ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ : ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)। ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਜਾਂ ਉੱਤਰਕਾਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਸਰੋਤ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਫ਼ਾਰਸੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਣਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ, ਵਜ਼ੀਰ, ਮੀਰ-ਮੁਨਸ਼ੀ ਜਾਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਦਿਆਂ ਕੀਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਵਾਹੀ ਨੂੰ ਸੌ ਫੀਸਦੀ ਸਹੀ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਰਾਜਸੀ ਮੁਫਾਦ ਲੈਣਾ ਤੇ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸੋਭਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਗੀ ਸੁਰ ਅਲਾਪਣਾ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ, ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਬਾਬਰੀ (ਬਾਬਰਨਾਮਾ), ਅਕਬਰਨਾਮਾ, ਤੁਜ਼ਕ-ਏ-ਜਹਾਂਗਿਰੀ ਤੇ ਅਖਬਾਰਾਤਿ ਦਰਬਾਰਿ ਮੁਅੱਲਾ ਆਦਿ ਹਨ।

ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੇ ਮਜਮੂਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜੇਕਰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਰੋਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬਾਰੇ ਅਸਿੱਧੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਕਰਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਸਬੰਧੀ ਟਪਲਾ ਵੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ’ ਭਾਸ਼ਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਕਿਹੜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਾਣੀ ਉਚਾਰੀ, ਸਿਰਫ ਐਨਾ ਹੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਇਹ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵੱਲ ਹੀ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਵਖਿਆਨ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ‘ਬਾਣੀ' ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੂਫੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਰੱਬੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਅਥਵਾ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ) ਦਾ ਕਵਿਤਾ (ਬਾਣੀ) ਰੂਪ ਦਿਤਾ। (ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖਾਨ ਆਪਣੀ ਕਿਰਤ ‘ਸੀਯਰ-ਉਲ-ਮੁਤਾਖਿਰੀਨ' ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, “(ਸ੍ਰੀ) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ (ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਹਠ-ਧਰਮੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਸੂਫੀਆਂ ਦੇ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤੋਲ-ਤੁਕਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਗਲ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੀ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤਿ-ਸਰੂਪ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ‘ਉਧਾਰੀ’ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਬਲਕਿ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੌਲਿਕ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਕਾ-ਦੁਕਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਵੀ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਦੂਜੇ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਜੇਮਜ਼ ਬਰਾਊਨ (Major James Browne) ਚਰਚਿਤ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ (History of the Origin and Progress of the Sicks) ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਕਲਮਬਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਏ. ਐਲ. ਐਚ. ਪੋਲੀਅਰ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ‘ਦਾ ਸਿੱਖਸ’ (The Sikhs); ਜਾਰਜ ਫੌਰਸਟਰ ਦੀ ‘ਏ ਜਰਨੀ ਫਰਾਮ ਬੰਗਾਲ टु ਇੰਗਲੈਂਡ’ (A Journey from Bengal to England...); ਜੌਹਨ ਮੈਲਕਮ ਦੀ ‘ਸਕੈੱਚ ਆਫ ਦਾ ਸਿੱਖਸ’ (Sketch of the Sikhs); J.D. Cunningham (History of the Sikhs) ਆਦਿ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ H.H Wilson, Kenneth E. Bryant, John C.B. Webster, George Thomas, Charles Welkins, W.H. Mcleod, Max Arthur Macauliffe Trumph ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਉਕਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਤਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤੱਥ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਨਹੀਂ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਮੈਕਾਲਫ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ (The Sikh Religion, vol.ii) ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ, “(ਸ੍ਰੀ) ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ (ਦੇਵ ਜੀ) (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ) ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਤਾਂ ਤੇ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ (ਸ੍ਰੀ) ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ (ਦੇਵ ਜੀ) ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ (ਸ੍ਰੀ) ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ (ਦੇਵ ਜੀ) ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ (ਬਾਣੀ) ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਅਵਸ਼ਕਤਾ ਹੈ, ਸੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅੱਖਰ ਮਾਲਾ ਸੁਧਾਰ ਕੇ, ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਦਗੀ ਲਿਆ ਕੇ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਕਾਲਫ ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।

ਤੀਜੇ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ’; ‘ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ’; ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ : 6; ‘ਪਰਚੀਆਂ ਸੇਵਾ ਦਾਸ’; ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾ: 10 (ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ); ‘ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ’; ‘ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’; ‘ਮਾਲਵਾ ਦੇਸ ਰਟਨ ਕੀ ਸਾਖੀ ਪੋਥੀ’, ‘ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ’; ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’; ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’, ‘ਭਟ ਵਹੀਆਂ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ’ ਆਦਿ ਹਨ।

ਅਧਿਐਨ ਮਨੋਰਥ

ਸਾਡੇ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਉਕਤ ਵਰਣਿਤ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਤਲਾਸ਼ਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਕਤ ਵਰਣਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਤਕ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਆਹਰ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਤਲਾਸ਼ੇ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਦਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਤਲਾਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਸਰਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਤੇ ਲਿਪੀ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਅਖਰ’ ਦਾ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ। ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅੱਖਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲਿਪੀ, ਅੱਖਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਅਨੁਰੂਪ ਲਿਖਿਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਕ੍ਰਮ-ਬਧ ਵਿਧੀ ਅਥਵਾ ਵਰਣਮਾਲਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ 35 ਅੱਖਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੈਂਤੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।

ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰਧਾ ਲਿਪੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਢ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਾਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ 'ਚੋਂ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਕਾਲੂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਪਾਂਧੇ ਨੇ ਬਾਲ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਾਰਧਾ ਲਿਪੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਗਏ।

ਉਕਤ ਸਾਖੀ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਬੇਸ਼ਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਰਧਾ ਲਿਪੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਅੱਖਰ ਇਜ਼ਾਦ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਘੜੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਬਹੁ-ਸੰਮਤੀ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੀ ਦੇਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ

‘ਗੁਰਮੁਖੀ’ ਦਾ ਭਾਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਤਲਾਸ਼ਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸੰਦਰਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

1. ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੁੱਚੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਚਾਰ ਉਦਾਸੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜੋਤੀ-ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਜਨਮਸਾਖੀ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਮਾਸੀ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਜਨਮ ਦੀ ਗਵਾਹੀ, ਕਹਾਣੀ, ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਥਵਾ ਵਾਰਤਾ ਆਦਿ ਹੈ। ਸਿੱਖ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਈ ਰੂੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਹਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਜਾਂ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਾਖੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਥਾਵਾਂ ਅਥਵਾ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁੰਮਨਾਮ ਹੀ ਹਨ।

ਬੇਸ਼ਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਲਿਪੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਧ-ਮਾਤ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਟਾਕਰੀ ਆਦਿ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲਿਪੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਇ ਨਵੀਂ ਲਿਪੀ ਘੜੀ, ਜਿਹੜੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲਿਖਣ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਸੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਕੁਝ ਅੱਖਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਖਸ਼ੀ।

2. ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ

ਗੁਰੂ-ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਿਕ ਤਥਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਚਿਤਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਰਚਿਤ ‘ਦਸ ਗੁਰ ਕਥਾ’ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ।

ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਇਸ ਲਈ ਬਣਾਏ ਤਾਂ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਸ਼ਟ ਨਾ ਆਵੇ, ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਣ।

ਗੁਰੂ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਧੰਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਮਾਨੋ ਇਕ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕੀਤਾ :

ਧੰਨ ਧੰਨ ਨਾਨਕ ਗੁਰੂ ਕੀਨਾ ਪਰਉਪਕਾਰਾ।
ਅਛਰ ਕਾ ਪੁਲਿ ਬਾਂਧ ਕੈ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਉਤਾਰੀ ਪਾਰ।

3. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ‘ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ :

...ਦਰਸ਼ਨ ਤੁਮ ਕਰਿਵਾਯੋ ਗੁਰੁ ਕਾ।
ਨੇ ਜਿਸ ਤੇ ਭ੍ਰਮ ਭਾਗਯੋ ਹੈ ਉਰ ਕਾ।
ਸਹਸਕ੍ਰਿਤਿ ਅਛਰ ਜਬ ਚੀਨੇ।
ਤਬ ਅੰਗਦ ਜੀ ਬਚਨ ਸੁ ਕੀਨੇ।
ਇਨ ਅਛਰਨ ਕੋ ਜੋਊ ਜਾਨੈ।
ਸੋ ਯਾ ਕੋ ਪਢਿ ਅਰਥ ਬਖਾਨੈ।
ਗੁਰਮੁਖੀ ਚਹਿਯੇ ਕਰਵਾਈ।
ਪਢਹਿ ਸੁਨਹਿ ਸਿਖ ਗੁਰਮਤਿ ਪਾਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਕਤ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਸਿੱਖ ਭਾਈ ਪੈੜਾ ਮੋਖਾ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੋਨੋਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਉਸ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਕੇ ਬੁਲਵਾਇਆ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ :

ਮਹਿਮਾ ਪਹੁੰਚਯੋ ਤਾਂਹਿ ਅਵਾਸਾ।
ਆਨਯੋ ਜਸਪਦ ਸਤਿਗੁਰ ਪਾਸਾ।
ਪਰਯੋ ਚਰਨ ਗੁਰ ਆਗਯਾ ਦੀਨੀ।
ਪਢਹੁ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸੁਖ ਪਦ ਚੀਨੀ।
ਕਰ ਮਹਿਂ ਲੇਯ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਬਾਚੀ।
ਜਨ ਬਾਨੀ ਰਸਨਾ ਪਰ ਨਾਚੀ।
ਸੁਨ ਕਰਿ ਖੁਸੀ ਕਰੀ ਤਿਹ ਸਿਖ ਪਰ।
ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਖੀਏ ਇਹ ਅਖਰ
ਕਹਿ ਕਰਿ ਕਾਗਰ ਲੀਨਿ ਮੰਗਾਈ।
ਸ੍ਰੀ ਅੰਗਦ ਸਭਿ ਹੀ ਲਿਖਵਾਈ।

4. ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ

‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁਕੰਮਲ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰੇਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖ-ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ (1839 ਈ.) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਮਤ 1598 ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਬਣਾਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਪੈੜੇ ਮੋਖੇ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਲਿਖਵਾਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸੰਮਤ 1602 ਵਿਚ ਜਿਲਦ ਬਣਵਾਈ ਗਈ:

. . .ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖਰ ਜੋ ਏਨ੍ਹਾਂ ਨੇ. . . ਬਣਾਏ ਸੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬੇ ਜੀ
ਦੇ ਸ਼ਬਦ (ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਾਗਰੀ, ਫਾਰਸੀ, ਤੋਰਕੇ, ਟਾਕਰੇ
ਅਖਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸੇ) ਲਿਖਵਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ।