ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਬੰਬਈ ਵਿਖੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿਖੇ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਬਿਊਰੋ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਤਤਕਾਲੀ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ, ਜਸਟਿਸ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਿਊਰੋ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਭਾਰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਪੰਜਾਬੀ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਬਿਊਰੋ ਦੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਹਾਂ ਉਸਾਰ ਕੇ ਆਪ ਨੇ 2 ਜਨਵਰੀ, 1949 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪ ਨੂੰ 27 ਜੁਲਾਈ, 1949 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਿਕਮਾ ਪੰਜਾਬੀ, (ਪੈਪਸੂ) ਪਟਿਆਲਾ ਦਾ ਸਕੱਤਰ ਤੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਉੱਨਤੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਐਮ.ਏ. ਪੰਜਾਬੀ ਤਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣੇ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਚਾਉ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਦੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਤਣਾਅ-ਪੂਰਨ ਘਰੇਲੂ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਆਪ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਬੜਾ ਸਰਲ, ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਘਰੇਲੂ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰੋਗੀ ਜੀਵਨ ਪਿਆਰ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘਰੇਲੂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ੍ਵੈਜੀਵਨੀ (ਆਰਸੀ ) ਵਿਚ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾਦਾ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਰਿਆ ਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਆਪ ਦੀ ਪਤਨੀ ਧੰਨ ਕੌਰ ਨੇ ਲਗਪਗ 45 ਸਾਲ ਆਪ ਦਾ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਾਥ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸੁਚੱਜੀ ਪਤਨੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ :

“ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦਾਤ ਘਰ ਕੀ ਗੀਹਨ ਚੰਗੀ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਧੰਨ ਕੌਰ ਪੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਚੰਗਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਧੀ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿਚ ਐਮ.ਏ. ਪਾਸ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੰਭਾਲੇ, ਮੇਰੇ ਸਮਾਜਕ ਫਰਜ਼ ਉਸ ਨੇ ਨਿਭਾਏ, ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾ ਸੁਆਰ ਕੇ ਚੰਗਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮੇਰੇ ਜੇਹੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਭੁੱਖੇ ਨੂੰ ਰੱਜਵਾਂ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ... ਧੰਨ ਕੌਰ ਸੱਚ ਮੁੱਚ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਅਰਥਾਤ ਮੇਰੀ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਅਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਟਿਕਾਉ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੰਮੀਆਂ ਸਾਧਨਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 45 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਝਗੜਦਿਆਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।"

ਅਜੋਕੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਮਾਤਾ ਧੰਨ ਕੌਰ ਦੀ ‘ਕਰਨੀ’ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਆਹੁਤਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਕਾਰਨ ‘ਪਰਿਵਾਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਉਪਦੇਸ਼ (ਏਕ ਜੋਤਿ ਦੁਇ ਮੂਰਤੀ ਧਨ ਪਿਰੁ ਕਹੀਐ ਸੋਇ॥) ਤੋਂ ਟੁੱਟਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਮੇਲ ਆਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੇਲ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ‘ਪਤੀ’ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਸਿੱਖਿਅਕ ਲੜਕੀ ਜਦੋਂ ਵਿਆਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਲਾਂ ਤਾਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਲਾ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਮਾਰਗ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਪਤੀ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਣਵੰਤੀ ਇਸਤਰੀ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ:

ਜਾਇ ਪੁਛਹੁ ਸੁਹਾਗਣੀ ਤੁਸੀ ਰਾਵਿਆ ਕਿਨੀ ਗੁਣੀ॥
ਸਹਜਿ ਸੰਤੋਖਿ ਸੀਗਾਰੀਆ ਮਿਠਾ ਬੋਲਣੀ॥
ਪਿਰੁ ਰੀਸਾਲੂ ਤਾ ਮਿਲੈ ਜਾ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਸੁਣੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 17)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਤੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਕ ਇਸਤਰੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ ਰੱਖੇ ਤਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ :

ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ
ਏ ਤ੍ਰੈ ਭੈਣੇ ਵੇਸ ਕਰਿ ਤਾਂ ਵਸਿ ਆਵੀ ਕੰਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1384)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਕਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਮਾਤਾ ਧੰਨ ਕੌਰ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਹੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਧੰਨ ਸਨ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਿਹਰ ਸਦਕਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤਿੰਨ ਲੜਕੇ ਤੇ ਚਾਰ ਲੜਕੀਆਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਧੰਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਗ ਲਾਏ। ਮਾਂ ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਪਾਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਲੜਕੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ (ਮਾਨਾ) ਉਤੇ ਅਚਿੰਤੇ ਬਾਜ ਪੈ ਗਏ, ਉਹ ਕੁਆਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਈ। ਜਵਾਨ ਧੀ-ਪੁਤ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਾਨਾ ਬੇਸ਼ਕ ਸਰੀਰ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਸਦੈਵ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਲਾਡਲੀ ਧੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ‘ਮਾਨਾ’ ਲੇਖ ਹੈ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਧੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਈ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਇਨਸਾਨ ਬਣੇ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਪਾਠਕਾਂ ’ਤੇ ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਰਹੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ ਫੋਕੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਖਾਸਕਰ, ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਆਲਮ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਤਣਾਅਭਰਪੂਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਉਮੰਗ ਤੇ ਖੇੜਾ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ, ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਘਰੇਲੂ ਅਥਵਾ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ‘ਗੁਸਲਖਾਨਾ’ ਵਰਗੀ ਲਿਖਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ-ਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅਸਤ ਹੋਵੇ, ਗੁਸਲਖਾਨਾ ਅਜਿਹੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਕੱਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ (1914); ਸ਼ਬਦਾਂਤਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਗੁਝੇ ਭੇਦ (1924); ਜਪੁ ਜੀ ਸਟੀਕ (1925); ਚੋਣਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ (1933); ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ (ਚਾਰ ਜਿਲਦਾਂ) (1936); ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਸਟੀਕ (1938); ਨਵੀਆਂ ਸੋਚਾਂ (1942); ਸਹਿਜ ਸੁਭਾ (1942); ਝਨਾ (1942); ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ (1949); ਪੰਜਾਬੀ ਇਤਿਹਾਸ (ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ) (1949); ਸਾਹਿਤ-ਦਰਸ਼ਨ (1951); ਸਿੱਖ ਧਰਮ (1952); ਸਭਿਆਚਾਰ (1952); ਆਰਸੀ (1952); ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖੀਏ। (1954) ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਰੀਡਰ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ ਤੇ ਤੀਜਾ) (1936); ਮਹਾਂ ਪੁਰਖ (ਜੀਵਨੀਆਂ, ਸੰਪਾਦਿਤ) (1956); ਗੁਸਲਖਾਨਾ ਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ (1958); ਘਰ ਦਾ ਪਿਆਰ (1958); ਸਰਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਕੋਸ਼ (1960); ਸਬਦਾਂਤਕ ਲਗਾਂ-ਮਾਤ੍ਰਾ ਦੇ 40 ਮੂਲ ਨਿਯਮ (1977); ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ (1469-1764), (1985) ਆਦਿ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: The Jap Ji (1919); Growth of Responsibility in Sikhism (1919); Gurdwara Reform Movement (1922); The Asa-di-Var (1926); Sword and Religion(Amritsar, 1929); High Roads of Sikh History (3 Vol.) (1935); Sikhism : Its Ideals and Institutions (1937); Essays in Sikhism (1944); Claims of Panjabi (1949); Panjabi Literature (1950); A Short History of Sikhs (in collaboration with Dr. Ganda Singh) (1950); English- Panjabi Dictionary (Vol. I) (1953); Anglo-Panjabi Dictionary (1955); Guru Nanak and His Mission (1956); Sikhs as Liberators (1968); Sikhs and Non-violence (1922).

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ। ਆਪ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਉਲਥਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀਆਂ ਦੈਵੀ ਝਲਕਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ। ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਰਜਮੇ (The Psalm of Peace) ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਟੈਗੋਰ ਵਰਗੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਕਾਰਜ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ‘A Short History of Sikhs' ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ (‘ਸੰਖੇਪ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ') ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ।

ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਥਕੇਵੇਂ ਤੇ ਅਕੇਵੇਂ ਦੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਇਕ ਥਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਇਥੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਆਪਣੇ ਘਰ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਰੱਜ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ। ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਵਾਦ ਇੰਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਛਕ ਲਿਆ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੇਟ ਹੌਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੈਰ ’ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰੰਤੂ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸੈਰ ਉਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਜਵਾਬ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਖਾਣਾ ਹਜ਼ਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਸੈਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਲਿਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਕਿਆ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਤਿ ਕਿੰਨੇ ਸੰਜੀਦਾ ਸਨ।

ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਈ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ, ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਦਿਖਾਈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਣ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪ ਦਾ ਸਰਵ-ਉਚ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ੍ਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕੋਇਕ ਮਨੋਰਥ ਆਪ ਪੜ੍ਹੋ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਓ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ- ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ, ਭਗਤ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ, ਸ. ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਾ ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਾਗੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸ. ਉਮਰਾਓ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਆਦਿ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਵੀ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕਾਇਲ ਸੀ।

ਕੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਥਕ ਦੇਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਇਕ ਸਫਲ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਸਲ ਧਰਮੀ ਪੁਰਸ਼ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕੀਤੀ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਦਕਾ ਕਥਿਤ ਦਲਿਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਅਭੇਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਾਗ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰੱਖੇ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਵਿਦਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਨਵੇਂ ਸਜੇ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੇਗ ਲੈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਜੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭੇਟਾ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੱਜਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਗਏ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਪੁਜਾਰੀ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾਈ ਤੇ ਪਾਵਨ ਹੁਕਮ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ :

ਨਿਗੁਣਿਆ ਨੋ ਆਪੇ ਬਖਸਿ ਲਏ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਲਾਇ॥

ਐਸਾ ਇਲਾਹੀ ਹੁਕਮ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਖਸ਼ਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੰਕਾ ਨਾ ਰਿਹਾ।

1920 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਉਤੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿਖੇ ਅਧਿਆਪਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਅਣਗਿਣਤ ਮਰਜੀਵੜੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਸਦਕਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ਉਤੇ ਡਾਂਗਾਂ ਦੇ ਕਰੜੇ ਵਾਰ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਚਲਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਚੌੜੇ ਕੀਤੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲਹਿਰ ਕੇਵਲ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੀ ਜਿੱਤ ਪਿੱਛੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ‘ਦਾਨੇ’ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵੀ ਹੱਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਕ ਸਮਾਂ ਐਸਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਕਰਨੀ ਪਈ। ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਸਫਲ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂ-ਮਾਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਸਬਦਾਂਤਕ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾ ਦੇ ਗੁੱਝੇ ਭੇਦ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਪੰਥ ਦੇ ਝੋਲੀ ਪਾਈ। ਦਰਅਸਲ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਮਿਲਦੇ ਟੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਕਥਾਵਾਚਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਣਮਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਅਥਵਾ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਭਰਪੂਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਵਰਗ ਉਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਾਸ਼ਾਜਨਕ ਅਸਰ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ, ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਦੇ ਟੀਕਾ ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਭਾ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਟੀਕੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਹਿੱਤ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਇਆ ਇੱਕਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਦੂਜੀ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਉਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਮਿਟ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ।

ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਨੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਥਾਹ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰ ਦਿਤਾ। ਭੌਰੇ ਨਿਆਈਂ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰੂਪ ਫੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਰਸ ਚੂਸਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮੇਰੀ ਐਨਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਏਸ ਐਨਕ ਵਿੱਚੋਂ ਤੱਕਦਾ ਹਾਂ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕੇਵਲ ਮੁਖੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਜੀਵਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਸਰੋਤਿਆਂ ਉਤੇ ਹੋਣਾ ਤਾਂ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਾਸਤਕ ਬੰਦੇ ਵੀ ਧਰਮੀ ਬਣ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਬਲਵੰਤ ਗਾਰਗੀ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲਣੀ ਨਾਟਕੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਬਿਆਨ ਕਰਨੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੋਵੇਗੀ :

“ ... ਮੈਂ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣ ਗਏ। ਉਹ ਬੰਬਈ ਰਹੇ, ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼ਿਮਲੇ, ਤੇ ਫੇਰ 1949 ਵਿਚ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣ ਕੇ ਪਟਿਆਲੇ ਆ ਗਏ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਪਟਿਆਲੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਾਹਰ ਮੰਜੀ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚੌਕੜੀ ਮਾਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਖੁੰਡੀ, ਅਚਕਨ, ਗ਼ਾਇਬ ਸਨ। ਤੇੜ ਖੱਦਰ ਦੀ ਬੁਨੈਣ ਤੇ ਕਛਹਿਰਾ। ਮੈਨੂੰ ਤੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ‘ਮਾਨਾਂ’ ਕੁੜਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਦੌੜੀ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਗਾਰਗੀ ਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਆ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਇਹ ਤਾਂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਏ। ਜੇ ਮੈਂ ਅਚਕਨ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਬੈਠਾਂ ਤਦ ਵੀ ਇਹ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਰੀ ਬੁਨੈਣ ਤੱਕ ਲਏਗਾ।"

ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ 10 ਜਨਵਰੀ, 1958 ਈ. ਨੂੰ ਅਧਰੰਗ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਣਹਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿੱਘੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਰਵੇ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਇਸ ਫਾਨੀ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਣਥੱਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਬੰਦਨਵਾਰ ਵਿਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਬੋਲੀ ਦਾ ਆਸ਼ਕ' ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਥਾਇ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣੀ ਰਸਨਾ ਤੋਂ ਨਾਮ ਲੈਣ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਸੀ।