੀਰਦਾਦ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਵੈ-ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਪਿਆਰ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ‘ਸ੍ਵੈ’ ਤੋਂ ਕੋਈ ‘ਸ੍ਵੈ’ ਹਕੀਕੀ ਨਹੀਂ। ਪਰਮੇਸਰ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁਧ ‘ਪਿਆਰ’ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਕਤੀ ‘ਸ੍ਵੈ’ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਵਕਤੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ii) ਘਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ

ਘਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਧਰਾਂ ਪਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਘਰ ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਦਾ ਨਿਘ, ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਘੂਰਾਂ, ਭੈਣਾਂ-ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਦਸਾਂ ਨਹੂੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨੂੰ ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਘੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਅਧੂਰਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੀਂਹ, ਘਰ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਕਮਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕਦੇ ‘ਧਰਮੀ’ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹਨ :

ਮਾਈ ਬਾਪ ਪੁਤ੍ਰ ਸਭਿ ਹਰਿ ਕੇ ਕੀਏ॥
ਸਭਨਾ ਕਉ ਸਨਬੰਧੁ ਹਰਿ ਕਰਿ ਦੀਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 494)

iii) ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ

ਗੁਰੂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਖਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖਿਚ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਤੱਥ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਕਠਿਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਜ਼ਾਹਰਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਉਂ-ਤਿਉਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੇਕਰ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ‘ਨੇਮ’ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੰਬਲੀ ਭਿੱਜ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ‘ਨੇਹੁ’ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਹ ‘ਪ੍ਰੇਮੀ’ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ : ·

ਭਿਜਉ ਸਿਜਉ ਕੰਬਲੀ ਅਲਹ ਵਰਸਉ ਮੇਹੁ॥
ਜਾਇ ਮਿਲਾ ਤਿਨਾ ਸਜਣਾ ਤੁਟਉ ਨਾਹੀ ਨੇਹੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1379)

iv) ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪਰਮ ਉਦੇਸ਼ ਹੀ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਿਆਣ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਪ੍ਰਭੂਪ੍ਰੇਮ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਸੱਚੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਟੁੱਟ ਜਾਣ, ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਓੜਕ ਨਾ ਨਿੱਭ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਸਾਫਰ ਨਾਲ ਨੇਹੁ ਲਾ ਕੇ ਕੁਝ ਵੀ ਪਲੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰ ਵੀ ਨਾਲ ਹੀ ਚਲਾਇਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਪਰਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰ, ਭੈਣ, ਭਰਾ, ਇਸਤਰੀ, ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਤਰ, ਆਦਿ ਸਭ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵੀ ਝੂਠੀ ਹੈ

ਜਗਤ ਮੈ ਝੂਠੀ ਦੇਖੀ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਅਪਨੇ ਹੀ ਸੁਖ ਸਿਉ ਸਭ ਲਾਗੇ ਕਿਆ ਦਾਰਾ ਕਿਆ ਮੀਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 536)

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਸਾਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਇਕ ਟੁੱਟੇ ਛਪਰ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਤਲਬ-ਪ੍ਰਸਤ ਲੋਕ, ਬਚਾਓ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ। ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪੂਰੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ :

ਫਰੀਦਾ ਜਾ ਲਬੁ ਤਾ ਨੇਹੁ ਕਿਆ ਲਬੁ ਤ ਕੂੜਾ ਨੇਹੁ॥
ਕਿਚਰੁ ਝਤਿ ਲਘਾਈਐ ਛਪਰਿ ਤੁਟੈ ਮੇਹੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1378)

ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰੀਤ ਹੀ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਅੰਤ ਤਕ ਨਿਭਦੀ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਪਾਉਣ ਲਈ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਆਵਸ਼ਕ ਹੈ :

ਮਨ ਰੇ ਕਿਉ ਛੂਟਹਿ ਬਿਨੁ ਪਿਆਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 60)

ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਹਿ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਵਾਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਨਿਰਸੁਆਰਥ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੀ ਬੇਗਰਜ਼ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਇਕ ਰੱਬੀ ਦਾਤ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਹੀ ਪਰਮੇਸਰ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਪ੍ਰੇਮ ਸਰੂਪ 'ਹੈ

ਆਪੇ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪ੍ਰੇਮ ਪਰਮੇਸੁਰੁ ਕਰਮੀ ਮਿਲੈ ਵਡਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1330)

ਗੁਰੂ-1 -ਪਿਆਰ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ, ਸਾਧਸੰਗਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਦਾ ਪਿਆਰ ਜਗਿਆਸੂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣੀ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਅੰਸ਼ (ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਧੁ॥) ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਜਗਿਆਸੂ ਖਾਲਕ ਤੇ ਖਲਕਤ ਵਿਚ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਉਸਨੂੰ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਜੋਤ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪਸਰੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 663)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ‘ਮੁੰਦਾਵਨੀ’ ਵਿਚ ‘ਸਬਸ ਦਾ ਆਧਾਰ' ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਹਰ ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਮਨੁੱਖਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ, ਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪਉੜੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਐਨੀ ਉੱਚੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਥਰ’ ਵੀ ਐਸ਼-ਓ-ਆਰਾਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਆਨੰਦਮਈ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਜਗਿਆਸੂ ਸਰੀਰਕ ਦੁੱਖ, ਸੁੱਖ, ਭੁੱਖ, ਮਾਣ-ਅਪਮਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਇਹ ਮਾਰਗ ਐਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਉਕਤ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ-ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਬੜਾ ਹੌਂਸਲਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੁੱਖਆਰਾਮ ਤਜਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰ ਵੀ ਦੇਣਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਾਇਆਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖੇਡ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਆਪ ਵਾਰਦਾ ਹੈ:

ਜਿਸੁ ਪਿਆਰੇ ਸਿਉ ਨੇਹੁ ਤਿਸੁ ਆਗੈ ਮਰਿ ਚਲੀਐ॥
ਧ੍ਰਿਗੁ ਜੀਵਣੁ ਸੰਸਾਰਿ ਤਾ ਕੈ ਪਾਛੈ ਜੀਵਣਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 83)

ਪਿਆਰ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਮ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਾ ਤਿਆਗਣਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਅਜਮਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅੰਦਰ ‘ਜੀਵਨ’ ਕਣੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਉਸ ਨੂੰ ਭਰਮ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮੀ ਆਪਣਾ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਾਵ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਲਈ ਕੁੱਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਹੁਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਰਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਉੱਚਤਮ ਪ੍ਰੇਮ-ਕੀੜਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਬਾਹਰਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ (ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਤਿਆਗ) ਪ੍ਰੇਮਮਾਰਗ ਦਾ ਸਿਖਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸ਼ਹਾਦਤ ਰੂਪੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਖੇਲ ਦਾ ਅਰੰਭ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਥਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਤਤੀ ਤਵੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਲਈ ਪੈਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਖਲਕਤ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਭੌਰੇ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸੀਸ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਗੜ੍ਹੀ’ ਹੁਣ ਤਕ ਵਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਗਾਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਖੇਡ ਖੇਡਣ ਦਾ ‘ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਨ’ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਦਾਚਿਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਿੱਖਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ ਕਦਮਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਤਰਾਨੇ ਗਾਏ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕਟਵਾਏ। ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖੋਪਰੀ ਲੁਹਾਈ। ਭਾਈ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਸਿੰਘ ਚਰਖੜੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਪਿਆਰ ਅਧੀਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਮ-ਗਾਥਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਬੋਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1412)

ਉਕਤ ਦੀ ਤਰਜ ’ਤੇ ਚਉਬੋਲੇ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਮਨ ਤੇ ਮੂਸਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਸੰਮਨ! ਜੇਕਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਰਾਵਣ ਕੰਗਾਲ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਸ਼ਿਵ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਦਾਤ ਮਾਇਆ (ਪੈਸੇ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹ ਇਕ ਲਗਨ ਹੈ। ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਸੰਮਨ ਜਉ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀ ਦਮ ਕਿਹੁ ਹੋਤੀ ਸਾਟ॥
ਰਾਵਨ ਹੁਤੇ ਸੁ ਰੰਕ ਨਹਿ ਜਿਨਿ ਸਿਰ ਦੀਨੇ ਕਾਟਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1363)

ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸੰਮਨ ਤੇ ਮੂਸਨ, ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਚ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮੂਸਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।

ਪ੍ਰੇਮ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਹਨ : ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਭੂਬਖਸ਼ਿਸ਼, ਦੂਜਾ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਬਦ ਦੀ ਕਮਾਈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਸਾਧਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰੋਂਅ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਬਰਕਤ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਝਲਕਾਰੇ ਜਗਿਆਸੂ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਮਰਨ ਕਰਦੇਕਰਦੇ ਜਗਿਆਸੂ ਪ੍ਰੇਮ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਸੁਨਿਹਰੀ ਪਲਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਤੀਬਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੋ-ਮਨੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਰੂਪੀ ‘ਸੇਜ’ ’ਤੇ ਪਰਮੇਸਰ ਦੇ ਸਜਣ ਦੀ ਆਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਡੁਬਕੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਤਰਸ ਸਦਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਰੂਪ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਸਾਧਕ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਆਉ-ਭਗਤ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਮਗਰੋਂ ਕਿਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰ ਇਲਾਹੀ ਰੰਗ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰੇਕ ਸਾਧਕ ਜਲਦੀ ਜਾਂ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਨਾਮ, ਪ੍ਰੇਮ ਪਦਾਰਥ ਹੈ। ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਸਦਕਾ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਫੁੱਟ-ਫੁੱਟ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ :

ਬਿਨੁ ਨਾਮ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਿਆਰੁ ਨਾਹੀ ਵਸਹਿ ਸਾਚਿ ਸੁਹੇਲੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 242)

ਇਕ ਗਲ ਪੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਨ ਲਈ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ, ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਵਧਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੰਗ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਇਕ ਖਿੱਚ ਜਿਹੀ ਪੈਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ-ਮਈ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਕਲ ਜਾਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ :

ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਹੂਣੇ ਮਨੁੱਖ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਵਾਲਾ, ਚਤੁਰ, ਗਿਆਨੀ, ਧਨਵੰਤ ਆਦਿ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੱਲਦੀਫਿਰਦੀ ਲਾਸ਼ ਹੀ ਹੈ

ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਕੁਲੀਨ ਚਤੁਰ ਮੁਖਿ ਙਿਆਨੀ ਧਨਵੰਤ॥
ਮਿਰਤਕ ਕਹੀਅਹਿ ਨਾਨਕਾ ਜਿਹ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਭਗਵੰਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 253)

ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਪ੍ਰੀਤ ਖੁੰਝ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੁਆਨੀ ਜਾਂਦੀ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ, ਜੇਕਰ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰੋੜਾਂ ਹੀ ਜੁਆਨੀਆਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਿਆਰ ਦੇ ਬਗੈਰ, ਮੁਰਝਾਅ ਕੇ ਸੁਕ ਸੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ :

ਜੋਬਨ ਜਾਂਦੇ ਨਾ ਡਰਾਂ ਜੇ ਸਹ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨ ਜਾਇ॥

ਸਾਰ

ਫਰੀਦਾ ਕਿਤੀ ਜੋਬਨ ਪ੍ਰੀਤਿ ਬਿਨੁ ਸੁਕਿ ਗਏ ਕੁਮਲਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1379)

ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮ, ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਕੱਚੇ ਪਿੱਲੇ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਬੜੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਰਾਦੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੀ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦੇ। ਉਹ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੱਚੇ ਬਿਰਹੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਝੱੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

ਰਤੇ ਸੋਈ ਜਿ ਮੁਖੁ ਨ ਮੋੜਨ੍ਹਿ ਜਿਨ੍ਹੀ ਸਿਞਾਤਾ ਸਾਈ॥
ਝੜਿ ਝੜਿ ਪਵਦੇ ਕਚੇ ਬਿਰਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾ ਕਾਰਿ ਨ ਆਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1425)

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰੇਕ ਅੰਗ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਜਾਂ ਫਿਰ ਧਾਰਮਿਕ ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਵਿਹੂਣਾ ਹੋ ਕੇ ਉਚੇਰੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰੇਮ’ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਹੀ ਇਕ ਐਸਾ ਪਦਾਰਥ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਸੁਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਰੂਹਾਨੀ ਪ੍ਰੇਮ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਅਮਲ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।