ਰੇ ਮਨ ਐਸੋ ਕਰ ਸੰਨਿਆਸਾ॥
ਬਨ ਸੇ ਸਦਨ ਸਬੈ ਕਰ ਸਮਝਹੁ ਮਨ ਹੀ ਮਾਹਿ ਉਦਾਸਾ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਜਤ ਕੀ ਜਟਾ ਜੋਗ ਕੋ ਮੰਜਨੁ ਨੇਮ ਕੇ ਨਖਨ ਬਢਾਓ॥
ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਆਤਮ ਉਪਦੇਸਹੁ ਨਾਮ ਬਿਭੂਤ ਲਗਾਓ॥1॥
ਅਲਪ ਅਹਾਰ ਸੁਲਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ ਦਯਾ ਛਿਮਾ ਤਨ ਪ੍ਰੀਤਿ॥
ਸੀਲ ਸੰਤੋਖ ਸਦਾ ਨਿਰਬਾਹਿਬੋ ਹ੍ਵੈਬੋ ਤ੍ਰਿਗੁਣ ਅਤੀਤਿ॥2॥
ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਹੰਕਾਰ ਲੋਭ ਹਠ ਮੋਹ ਨ ਮਨ ਸਿਉ ਲ੍ਯਾਵੈ॥
ਤਬ ਹੀ ਆਤਮ ਤਤ ਕੋ ਦਰਸੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਕਹ ਪਾਵੈ॥ (ਰਾਮਕਲੀ ਪਾਤਿਸਾਹੀ 10)

ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਚਿਤ 10 ਸ਼ਬਦ ਰਾਗਬੱਧ ਹਨ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗੰ੍ਰਥ ਦੇ ਪੰਨਾ 709 ਤੋਂ 712 ਤਕ ਦਰਜ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ’ਚ 3, ਰਾਗ ਸੋਰਠਿ ’ਚ 1, ਰਾਗ ਕਲਿਆਨ ’ਚ 1, ਤਿਲੰਗ ਕਾਫੀ ’ਚ 1, ਰਾਗ ਬਿਲਾਵਲ ’ਚ 1, ਰਾਗ ਦੇਵਗੰਧਾਰੀ ’ਚ 2, ਖਿਆਲ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ 10 (ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ) (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਖ਼ਿਆਲ’- ਗਾਯਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਗੀਤ ਦਾ ਇਕ ਵਜ਼ਨ) ਉਪਰੋਕਤ ਨੌਂ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸੀਂ ਲੜੀਵਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਾਂਗੇ।

ਸੰਨ 1995 ਈ. ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਇਕ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਨੇ ਕੀਰਤਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ ਕਿ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਰਾਗ- ਬੱਧ ਬਾਣੀ ਉਸੇ ਹੀ ਰਾਗ ਵਿਚ ਗਾਇਨ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਾਉ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਸਥਾਈ ਰੂਪ ’ਚ ਗਾਵਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣੀ ਗਾਇਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਸੁੱਘੜ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੈ।

ਸੋ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਰਾਮਕਲੀ’ ਰਾਗ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ ‘ਇਹ ਭੈਰਵ ਠਾਟ ਦੀ ਔੜਵ ਸੰਪੂਰਣ ਰਾਗਿਨੀ ਹੈ . . . ਗਾਉਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸੂਰਜ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਹਰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹੇ ਤੀਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਵ ‘ਰਹਾਉ’ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਕ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੰਨਿਆਸ’ ਕਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ? ਅੱਗੇ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ’ਚ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ?

ਸਨਾਤਨ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮੰਨ ਕੇ ਚਾਰ ਆਸ਼ਰਮ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਖਿਆ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ- “1. ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ: ਜਨੇਊ ਧਾਰ ਕੇ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਗੀ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿਣ; 2. ਗ੍ਰਹਸਤ: ਗ੍ਰਹਿਸਤ ਜੀਵਨ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤਕ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ; 3. ਬਾਨਪ੍ਰਸਤ: ਇਸਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਇਕੱਲੇ ਬਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਗਨੀ ਹੋਤ੍ਰ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ 75 ਸਾਲ ਤਕ ਇਕਾਂਤਮਈ ਜੀਵਨ ਜੀਣਾ; 4. ਸੰਨਿਆਸ: ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਭਿੱਖਿਆ ਮੰਗ ਕੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰਨਾ।” ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਾਨਪ੍ਰਸਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ-ਛਡਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਸੰਨਿਆਸੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ‘ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕੇਤ ਕੋਸ਼’ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੇ 10 ਫਿਰਕੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ- “ਤੀਰਥ, ਆਸ਼ਰਮ, ਵਨ, ਆਰਣਯ, ਗਿਰਿ, ਪਰਵਤ, ਸਾਗਰ, ਸਰਸ੍ਵਤੀ, ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੀ ਆਦਿ।” ਇਧਰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਜਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਨਿਆਸੀ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸੋ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੋ ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵੈ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਗਵਾਏ॥
ਛਾਦਨ ਭੋਜਨ ਕੀ ਆਸ ਨ ਕਰਈ ਅਚਿੰਤੁ ਮਿਲੈ ਸੋ ਪਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1013)

ਭਾਵ, ਸੱਚਾ ਸੰਨਿਆਸੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਹਉਮੈਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੇਵੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀ ਆਸ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੋ ਮਿਲ ਜਾਏ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਨਿਰਬਾਹ ਕਰੇ। ਤੱਤਸਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਧਨੁ ਗਿਰਹੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜੋਗੀ ਜਿ ਹਰਿ ਚਰਣੀ ਚਿਤੁ ਲਾਏ॥
ਆਸ ਨਿਰਾਸ ਰਹੈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਏਕਸੁ ਸਿਉ ਲਿਵ ਲਾਏ॥ (ਪੰਨਾ 1013)

ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:
ਧੀਆ ਪੂਤ ਛੋਡਿ ਸੰਨਿਆਸੀ ਆਸਾ ਆਸ ਮਨਿ ਬਹੁਤੁ ਕਰਈਆ॥
ਆਸਾ ਆਸ ਕਰੈ ਨਹੀ ਬੂਝੈ ਗੁਰ ਕੈ ਸਬਦਿ ਨਿਰਾਸ ਸੁਖੁ ਲਹੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 835)

ਭਾਵ, ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਮਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਆਸਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਬੁੱਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਹੀਂ ਪਾਈਦਾ ਹੈ।

ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਮਨ! (ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੈ) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕਿ ਸਭੇ ਸਦਨ (ਸਭਨਾ ਘਰਾਂ) ਨੂੰ ਬਨ ਸਮਾਨ ਸਮਝੋ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਵਿਚ ਮੋਹ ਰਹਿਤ ਜਾਂ ਉਪਰਾਮ ਰਹੋ। ਵਿਖਾਵੇ ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਤ (ਕਰਮ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਪਰ ਜਿੱਤ) ਦੀਆਂ ਜਟਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਮੰਜਨ (ਇਸ਼ਨਾਨ) ਜੋਗ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਨੇਮ (ਨਿਤਨੇਮ) ਜਾਂ ਨਿਯਮ ਰੂਪੀ ਨਖਨ (ਨਹੁੰ) ਵਧਾਉਣੇ ਕਰੋ। ਗਿਆਨ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੋ ਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਪਰ ਸੁਆਹ ਵਾਲੀ ਬਿਭੂਤੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਮ ਦੀ ਬਿਭੂਤੀ ਲਗਾਓ।

ਅੱਗੇ ਸਭਨਾ ਲਈ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਦਾ ਭੇਦ ਹੈ ਕਿ ਅਲਪ ਅਹਾਰ (ਥੋੜ੍ਹਾ ਖਾਣਾ), ਸੁਲਪ ਸੀ ਨਿੰਦ੍ਰਾ (ਗੁਜਾਰੇ ਜੋਗੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ) ਤੇ ਦਯਾ ਤੇ ਖਿਮਾ ਕਰਨ ਦੀ ਤਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਅੱਗੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਚੰਗਾ ਨਿਰਬਾਹ ਕੀ ਹੈ, ਕਿ ਸੀਤਲ ਸੁਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣ (ਰਜੋ-ਤਮੋ-ਸਤੋ) ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਪੰਜ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਮ, ਕੋ੍ਰਧ, ਹੰਕਾਰ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਆਦਿ ਵਿਚ ਹਠੀ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਤਮ ਤੱਤ ਭਾਵ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਜਾਂ ਅਮਲੀ ਸਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਏਗੀ। ਇਸੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਬੇਅੰਤ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖਧਾਰੀਆਂ ਦਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਕਾ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ:

