ਧਰਮ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ ਅੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਪਕੜ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚਲਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ-ਗੋਚਰੇ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਕਾਰਨ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਨੇ ਇਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਡਾ. ਰਿਚਰਡ ਪਾਮਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦਾ ਤੁਛ ਮਾਤਰ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਹਿਤ ਲੇਖ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਡਾ. ਪਾਮਰ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੰਬੰਧੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਿਚਰਡ ਪਾਮਰ (1933-2015) ਡਾਕਟਰ ਰਿਚਰਡ ਪਾਮਰ ਦਾ ਜਨਮ 6 ਨਵੰਬਰ, 1933 ਈ. ਨੂੰ ਫੀਨਿਕਸ (Phoenix, AZ) ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਐਡਵਰਡ ਵਾਈ ਪਾਮਰ (EdwardY. Palmer) ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਐਗਨਸ ਮੈਚੇ ਸਮਿਥ ਪਾਮਰ (Agnes Mae Smith Palmer) ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਹੋਇਆ।

ਡਾ. ਪਾਮਰ ਹਰਮਨੀਊਟਿਕਸ (Hermeneutics) ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆ, ਯੂਰਪ, ਮੱਧ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹਰਮਨੀਊਟਿਕਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1969 ਵਿਚ ਹਰਮਨੀਊਟਿਕਸ ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ Hermeneutics: Interpretation Theory in Schleiermacher, Dilthey, Heidegger, and Gadamer ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਵਿਦਿਅਕ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਪੇਨੀ, ਇਤਾਲਵੀ, ਚੀਨੀ, ਤੁਰਕੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁਕਿਆ ਹੈ।

ਡਾ. ਪਾਮਰ ਨੇ ਚਾਰ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ- Dialogue and Deconstruction: The Gadamer-Derrida Encounter (1989) with Diane Michelfelder; Edmund Husserl, Psychological and Transcendental Phenomenology (1997) with Thomas Sheehan ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। Gadamer in Conversation: Reflections and Commentary (2002) ਅਤੇ The Gadamer Reader: A Bouquet of the Later Writings (2007)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਡਾ. ਪਾਮਰ ਨੇ ਹਰਮਨੀਊਟਿਕਸ ਉਤੇ 80 ਤੋਂ ਵਧ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਏ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਕ ਮਰੀ ਕਾਲਜ (MacMurray College) ਵਿਚ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸਮਗਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ 1960-70 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਲਈਆਂ ਮੌਖਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਅਜੇ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਕ ਮਰੀ ਕਾਲਜ (MacMurray College) ਵਿਚ ਉਹ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਚ ਉਤਮਤਾ ਲਈ ਡੇਵੀ ਈ. ਵਿਲਕਿਨਜ਼ (Dewey E. Wilkins) ਅਵਾਰਡ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1993 ਵਿਚ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਜੋਸਫ ਆਰ, ਹਰਕਰ ਡਿਸਟਿਨਗੁਇਸ਼ਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ (Joseph R. Harker Distinguished Professor) ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਨ ਵਿਚ ਉਤਮਤਾ ਲਈ ਯੂਨਾਈਟਿਡ ਮੈਥੋਡਿਸਟ ਬੋਰਡ ਆਫ਼ ਹਾਇਰ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨ ਅਵਾਰਡ (United Methodist Board of Higher Education Award) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

ਡਾ. ਪਾਮਰ ਨੇ ਸੇਬਾਟਿਕਲਜ਼ ਦੌਰਾਨ ਜ਼ੂਰਿਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (University of Zürich), ਸਟ੍ਰਾਸਬੁਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (University of Strasbourg) ਅਤੇ ਹਾਈਡਲਬਰਗ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (University of Heidelberg) ਵਿਚ ਪੋਸਟ-ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। 1964-65 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਖੋਜ ਲਈ American Council of Learned Societies ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1971-72 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਂਡੋਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ (National Endowment of the Arts) ਦੁਆਰਾ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿਤੀ ਗਈ। 1991 ਅਤੇ 1995 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਹਾਇਡਲਬਰਗ (University of Heidelberg) ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਫੁਲਬ੍ਰਾਈਟ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪ (Fulbright Fellowships) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Mac Murray College ਨੇ 2013 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਮਨੀਊਟਿਕਸ ਵਿਚ ਪਾਇਦਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਸੂਚਕ (honorary) ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਲ ਸੀ।

