ਮੌਤ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੋਗੀ-ਜਤੀ, ਸਿਧ-ਸਾਧਿਕ, ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮੀ ਸਮਾਧੀ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਜਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਨਪ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਸਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਇਸਲਾਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਤੋਂ ਆਇਆ।

‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ “ਗਵਾਹੀ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਗਵਾਹ”। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਾਦਤ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਧਰਮ ਜਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਸਚ ਲਈ ਸ੍ਵੈ-ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣਾ। ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ। ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ‘ਸ਼ੁਹਦਾ ਅਤੇ ‘ਸ਼ਾਹਿਦ’ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਵ ਅਖੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣਾ ਹੈ। ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕ ਦੁਖ ਤਾਂ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦੇ। ਚੀਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨੇਕੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕੁਰਬਾਣ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ। ਇਰਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਪਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਵੇ।

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੁਖ ਤੇ ਤਕਲੀਫਾਂ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਝੱਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਉਹ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀ ਕਰਦੇ।

ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਪੰਜਾਬ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਚੀਨ, ਜਾਪਾਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬਲੀਦਾਨ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਤਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੇ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਫਰਕ ਹੈ। ਬਲੀਦਾਨ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਦੀ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ਼ਟ-ਦੇਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੇ ਭਗਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਬਲੀਦਾਨ ਵਿਚ ਭੇਟਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਿੱਜਤਵ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵਿਚ ਆਪਾ ਵਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿੱਜਤਵ ਕਿਸੇ ਉਚੇਰੇ ਆਦਰਸ਼ ਵਿਚ ਸਮਾਅ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਚਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਿੱਜਤਵ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉੱਠ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਣ ਲਈ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਸ਼ਹੀਦ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜਾਬਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਲੜਨ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣ :

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥
ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1412)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਇਸ ਸੇਧ ਪ੍ਰਥਾਇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਜਿਊਣ ਦੀ ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਮੌਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ :

ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1102)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪਾਸੋਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਜਾਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਹੇ ਰਵਿ ਹੇ ਸਸਿ ਹੇ ਕਰਨਾ ਨਿਧਿ ਮੇਰੀ ਅਬੈ ਬਿਨਤੀ ਸੁਨਿ ਲੀਜੈ॥
ਅਉਰ ਨ ਮਾਂਗਤ ਹਉਂ ਤੁਮ ਤੇ ਕਛੁ ਚਾਹਤ ਹਉ ਚਿਤ ਮੈ ਸੋਈ ਕੀਜੈ॥
ਸਸਤ੍ਰਨ ਸੋਂ ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਭੀਤਰ ਜੂਝ ਮਰੋਂ ਕਹਿ ਸਾਚ ਪਤੀਜੈ॥
ਸੰਤ ਸਹਾਇ ਸਦਾ ਜਗ ਮਾਇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰ ਸਯਾਮ ਇਹੈ ਵਰੁ ਦੀਜੈ॥1

ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਅਮਰ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰ ਇਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ‘ਨਾ ਮਰਨ ਵਾਲਾ’ ਹਨ। ਮਰਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਦੇਹ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਦੇਹ ਦੇ ਅੰਤ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮਰਨਾ ਸਮਝ ਲਈਏ, ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਵੀ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਰ ਹੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਅਮਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ? ਗੌਰਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਜਿੰਦ ਜਾਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਅ ਮਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਦਰਅਸਲ, ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਚੋਲਾ ਬਦਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਚਾਹੇ ਕਿਸੇ ਪਾਪੀ, ਜਾਬਰ ਜਾਂ ਕੁਧਰਮੀ ਦੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਚੋਲਾ ਬਦਲ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਵੀ ਅਮਰ ਹਨ? ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਜੀਵ-ਪੂੰਨੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪਾਪੀ-ਅਮਰ ਹੈ। ਅਮਰ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੁੰਨ ਪਾਪ ਕੁਝ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਖਦੇ। ਜੇਕਰ ਸਾਡਾ ਦੇਹ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭੇਦ ਵਿਚ ਪੈਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋਣਾ ਹਰੇਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮੀ ਵੀ ਅਮਰ ਹਨ, ਕੁਧਰਮੀ ਵੀ ਅਮਰ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਧਰਮੀ ਦੇ ਅਮਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਧਰਮੀ ਦੇ ਅਮਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਹੈ।