ਜੈਸੇ ਏਕ ਸ੍ਵਾਂਗੀ ਕਹੂੰ ਜੋਗੀਆ ਬੈਰਾਗੀ ਬਨੈ
ਕਬਹੂੰ ਸਨਿਆਸ ਭੇਸ ਬਨ ਕੈ ਦਿਖਾਵਈ॥
ਕਹੂੰ ਪਉਨਹਾਰੀ ਕਹੂੰ ਬੈਠੇ ਲਾਇ ਤਾਰੀ
ਕਹੂੰ ਲੋਭ ਕੀ ਖੁਮਾਰੀ ਸੌਂ ਅਨੇਕ ਗੁਨ ਗਾਵਈ॥
ਕਹੂੰ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਕਹੂੰ ਹਾਥ ਪੈ ਲਗਾਵੈ ਬਾਰੀ
ਕਹੂੰ ਡੰਡ ਧਾਰੀ ਹੁਇ ਕੈ ਲੋਗਨ ਭ੍ਰਮਾਵਈ॥
ਕਾਮਨਾ ਅਧੀਨ ਪਰਿਓ ਨਾਚਤ ਹੈ ਨਾਚਨ ਸੋਂ
ਗਿਆਨ ਕੇ ਬਿਹੀਨ ਕੈਸੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਪਾਵਈ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਭਾਵ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਸਵਾਂਗੀ ਭਾਵ ਬਹੁ-ਰੂਪੀਆ ਕਦੇ ਜੋਗੀ, ਕਦੇ ਬੈਰਾਗੀ ਤੇ ਕਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਭੇਸ ਧਾਰ ਕੇ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਦੇ ਉਹ ਪਉਣ ਅਹਾਰੀ ਤੇ ਕਦੀ ਸਮਾਧੀ ਲਾ ਕੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲਾ ਜੋਗੀ ਬਣਦਾ, ਕਦੀ ਲਾਲਚੀ ਬਣ ਕੇ ਮਸਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਬਣਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਹੱਥ ’ਤੇ ਬਾਰੀ (ਬਾਰੀ-ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਵਾੜੀ’) ਉਗਾ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦਾ, ਕਦੇ ਡੰਡਧਾਰੀ ਸਾਧੂ ਬਣ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਇਆ ਪੁਰਸ਼ ਨਚਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣਾ ਉਹ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸੱਚੀ ਦਰਗਾਹ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਸਮਝਾਉਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਬੰਦਗੀ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਖਾਵੇ ਵਾਲੇ ਧਰਮੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਤਕਰੀਬਨ 50 ਛੰਦ ਇੱਕ ਬਹਿਰ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹਨ, ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ‘ਤ੍ਵ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਤੋਮਰ ਛੰਦ॥’ ਅਸੀਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਹਥਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ:

-ਕਈ ਅਗਨ ਹੋਤ੍ਰ ਕਰੰਤ॥ ਕਈ ਉਰਧ ਤਾਪ ਦੁਰੰਤ॥
ਕਈ ਉਰਧ ਬਾਹੁ ਸੰਨਿਆਸ॥ ਕਹੂੰ ਜੋਗ ਭੇਸ ਉਦਾਸ॥12॥42॥ . . .
ਕਈ ਬ੍ਰਹਮ ਬੇਦ ਰਟੰਤ॥ ਕਈ ਸੇਖ ਨਾਮ ਉਚਰੰਤ॥
ਬੈਰਾਗ ਕਹੂੰ ਸੰਨਿਆਸ॥ ਕਹੂੰ ਫਿਰਤ ਰੂਪ ਉਦਾਸ॥19॥49॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਭਾਵ, ਕਈ ਅਗਨ ਹੋਤ੍ਰ (ਅੱਗ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਈ ਉਰਧ ਤਾਪ (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼- ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤਪ) ਆਦਿ ਕਠਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਉਰਧ ਬਾਹੁ (ਐਸਾ ਤਪੀਆ ਜੋ ਬਾਹਾਂ ਸਦਾ ਉੱਪਰ ਉਠਾਈ ਰੱਖੇ) ਸੰਨਿਆਸੀ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਭੇਸ ਤੇ ਕਈ ਉਦਾਸੀ ਭੇਸ ਧਾਰਨ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ।

ਕਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਟਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੇਖ ਅੱਲ੍ਹਾ-ਅੱਲ੍ਹਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਧਰੇ ਕੋਈ ਬੈਰਾਗੀ ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਦਾਸ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਕਲਗੀਧਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ 50ਵੇਂ ਛੰਦ ਵਿਚ ਤੱਤਸਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸੱਚ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿਮਰਨ ਜਾਂ ਨਿੱਤਨੇਮ ਉੱਪਰ ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ੰਕਾਵਾਦੀਆਂ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ:

ਸਭ ਕਰਮ ਫੋਕਟ ਜਾਨ॥ ਸਭ ਧਰਮ ਨਿਹਫਲ ਮਾਨ॥
ਬਿਨ ਏਕ ਨਾਮ ਅਧਾਰ॥ ਸਭ ਕਰਮ ਭਰਮ ਬਿਚਾਰ॥20॥50॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਦਸਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਵੀ ਨਾਨਕ ਜੋਤ ਦਾ ਉਹੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਵੇਂ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ:

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥ ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥ (ਪੰਨਾ 266)

ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਅੰਤਲੇ ਛੰਦ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਅਕਾਲ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸਭ ਕਰਮ ਫੋਕਟ ਜਾਣੋ ’ਤੇ ਵਿਖਾਵੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ- ਕਾਂਡੀ ਧਰਮ ਨਿਹਫਲ ਹਨ। ਉਸ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਸਭ ਕਿਰਿਆ-ਕਰਮ ਭਰਮ ਰੂਪ ਹਨ।