ਮਾਘਿ ਮਜਨੁ ਸੰਗਿ ਸਾਧੂਆ ਧੂੜੀ ਕਰਿ ਇਸਨਾਨੁ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ ਸੁਣਿ ਸਭਨਾ ਨੋ ਕਰਿ ਦਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 135) ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਘਿ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਮਾਘਿ ਤੇ ਫਲਗੁਣਿ’ ਦੋ-ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਨਾਲ ਸਿਸੀਅਰ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਭਾਵ ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਹਨ। ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਘ-ਮਘਾ ਨਕਤ੍ਰ ਵਾਲੀ ਪੂਰਣਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਮਹੀਨਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ (ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮਾਘ) ਮਘਾ ਨਛੱਤਰ ਵਾਲੀ ਪੁੰਨਿਆ ਵਾਲਾ ਮਹੀਨਾ ਹੈ। ‘ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ 27 ਨਛੱਤ੍ਰਾਂ ’ਚੋਂ ਦਸਵਾਂ ਨਛੱਤ੍ਰ ‘ਮਘਾ’ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਘਾ ਨਛੱਤ੍ਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮਾਘ ਸ਼ਬਦ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ‘ਸਮ ਅਰਥ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਤਪਸ, ਤਪਾ, ਮਹ, ਮਕਰ, ਮਾਹ ਆਦਿ ਹਨ। ‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਲਿਿਖਆ ਹੈ ਕਿ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਧਨੀ ਪੋਠੋਹਾਰ ਵਿਚ ‘ਮਾਂਹ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਪਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ‘ਮਕਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮਤ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਸਭ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਭ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ ’ਤੇ ਲੋਹੜੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਦਿਨ ਮਾਘੀ ਹੈ, ਭਾਵ ਮਾਘ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ। ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਤਿਲ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਿਲ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਣਾ, ਤਿਲ਼ਾਂ ਦਾ ਤੇਲ ਮਲਣਾ, ਤਿਲ਼ ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਤਿਲ਼ ਫੁੱਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ਼ ਤਿਲ਼ ਕਰ ਕੇ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਠੰਢਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮਹੀਨੇ-ਤਿਲ਼ ਗਰਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਤਿਲ਼ਾਂ ਦੀ ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਦਕਾ ‘ਛਟਤਿਲ਼ਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਪੱਖ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਛਟਤਿਲ਼ਾ ਵਰਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਜਹਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਤਿਲ਼ਾਂ ਦਾ ਵਟਣਾ, ਤਿਲ਼ ਪਾਣੀ ਪਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਤਿਲ਼ ਪਾਣੀ ’ਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣਾ, ਤਿਲ਼ਾਂ ਦਾ ਹਵਨ, ਤਿਲ਼ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਤਿਲ਼ਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਚਾਨਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਹਰੀਵਲਭਾ ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਵਰਤ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰੱਖਣ ਦਾ ਭਰਮ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿਧਰੇ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮਾਘ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮਹੀਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੇਕਰ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਮਾਘ ਤੋਂ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਪੁੰਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਨਾਤਨ ਮਤ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਗੰਗਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦਰਿਆ, ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। (ਵੈਸੇ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅੱਤ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਬਦਲਾਓ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।) ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੰਨਤਾਂ-ਮੰਨਾਉਤਾਂ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਦਸ ਜਾਮੇ ਧਾਰ ਕੇ ਜੋ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਭਾਉਣੀ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੇ ਤਨ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਤਾਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਤਮ ਮੰਨ ਲਿਆ ਪਰ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਨ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਤਨ-ਮਨ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਬਲਵਾਨਤਾ ਦਾ ਨਾਉਂ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਲਕਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਤੁਖਾਰੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ: ਮਾਘਿ ਪੁਨੀਤ ਭਈ ਤੀਰਥੁ ਅੰਤਰਿ ਜਾਨਿਆ॥
ਸਾਜਨ ਸਹਜਿ ਮਿਲੇ ਗੁਣ ਗਹਿ ਅੰਕਿ ਸਮਾਨਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 1109) ਭਾਵ ਕਿ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਜਿਸ ਜੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਹੀ ਤੀਰਥ ਪਹਿਚਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਜਿੰਦ ਪੁਨੀਤ (ਪਵਿੱਤਰ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਗੁਣ ਅੰਕੇ ਸੁਣਿ ਪ੍ਰਭ ਬੰਕੇ ਤੁਧੁ ਭਾਵਾ ਸਰਿ ਨਾਵਾ॥
ਗੰਗ ਜਮੁਨ ਤਹ ਬੇਣੀ ਸੰਗਮ ਸਾਤ ਸਮੁੰਦ ਸਮਾਵਾ॥ (ਪੰਨਾ 1109) ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ’ਚ ਵਸਾ ਕੇ, ਸਿਫ਼ਤ ਸਾਲਾਹ ਕਰਦਿਆਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲੱਗ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੀਣ ਹੋਣਾ ਹੀ ਗੰਗਾ, ਜਮਨਾ, ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਤ੍ਰਿਬੇਣੀ ਹੈ ਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ
ਹੀ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰ ਸਮਾਏ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਪੂਜਾ ਪਰਮੇਸੁਰ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਏਕੋ ਜਾਤਾ॥
ਨਾਨਕ ਮਾਘਿ ਮਹਾ ਰਸੁ ਹਰਿ ਜਪਿ ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਨਾਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 1109) ਜਿਸ ਜੀਵ ਨੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝੋ ਸਾਰੇ ਪੁੰਨ ਦਾਨ ਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਮ ਕਰ ਲਏ, ਹੇ ਨਾਨਕ! ਜਿਸ ਨੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰ ਕੇ ਨਾਮ ਰਸ ਪੀ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਨੋ ਅਠਾਹਠ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਉਚੇਚ ਕਥਨ ਕਿ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਤੇ ਜੀਵਨ- ਜਾਚ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਿਆਰਾ ਵਜੂਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ। ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਥਾਇ ਪੰਚਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਜੋ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ‘ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਮਾਝ ਮਹਲਾ 5’ ਤੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਇਉਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਮਾਘਿ ਮਜਨੁ ਸੰਗਿ ਸਾਧੂਆ ਧੂੜੀ ਕਰਿ ਇਸਨਾਨੁ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ ਸੁਣਿ ਸਭਨਾ ਨੋ ਕਰਿ ਦਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 135) ਭਾਵ ਲੋਕ ਮਾਘੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨੂੰ ਪੰਨੁ ਕਰਮ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹੇ ਭਾਈ! ਤੂੰ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਚਰਨ ਧੂੜ ’ਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ। ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਜਪ, ਸੁਣ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਵੰਡ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਜਨਮ ਕਰਮ ਮਲੁ ਉਤਰੈ ਮਨ ਤੇ ਜਾਇ ਗੁਮਾਨੁ॥
ਕਾਮਿ ਕਰੋਧਿ ਨ ਮੋਹੀਐ ਬਿਨਸੈ ਲੋਭੁ ਸੁਆਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 135) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮੈਲ ਮਨ ਤੋਂ ਲਹਿ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਉਮੈਂ ਗੁਮਾਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ। ਨਾਮ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ ਤੇ ਲੋਭ ਰੂਪੀ ਕੁੱਤਾ (ਸੁਆਨ) ਵੀ ਬਿਨਸ ਜਾਂਦਾ ਭਾਵ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਚੈ ਮਾਰਗਿ ਚਲਦਿਆ ਉਸਤਤਿ ਕਰੇ ਜਹਾਨੁ॥
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਸਗਲ ਪੁੰਨ ਜੀਅ ਦਇਆ ਪਰਵਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 136) ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਰਸਤੇ ਉੱਪਰ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਸ਼ੋਭਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਠਾਹਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ ਤੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ, ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨੀ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ ਜੋ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਭੂ ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੋ ਦੇਵੈ ਦਇਆ ਕਰਿ ਸੋਈ ਪੁਰਖੁ ਸੁਜਾਨੁ॥
ਜਿਨਾ ਮਿਲਿਆ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪਣਾ ਨਾਨਕ ਤਿਨ ਕੁਰਬਾਨੁ॥
ਮਾਘਿ ਸੁਚੇ ਸੇ ਕਾਂਢੀਅਹਿ ਜਿਨ ਪੂਰਾ ਗੁਰੁ ਮਿਹਰਵਾਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 136) ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜਿਸ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ਦਾ, ਉਹੀ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪਾ ਕੇ ਸਿਆਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਨਕ! ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰੇ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਉਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਚੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਪੂਰਾ ਗੁਰੂ ਮਿਹਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। | 