ਸ਼ਹੀਦ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦੇਹ ਦੇ ਵਿਚ ਸੁਣਦੇਹ-ਅਥਵਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਹ ਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਭਾਵ ਆਪਾ ਭਾਵ ਗਵਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਦੇ ਚਾਉ ਵਿਚ ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਧਰ ਕੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗਲੀ ਵਿਚ ਵੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖ਼ਾਲਸ ਪੰਥ ਦਾ ਪਾਂਧੀ ਹੀ ਤਦ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰ ਦੇਣ ਦੀ ਕਾਣ ਨੂੰ ਚੁਕਾ ਛਡਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਸਿੱਖ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਰਬੀ ਪਦ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹ ‘ਮਰ ਜੀਵੈ ਮਰੀਆ’ ਵਾਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਸਰੂਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਹ ਰਹੇ ਜਾਂ ਨਾ ਰਹੇ, ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ਹੀਦ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸਰੀਰਕ ਸੰਸਾਰ (ਲੋਕ) ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਆਤਮਕ ਸੰਸਾਰ (ਪ੍ਰਲੋਕ) ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਲੜਕੇ ਜਾਂ ਮਾਇਆ ਮੰਦਰ ਆਦਿ ਨਹੀਂ ਸਿਮਰਦਾ, ਉਹ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਿਚ ਲਿਵਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਜਨ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਹੈ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਅਮਰ ਹੋਣਾ।

ਉਕਤ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਧਾਰਦਿਆਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਧੁਨੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਧੁਰ ਅਵਾਜ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਮਾਨਵੀ ਸੁਰਾਂ ਸੁਮੇਲ ਵਿਚ ਅਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਕਰਾਤ ਦਾ ਤਿੱਖਾ ਸੱਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਏਥਨਜ਼ ਵਿਖੇ ਸਮਸਤ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ- ‘ਤੁਹਾਡਾ ਜੀਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਰੱਜ ਰੱਜ ਜੀਓ; ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿਓ”। ਇਸ ਵਿਚ ਰੋਮਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਸੰਤੋਖ ਵੀ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਨੇ ਸੂਲੀ ਉਤੇ ਲਟਕਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ– “ਖੁਦਾਵੰਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। " ਇਸ ਵਿਚ ਕਰਬਲਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਸਿਦਕ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਜ਼ਰਤ ਹੁਸੈਨ ਦੀਆਂ ਪਿਆਸੀਆਂ ਬਲੀਆਂ ਤੋਂ ਭੈਣ ਨੂੰ ਪਰਵਾਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ ਗਏ ਸਨ— “ਅੱਲ੍ਹਾ ਦੀ ਜਾਤ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਅਜਰ ਨੂੰ ਜਰਨਾ ਖੁਦਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਈਰਾਨੀ ਸੁਰ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਜ਼ਰਤ ਮਨਸੂਰ ਦੇ ਅੰਗ' ਅੰਗ ਕਟਾਉਂਦੇ ਹੋਇਆਂ ਦੋ ਬੋਲ ਸਨ— “ਸਬਰ ਨਾ ਛਡੋ, ਦਰ ਖੁਲ ਜਾਵੇਗਾ।”

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਰੂੜੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ‘ਸਚੁ’੩ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ‘ਸਿਧਾਂਤ’ ਤੇ ‘ਅਮਲ’ ਦਾ ਜੋੜ ਹੈ, ਭਾਵ ‘ਕਥਨੀ’ ਤੇ ‘ਕਰਨੀ’ ਸਿੱਖ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਰੀਬ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ‘ਸਚ’ ਪੱਲੇ ਹੈ ਤਾਂ ਵਡੀ ਤੋਂ ਵਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਭ ਤਾਕਤਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ ਅਥਵਾ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਮਕਾਲੀ ਹੁਕਮਰਾਨ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ‘ਸਚੁ’ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਵੀ ਕੰਕਣ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ‘ਬੇਦੀਨ’ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਮਤਾ ਪਕਾਇਆ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਬਣਾਏਗਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਤੁਰਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਜਸ ਵਧੇਗਾ। ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਤਹਿਤ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ :

ਨੀਚ ਜਹਾਗੀਰ ਬੇਦੀਨ ਨੇ ਮਤਾ ਪਕਾਇਓ ਆਨ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਕਉ ਕਤਲ* ਕਰਿ ਤਉ ਮੈ ਪਾਵਉ ਮਾਨ॥
ਸਭ ਤੁਰਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵਹਿ ਦੀਨ ਕਰਉ ਪ੍ਰਕਾਸ ਝੂਠ॥
ਧਰਮ ਅਰੂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਖਿਨ ਮਹਿ ਕਰਉ ਬਿਨਾਸ॥
ਰਾਵੀ ਮੈ ਗੁਰੁ ਲੀਨ ਭਏ ਦੀਨ ਨ ਨੀਚਨ ਦੀਦ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਤਪਦੀ ਲੋਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਗਰਮ ਰੇਤ ਸੀਸ ਉੱਤੇ ਪਵਾਈ, ਉਬਲਦੀ ਦੇਗ ਵਿਚ ਉਬਾਲੇ ਖਾਧੇ, ਪਰ ਕੋਈ ਸ਼ਿਕਵਾ ਨਾ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਈ:

