ਭਾਸ਼ਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ, ਭਾਵਨਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਮਨੁੱਖ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ, ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੀੜੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਇਕ ਕਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਗਈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਪੱਖੋਂ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 15 ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਸਿੰਧੀ, ਰਾਜਸਥਾਨੀ, ਬਾਂਗਰੂ, ਬ੍ਰਜ, ਖੜੀ ਬੋਲੀ, ਬਿਹਾਰੀ, ਰੇਖਤਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅੰਸ਼ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ 15ਵੀਂ ਤੋਂ 17 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਗੁਰਮੁਖੀਕਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਭਗਤਾਂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਸਿੰਧ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਦਖਣ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਤਕ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਦਰਜ ਬਾਣੀ 'ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ 1173 ਤੋਂ 1266 ਈ. ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ (1675 ਈ.) ਦੀ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਨੁਭਵ, ਨੈਤਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰ, ‘ਬਾਣੀ’ ਰਾਹੀਂ ਜਨ-ਸਮੂਹ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਏ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਜਾਂ ਪੰਡਤਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ; ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੂੜ੍ਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਬਾਣੀਕਾਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰਤੇ, ਆਤਮਿਕ-ਉਚਾਈਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੁਰਤਿ ਦੇ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸਨ। ਭਾਸ਼ਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਇਕ ਸਾਧਨ ਮਾਤਰ ਸੀ, ਮਨੋਰਥ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਬਹੁਪੱਖੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸੂਝ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਾਂਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ‘ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ’ ਕਹਿਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ‘ਭਾਸ਼ਾ’ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ‘ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਚੂਲੀ ਭਰੋ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਫ ਪਾਣੀ ਛਲਕਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਹਾਂਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਂਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਇਕਾਗਰ ਵਿਸਥਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਪਾਵਨ ਪਾਠ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਨਿਹਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਅੰਤਰਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੋਕਪੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਬਾਣੀਕਾਰ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਰਿਪੇਖ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕੰਠ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜੁਗਤ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੀ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਇਹ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਉਧਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮੰਡਲਾਂ ਦੇ ਚਸ਼ਮੇ, ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਹਸਾਤਮਕ ਡੂੰਘਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਅਥਵਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਝਾ ਕੇ ਇਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਬਦ ਪਧਤੀ ਚਲਾਈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਧੀ ਸੁਤੇ ਸਿਧ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸੰਚਾਰ-ਸਾਧਨ ਕੁਝ ਨਿਯਮਬੱਧ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬੋਲ ਕੇ, ਲਿਖ ਜਾਂ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਵਿਹਾਰਕ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰੇ ਰੂਪ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੁਢ ਕਦੀਮੀ ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਸੁਭਾਅ ਸਦਕਾ ਹੀ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਬੇਸ਼ਕ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵੀ ਅਰਥ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੂੜ੍ਹ ਰਹੱਸਾਂ ਅਥਵਾ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਰਿਸਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਉਚੇਰਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੋ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੂਜੇ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਅਰਥ-ਹੀਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਉਹ ਜੀਵਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾ ਆਦਿ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅੰਤ।

ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ (ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ) ਕਾਵਿ, ਛੰਦ, ਲੈਅ, ਰਾਗ ਆਦਿ ਤੱਤ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੌਕਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਿਆਕਰਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਭਾਸ਼ਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ’ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਅਸਲ ਹੋਂਦ ਦਾ ਸੁਝਾਓ ਦੇਵੇ। ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਲੰਕਾਰ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਇਹ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਚਿੰਨ੍ਹ’ ਅਤੇ ‘ਪ੍ਰਤੀਕ’ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਅਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਤੀਕ’ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੜਕ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲੱਗੀ ਬੱਤੀ, ਪਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਸਤਹ 'ਚ ਭਾਗੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਦਾ ਝੰਡਾ।

ਚਿੰਨ੍ਹ ਯਥਾਰਥ (Reality) ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੈਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਰਥਾਂ ਦੇ ਸਮਰੂਪ ਤੈਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਬਲਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ 'ਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: 1) ਰੂਪ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ 2) ਸ਼ਬਦ ਚਿੰਨ੍ਹ।

1) ਰੂਪ ਚਿੰਨ੍ਹ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੱਬੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਦਿਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਜਿਹੇ ਚਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਸ਼ਿਵ, ਦੁਰਗਾ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਉਸ ਹੋਂਦ ਦੇ ਰੂਪ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਬੁਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੜਿਆ ਹੋਇਆ ਆਮ ਵੇਖਣ ’ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿਚ ਹਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਪਰਮਸਤਿ ਜਾਣ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੂਫਾਨ, ਦਰਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਆਦਿਕ ਇੱਕੋ ਸਮਰਥ ਹੋਂਦ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੀਤਣ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਇਕ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ।

2) ਸ਼ਬਦ ਚਿੰਨ੍ਹ

ਸ਼ਬਦ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਾਵ ਉਸ ਹੋਂਦ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਣਾ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਰਖਦੇ ਹੋਣ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ‘ਹਰਿ ਜੀ ਮਾਤਾ ਹਰਿ ਜੀ ਪਿਤਾ ਹਰਿ ਜੀਓ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਕ' ਕਹਿਣ ਦੇ ਅਰਥ ਇਹ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ‘ਹਰਿ ਜੀ’ ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਹੋਂਦ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਰਮਸਤਿ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸ਼ਬਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰੀ ਹੋਂਦ ਬਾਰੇ ਰੂਪ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਕੁਦਰਤੀ ਮੂਰਤੀ ਜਾਂ ਬੁੱਤ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਸ਼ਬਦ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰਤਣ ਵਾਲਾ ਗੁਣ ਪੂਜ ਹੋਵੇਗਾ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੀਮਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੀਮਤ ਬੁੱਧ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਬਿੰਬ ਵਰਤਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸੂਰਜਾਂ ਦਾ ਸੂਰਜ (ਨਮੋ ਸੂਰਜ ਸੂਰਜੇ॥) ਕਹਿ ਕੇ ਵਡਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਰੱਬ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਰਤ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੋਮਾ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਈਸ਼ਵਰੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਰੇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਈਸ਼ਵਰੀ ਭੇਦ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਰਹਸ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੈ:

ਤਿਸੁ ਰਸੁ ਆਇਆ ਜਿਨਿ ਭੇਦੁ ਲਹਿਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 97)

ਅਜਿਹੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਣੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਧਾਰਣ ਗੀਤ ਹੀ ਹਨ:

ਲੋਗੁ ਜਾਨੈ ਇਹੁ ਗੀਤੁ ਹੈ ਇਹੁ ਤਉ ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰ॥
ਜਿਉ ਕਾਸੀ ਉਪਦੇਸੁ ਹੋਇ ਮਾਨਸ ਮਰਤੀ ਬਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 334)

ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਵਧੇਰੇ ਜਾਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਦੂਜਿਆ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਲਾਭ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ :

ਜੇ ਹਉ ਜਾਣਾ ਆਖਾ ਨਾਹੀ ਕਹਣਾ ਕਥਨੁ ਨ ਜਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਥਨ ਕਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿਚ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣ :

ਤੂ ਦਰੀਅਉ ਦਾਨਾ ਬੀਨਾ ਮੈ ਮਛੁਲੀ ਕੈਸੇ ਅੰਤੁ ਲਹਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 25)

ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਈਸ਼ਵਰ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇਕ ਨਿਗੂਣਾ ਜਿਹਾ ਜਤਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਹਿਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ:

ਕਹਣਾ ਹੈ ਕਿਛੁ ਕਹਣੁ ਨ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 151)

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਕੁਝ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਣੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਅਕਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਧਾਰਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ (ਭਿਖਾ ਬਾਤ ਅਗੰਮ ਕੀ ਜੋ ਜਾਣੈ ਸੋ ਨਾ ਕਹੈ। ਜੋ ਕਹੈ ਸੋ ਜਾਣੈ ਨਾਹੀ।) ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਗੂੰਗੇ ਦੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਗੂੰਗੇ ਦੀ ਮਾਂ ਜਾਣੇ।

ਅਖਰੀ ਨਾਮੁ ਅਖਰੀ ਸਾਲਾਹ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ 'ਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿਤਾ ਕਿ “ਜਿਨਿ ਏਹਿ ਲਿਖੇ ਤਿਸੁ ਸਿਰਿ ਨਾਹਿ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖਰਾਂ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ:

ਦ੍ਰਿਸਟਿਮਾਨ ਅਖਰ ਹੈ ਜੇਤਾ॥
ਨਾਨਕ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਨਿਰਲੇਪਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 261)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਮਸਿਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਅਰਥਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਣਾ, ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ:

-ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਗੂੰਗੈ ਗੁੜੁ ਖਾਇਆ ਪੂਛੇ ਤੇ ਕਿਆ ਕਹੀਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 334)

-ਜਹਾ ਬੋਲ ਤਹ ਅਛਰ ਆਵਾ॥
ਜਹ ਅਬੋਲ ਤਹ ਮਨੁ ਨ ਰਹਾਵਾ॥
ਬੋਲ ਅਬੋਲ ਮਧਿ ਹੈ ਸੋਈ॥
ਜਸ ਓਹੁ ਹੈ ਤਸ ਲਖੈ ਨ ਕੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340)

-ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਹੋਰ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਬਾਵਨ ਅਛਰ ਲੋਕ ਤ੍ਰੈ ਸਭੁ ਕਛੁ ਇਨ ਹੀ ਮਾਹਿ ॥
ਏ ਅਖਰ ਖਿਰਿ ਜਾਹਿਗੇ ਓਇ ਅਖਰ ਇਨ ਮਹਿ ਨਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 340)

ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੁਆਰਾ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚਲੇ ਗੂੜ੍ਹ ‘ਪਾਠ' ਦੇ ਅਰਥ ਸਾਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਹੱਸਮਈ ਅਨੁਭਵ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮਸਤਿ ਦੀ ਸੂਝ ਤਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਪੁ ਜੀ (ਸਾਹਿਬ) 'ਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਨਾਨਕ ਕਥਨਾ ਕਰੜਾ ਸਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)