ਡਾ. ਪਾਮਰ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਹਮਾਇਤੀ ਸਨ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਉਹ 1960 ਵਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿਵਲ ਰਾਈਟਸ ਅੰਦੋਲਨ (civil rights movement) ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹੋਏ। ਕੈਂਪਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਲੈਕ ਸਟੂਡੈਂਟ ਯੂਨੀਅਨ (Black Student Union) ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਕ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਸੇਵਾ ਵੀ ਨਿਭਾਈ।

ਸੰਗੀਤ ਡਾ. ਪਾਮਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿਸਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1955 ਵਿਚ ਰੈੱਡਲੈਂਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (University of Redlands) ਤੋਂ ਬੀ.ਏ ਦੀ ਡਿਗਰੀ (bachelor of arts) ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਡਰਗਰੈਜੂਏਟ ਥੀਸਿਸ harmonic rhythm in Bach, Mozart, and Beethoven ’ਤੇ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਰੇਡੀਓ 'ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ Congregational Church ਅਤੇ ਜੈਕਸਨਵਿਲ (Jacksonville) ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ।

ਜੈਕਸਨਵਿਲ ਦੇ 81 ਸਾਲਾ ਡਾਕਟਰ ਰਿਚਰਡ ਪਾਮਰ ਅੰਤ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੈਕਸਨਵਿਲ ਵਿਚ ਹੈਰੀਟੇਜ ਹੈਲਥ ਵਿਖੇ 12 ਜੁਲਾਈ, 2015 ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਗਏ।

ਲੇਖ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਡਾ. ਪਾਮਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ’ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ‘ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ' ਸ਼ਬਦ ਜਰਮਨ ਮੂਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦ Hermeneutics ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ 'ਅਰਥ ਮੀਮਾਂਸਾ' ਸ਼ਬਦ/ਸਮਾਸ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ, ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਕ ਸ੍ਵੈ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ‘ਪਾਠ’, ਖਾਸਕਰ ‘ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ’ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਕੁਝ ਨਿਯਮਾਂ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਠ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥਾਂ ਤਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾਵੇ?, ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਨੇ ਆਪ ਕੀ ਅਰਥ ਲਏ ਹੋਣਗੇ?, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਪਾਠ ਕਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹੋਣਗੇ? ਆਦਿ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਾਪਰਨ ਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਲਾ ਖਲਾਅ ਭਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ-ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਧਰਮ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ

Hermeneutics ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ Hermeneuein ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨਾ (To Interpret)। ਇਸੇ ਮੂਲ ਧਾਤੂ ਤੋਂ Hermeneia ਸ਼ਬਦ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਵਿਆਖਿਆ (Interpretation)। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ Hermeneus ਤੋਂ ਵੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ, ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ (An Interpretor) | ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ Hermes (ਰੋਮਨ ਦੇਵਤਾ ਮਰਕਰੀ) ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ।“ ਦੇਵਤੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ (message) ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ (sign) ਹੈ।“ ਇਸ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਕੰਮ ਰੋਮਨ ਮਿਥ ਵਿਚ ਪਰਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਤਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ (ਵਿਆਖਿਆ) ਦੇਣਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ Hermeious ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪੁਜਾਰੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਰਿਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯੂਨਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ Delphy ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਅਪੋਲੋ ਮੰਦਿਰ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ Hermeious ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਆਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆ ਨੂੰ ਅਪੋਲੋ ਦੇਵਤੇ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖ-ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਰਲ ਅਰਥ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸੋ, ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ Hermeneutics ਦਾ ਅਰਥ ‘The Science of Interpretation' ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਯੂਨਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ:

1) ਕਿਸੇ ਸਰੋਤ ਜਾਂ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਸ਼ਾਰਾ, ਸੰਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਪਾਠ (Text) ਦਾ ਮਿਲਣਾ।

2) ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਇਕ Mediator (ਵਿਚੋਲੇ) ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਣਾ।

3) ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਸਰੋਤਿਆਂ ਤਕ ਪੁੱਜਦੀ ਕਰਨਾ।

ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਹਨ :

1. ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਾਠ (Text) ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ।

2. ਸਮਝ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

3. ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਧਾਰਮਿਕ-ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਅਰਥ Translation (ਅਨੁਵਾਦ) ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਰੰਪਰਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਮੁਹਾਵਰਾ, ਪਿਛੋਕੜ ਆਦਿ ਦੀ ਸਮਝ ਰਾਹੀਂ ਰਚਨਕਾਰਾਂ ਦੇ ਲਿਖਣ-ਪਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕ ਬੌਧਿਕ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਇਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘Philosophy of Interpretation' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਢੰਗ ਪਤਾ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਹੀ ਇਸ Science of Interpretation' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। t

ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ‘ਸਮਝ’ ਦੀ ਇਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਕੋਲ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੇਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਯਕੀਨਨ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਮ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੀਖਣ ਜਾਂ ਰਹੱਸਮਈ ਤੇ ਵਿਸਤਰਿਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਕ ਤਸਲੀਬਖਸ਼ ਵਿਆਖਿਆਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤ (theory) ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੱਤ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਜੇਕਰ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਆਮ ਹੌਂਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਨਾਂ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਕ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਕ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਦੀ ਪਰੀਖਿਆ ਨੂੰ ਵਿਅਖਿਆ ਕਹੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉਲਥਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਸੁਨਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾਂ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲੱਗੇ ਚਿੰਨ੍ਹ/ਨਿਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਦੀ ਠੀਕ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਵੇਰ ਜਾਗਣ ਤਕ, ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਜਾਗਣ ’ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਘੜੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਅਰਥ (ਭਾਵ ਸਮਾਂ) ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਕਿਹੜਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਦਿਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਦਿਨ ਦੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਢਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬਾਂਦਰ, ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਬਿੱਲੀ ਅਗੇ ਕੋਈ ਭੋਜਨ ਦਾ ਟੁੱਕੜਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਤਜ਼ਰਬੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀ ਅਜਿਹੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਉੱਡਣ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੇਖਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਘੜਦੀ ਹੈ।੯ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਜਿਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਸੋ, ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਇਕ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਪਰਪੰਚ ਹੈ।

‘ਸਮਝ’ ਇਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤਕ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਝ ਦੇ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ :

ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਵਿਚ ਕੀ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?

* ਦੂਜਾ, ਸਮਝ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?

ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਜਦੋਂ ‘ਮਨੁਖ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ’ ਵਜੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਕੇਵਲ ਲਿਖਤਕਾਰਜਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਲਾ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਾਰੇ ਮਾਨਵਵਿੱਦਿਆ (Humanities) 11 ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਆਧਾਰ ਹੈ।

ਇਕ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਉਕਤ ਤਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :(i) To Say, Proclaim/Pronounce (ii) To Interpret or Explain (iii) To Translate

(i) To say

Hermeneuien ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਢਲਾ ਅਰਥ- ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ, ਦਾਅਵਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਹੈ। ਇਹ Hermes (God) ਦੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਕਰਤਵ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੁਢਲਾ ਸ਼ਬਦ Herme ਲਾਤੀਨੀ ਸ਼ਬਦ Sermo ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਕਹਿਣਾ’(To say) | ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਨੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੇਵਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿ Delphi ਵਿਖੇ ਅਪੋਲੋ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦਾ ਪ੍ਰੋਹਿਤ ਦੈਵੀ/ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਹ ਪ੍ਰੋਹਿਤ Hermes ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਰੱਬ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਾਰਣ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਜਾਂ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ, ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਗਾਇਨ ਕਰਨਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਯੂਨਾਨੀ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ Hermeneia ਨੂੰ Homer ਦੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕਥਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ Homer ਰੱਬ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ (saying) ਵਿਚ ਉਹ ਰੱਬ ਦਾ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਸਾਹਿਤਕ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਜਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਦੁਹਰਾਉਣ (oral recitation) ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰਖਦੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਕਹੇ ਗਏ ਜਾਂ ਬੋਲੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਕਾਰਜ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋਏ ਹਨ ਜੇਕਰ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਹੇ ਤੇ ਸੁਣੇ ਗਏ। ਬੋਲਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਇਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਕਥਨਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਦੂਮਈ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਈ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵੱਲ ਪਿਛਾਂਹ ਨੂੰ (ਭੂਤ ਕਾਲ) ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਣੀ ਗਈ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਦੇਖੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਤੀ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ :

(i) ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

(ii) ਇਹ ਸਮਝ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਕਿਸੇ ਵਿਆਖਿਆਰਾਤਮਿਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਕਿ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਅਰਥ ਹੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਨਾਤਮਿਕ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿਆਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਹੈ।

ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਠ ਕੇਂਦਰਿਤ ਧਰਮਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸੇਂਟ ਪਾਲ ਅਤੇ ਲੂਥਰ, ਦੋਨੋਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ “ਮੁਕਤੀ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਠ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਸੁਨਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਸੱਚ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਸਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸੁਨਣਯੋਗ ਹੈ।

(ii) To Explain

Hermenuein ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਦੂਜੀ ਧਾਰਾ ਹੈ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਵਿਆਖਿਆ ਸਮਝ ਦੇ ਤਾਰਕਿਕ ਪੱਖ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਅਰਥ ਪੂਰਨ ਪਰਿਮਾਪਾਂ ਵਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। (ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ) ਸ਼ਬਦ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਰਕਪੂਰਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤਿਆਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਇਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ Delphi ਵਿਖੇ ਅਪੋਲੋ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ Hermes ਦੇਵਤੇ ਦੇ ਪਹਿਲੋਂ ਮੌਜੂਦ ਪਾਠ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੀ। ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਦੇਸ਼ ਕੁਝ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸੀ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਅਣ-ਵਿਅਖਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Aristotle Hermeniea ਦੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨ (Enunciation) ਦੇ ਅਰਥਾਂ `ਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। Aristotle Hermeneia ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਬੱਧੀ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਸੱਚੇ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।੯ ਸੋ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਬਾਰੇ ਸੱਚਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਹੈ। Aristotle ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਥਨਾ, ਹੁਕਮ ਜਾਂ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਥਨ (Statement) ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਕਥਨ ਤੋਂ ਹੀ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕਿਸੇ ਵਾਕ ਜਾਂ ਕਥਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਥਿਤੀ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ Aristotle ਲਈ ਬੁੱਧੀ ਕਥਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਰਥ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਖਿਆ ਕਥਨਾਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿ ਸੱਚ ਜਾਂ ਝੂਠ ਲੁਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ) ਦੇ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਵਰਗੀਕਰਨਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਕਥਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆ ਆਮ ਚੀਜਾਂ ਜਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਸੂਝ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਸੱਚੇ ਕਥਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੈ ਲਈ ਸਹਾਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

(iii) To Translate

Hermeneutics ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਤੀਜੀ ਧਾਰਾ ਹੈ ‘ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ’। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮੂਲ ਪਾਠ ਪਾਠਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਰਾਹੀਂ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ, ਅਦਭੁਤ ਜਾਂ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਕਥਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿDelphi ਵਿਖੇ ਅਪੋਲੋ ਦੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ Hermes ਦੇਵਤਾ (ਅਨੁਵਾਦਕ) ਦੋ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚੋਲਗੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ।

ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ। ਅਨੁਵਾਦ ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮੋਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕਿ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਪ੍ਰਗਟਾਵਿਆਂ ਸਮੇਂ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਦੀ ਘਾੜਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਾਡੀ ਹੋਂਦ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।

ਕਿਸੇ ਆਮ ਸਾਧਾਰਣ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੌਰਾਨ ਅਨੁਵਾਦਕ ਨੂੰ ਕਈ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸੰਸਾਰ-ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਇਹੋ ਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।