ਸੇਵਕ ਕੀ ਓੜਕਿ ਨਿਬਹੀ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਜੀਵਤ ਸਹਿਬੁ ਸੇਵਿਓ ਅਪਨਾ ਚਲਤੇ ਰਾਖਿਓ ਚੀਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1000)

ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੰਨ 1675 ਵਿਚ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਵਾਪਰਿਆ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਖਲਕਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੰਜਵੀਂ ਜੋਤਿ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ) ਦੌਰਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਫਲਤਾਈ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ, ਨੌਵੇਂ ਜਾਮੇਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੁਆਰਾ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇ-ਪਤੀ ਬਣਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਸੂਖਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਪੂਰਵ-ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸੀ।

ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇ ਰਾਹੀਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਜ਼ਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦਾ ਪੱਤਰ ਮਿਲਦਿਆਂ ਸਾਰ ਬਾਲਕ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ 1673 ਈ. ਵਿਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਲ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ- ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ, ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨਾਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਰੋਪੜ, ਕਰਹਾਲੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਚੀਕਾ, ਕੈਥਲ, ਜੀਂਦ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਦੋਂ ਆਗਰਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਬ ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਕੇ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇਣ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਝੱਲੇ। ਅੰਤ ਨਵੰਬਰ 1675 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਕਤਲ (ਸ਼ਹੀਦ) ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਹੋਏ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸਲਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ, ਦਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੌਤ ਕਬੂਲਣ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰਸਤੇ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਦੋ ਸ਼ਰਤਾਂ ਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਖਰੀ ਮੌਤ ਕਬੂਲਣ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ। ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਸਾਖੀ ਇਉਂ ਭਰਦੀ ਹੈ:

ਭਟ ਵਹੀ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਮਹਲ ਨਾਵਾਂ ਬੇਟਾ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕਰਾਮਾਤ ਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਕਾ... ਸਾਲ ਸਤਰਾਂ ਸੌ ਬੱਤੀਸ ਮੰਗਸਰ ਸੁਦੀ ਪੰਚਮੀ ਵੀਰਵਾਰ ਕੇ ਦਿਹੁ ਤੀਜੈ ਪਹਿਰ-ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੇ ਸਾਮੇਂ-ਜਲਾਦ ਨੇ ਤਲਵਾਰ ਸੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾ ਸੀਸ ਧੜ ਸੇ ਜੁਦਾ ਕਰ ਦੀਆ।... ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਨੇ ਕੋ ਮਾਨਾਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਹੀ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਹਸਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ‘ਸਚੁ’ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਠੀਕਰ ਫੋਰਿ ਦਿਲੀਸ ਸਿਰਿ ਪ੍ਰਭਪੁਰਿ ਕੀਯਾ ਪਯਾਨ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਸੀ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੀ ਨ ਕਿਨਹੂੰ ਆਨਿ॥
ਤੇਗ ਬਹਾਦੁਰ ਕੇ ਚਲਤ ਭਯੋ ਜਗਤ ਕੋ ਸੋਕ॥
ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਸਭ ਜਗ ਭਯੋ ਜੈ ਜੈ ਜੈ ਸੁਰ ਲੋਕਿ॥

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ’ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਇਕ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ, ਬਲਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਰੱਖੀ :

ਪ੍ਰਗਟ ਭਏ ਗੁਰ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ। ਸਗਲ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਪੈ ਢਾਪੀ ਚਾਦਰ॥

ਤੀਜਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਪੰਥ ਆਪਣੀ ਦੋ ਵੇਲੇ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਦਾ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 18ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੰਥਕ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ : “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ, ਬੰਦ ਬੰਦ ਕਟਾਏ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲੁਹਾਈਆਂ, ਚਰਖੀਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚਿਰਾਏ ਗਏ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ, ਸਿੱਖੀ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬਾਹੀ, ਤਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ! ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ !”... ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧਾੜਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਠੱਲੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਚੌਥਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਭੋਲੀ-ਭਾਲੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਫਸਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖੰਡਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ :

ਜੇ ਰਤੁ ਲਗੈ ਕਪੜੈ ਜਾਮਾ ਹੋਇ ਪਲੀਤੁ॥
ਜੋ ਰਤੁ ਪੀਵਹਿ ਮਾਣਸਾ ਤਿਨ ਕਿਉ ਨਿਰਮਲੁ ਚੀਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 140)

20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਕੁਕਰਮੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨੂੰ ਕੁਕਰਮਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅੱਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ। ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ-ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਾਖੇ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗੜ੍ਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ (ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਪੂਜਾ ਦਾ ਧਾਨ ਅਥਾਹ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਭੌਰਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਸਿਦਕ, ਸਬਰ ਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ, ਕਹਿਣ-ਕਥਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਇਸੇ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਹਿਸਾ ਮੋਰਚਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਸਾਕੇ ਦੀ ਸਾਰਾ ਪੰਥ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।